Tạp chí Khoa học đhqghn, KHTN & CN, T.xxI, Số 3PT., 2005

Dấu hiệu synop dùng trong dự báo hạn 2, 3 ngày đối với
các đợt xâm nhập lạnh vào Việt Nam
Trần Công Minh
Khoa Khí tợng Thủy văn và Hải dơng học,
Trờng Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQG Hà Nội

Tóm tắt: Từ kết quả phân tích cơ chế phối hợp của hình thế synop mặt đất và
trên cao của 30 đợt xâm nhập lạnh từ 1996 đến năm 2002, đặc biệt là đợt xâm
nhập lạnh rất mạnh trong những ngày cuối năm 2002 đến năm 2003. Tác giả
xác định 5 dấu hiệu synôp, là cơ sở tính các chỉ tiêu dùng trong dự báo thời điểm
xâm nhập lạnh vào Việt Nam hạn 2-3 ngày.
1. Mở đầu
Trong nghiệp vụ dự báo thời tiết những đợt xâm nhập lạnh vào Việt Nam có kèm
theo front lạnh đợc gọi là đợt gió mùa đông bắc, đợt xâm nhập lạnh với front lạnh
nhng không kèm theo biến đổi hớng gió vẫn gây giảm nhiệt độ đáng kể gọi là đờng
đứt, còn những đợt lạnh không xác định đợc front lạnh gọi là đợt không khí lạnh tăng
cờng. ở đây chúng tôi gọi chung là các đợt xâm nhập lạnh. Đó là các đợt xâm nhập của
không khí cực đới biến tính khô lạnh vào đông và ấm hơn, ẩm hơn do vào cuối mùa
đông dòng khí cực đới biến tính trớc khi xâm nhập vào Việt Nam khi đi qua một
quãng dài trên biển Đông Trung Hoa trong hình thế áp cao lệch đông.

2. Hình thế synôp mặt đất và trên cao quy định cơ chế xâm nhập vào Việt Nam
Thực chất sự xâm nhập của không khí cực đới biến tính chủ yếu xẩy ra ở những
lớp gần mặt đất: ở Trung Quốc lớp không khí lạnh này mỏng dần và khá dầy có thể tới
3km, nhng khi di chuyển về phía Việt Nam lớp không khí lạnh này nằm ở khoảng 1,5
km.
ở mặt đất sự xâm nhập của không khí lạnh thể hiện ở sự tăng cờng độ và phạm
vi của áp cao Sibêri, biểu hiện rất rõ trên trờng áp mặt đất. Nh ta đã biết áp cao
Sibêri hình thành và phát triển trên lục địa Đông á với mặt băng tuyết, trong điều kiện

chuỗi xoáy thuận với áp thấp trên Đài Loan và
Nhật Bản và áp thấp Alêut phát triển rộng sang
phía tây nam tạo với áp cao Sibêri một dải
građien khí áp lớn nằm theo hớng tây bắc -
đông nam, tạo điều kiện thuận lợi cho không
khí cực đới biến tính dới thấp thâm nhập sâu
xuống phía nam tới Bắc Việt Nam và Đông
Dơng
Hình 2. Hình thế trên cao (mực 500 mb) trong đợt xâm nhập lạnh rất mạnh tơng ứng
với hình thế mặt đất. Sống nóng Ural phát triển rất mạnh về phía bắc. Rãnh Đông á
khơi rất sâu và bao gồm hai trung tâm áp thấp ngày 24/12/2002. Dòng khí trong cánh
rãnh phía sau có hớng bắc thậm chí đông bắc. Ngày 25/12/2002 rãnh Đông á tiến tới
vị trí trung bình ở ven biển Đông á. Đến ngày 26/12/2002 rãnh này sâu nhất. Dòng xiết
trên đất Nhật Bản đạt cờng độ cực đại
Từ kết quả phân tích cơ chế phối hợp cho 30 đợt xâm nhập lạnh chúng tôi đã suy
ra 5 dấu hiệu synôp sau đây, nếu tính thống kê cho chuỗi số liệu đủ dài có thể nhận
đợc các chỉ tiêu dự báo thời điểm xâm nhập lạnh trớc 2-3 ngày.
Trần Công Minh
64
2.1. Dấu hiệu về sự mở rộng về phía tây và phía bắc của sống áp cao Sibêri có thể
coi áp cao Sibêri nh một cái bơm không khí lạnh với hai vòi hút qua hai sống áp cao về
phía tây và phía bắc theo hai sống áp cao. Không khí lạnh sau khi đi theo bốn đờng
xâm nhập lạnh nh Duzen đã chỉ ra nh đã mô tả, trong đó có hai hớng chính từ phía
tây và phía bắc dới dạng xâm nhập của các cao áp lạnh gia nhập và tăng cờng áp cao
Sibêri. Khi hình thành hai sống áp cao Sibêri, có trờng hợp xuất hiện các áp cao trên
front cực hay front Băng Dơng thì 2-3 ngày sau sẽ có sự xâm nhập lạnh vào Việt Nam.
Nếu theo dõi đợc sự phát triển của các áp cao front ở phía tây ta còn có thể dự đoán

chiều ngang dòng xiết mở rộng, trục dòng xiết dịch về phía nam so với vị trí trung bình.
Sử dụng tổng hợp các chỉ tiêu trên, trong đó quan trọng nhất là chỉ tiêu về sự
tăng cờng áp cao Sibêri, vị trí và cờng độ rãnh Đông á ta sẽ có dự báo hạn vừa đối với
xâm nhập lạnh có hiệu quả.
Dấu hiệu Synop dùng trong dự báo
65
3. Kết luận
1) Hệ thống 5 dấu hiệu synôp đợc xây dựng trên cơ sở phân tích cơ chế phối hợp
của hình thế mặt đất và trên cao của 30 đợt xâm nhập lạnh bao quát hầu hết các điều
kiện cho xâm nhập của không khí cực đới biến tính vào Việt Nam. Có thể thống kê để
định lợng hoá các dấu hiệu synôp này thành chỉ tiêu dự báo thời điểm xâm nhập lạnh
hạn 2-3 ngày.
2) Các đợt xâm nhập lạnh vào Việt Nam là các hình thế thời tiết điển hình vào
mùa đông, phụ thuộc rất lớn vào các quá trình sinh front ở miền ngoại nhiệt đới. Sự
tơng tác của các quá trình trong khí quyển nhiệt đới và khí quyển ngoại nhiệt đới thể
hiện rất rõ ở khu vực này.
3) Xuất phát từ nhận xét 2 ta thấy cần phân tích kỹ các quá trình sinh xoáy
thuận trên front cực và front Băng Dơng vì đó là dấu hiệu khá chắc chắn làm cơ sở dự
báo xâm nhập lạnh vào Việt Nam hạn vừa.
Nghiên cứu đợc tiến hành với sự hỗ trợ kinh phí của Đại học Quốc gia Hà Nội.
Tài liệu tham khảo
1. Trần Gia Khánh, Hớng dẫn nghiệp vụ dự báo, Trung tâm Quốc gia Dự báo khí tợng thuỷ
văn, 1998.
2. Trần Công Minh, Về front lạnh và hệ thống front lạnh ở Việt Nam và các vùng phụ cận, Tập
san Khí tợng thuỷ văn số 2(4-10),1995
3. Nguyễn Vũ Thi, Các khối khí lạnh mùa đông ở Việt Nam, Luận án phó tiến sĩ, 1985
4. Bùi Minh Tăng, Nguyễn Trọng Tùng, Đặc điểm hoàn lu khu vực châu á - Tây Thái Bình
Dơng trớc và sau quá trình xẩy ra rét đậm kéo dài ở miền Bắc nớc ta, Tuyển tập các báo
cáo khoa học tại Hội nghị Khoa học, công nghệ dự báo và phục vụ dự báo khí tợng thủy
văn (lần thứ 5, 1996-2000), Tập 1: Dự báo khí tợng và phục vụ dự báo 2000