Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 1b-2007
81
Nhân vật tôi trong một số truyện ngắn
có tính chất hồi ký của Lỗ Tấn

Phan Thị Nga
(a)Tóm tắt. Truyện ngắn của Lỗ Tấn, đặc biệt những truyện mang tính chất hồi ký thể
hiện sự cách tân lối văn xuôi tự sự so với văn xuôi truyền thống. Cấu trúc truyện nh là
một hình thức tự truyện, thuật lại các sự kiện xảy ra trong mối liên hệ với ngời trần
thuật xng tôi. Truyện từ đầu đến cuối đợc kể bằng nhân vật tôi, toát lên quyền lực của
nhà văn trong việc mê hoặc độc giả chấp nhận điều mình nói. Bài viết này ở một mức độ
nhất định làm sáng tỏ lối viết truyện độc đáo và sáng tạo đó.

1. Truyện ngắn của Lỗ Tấn thuộc
phạm trù thi pháp hiện đại của văn học
Trung Quốc. Từ những năm 20, 30 của
thế kỷ XX, các nhà bình luận văn học
Trung Quốc đã gọi truyện của Lỗ Tấn là
tiểu thuyết tâm lí, tiểu thuyết Âu
dơng. Nhà văn Mao Thuẫn khẳng
định: Hơn 30 thiên truyện, mỗi thiên
một kiểu, không chỉ mới lạ ở ngôn từ

chúng tôi nhận thấy các truyện này đều
thuộc phơng thức tự sự chủ quan, đều
có mặt của nhân vật tôi. Nhân vật tôi
đảm nhiệm hai vai trò: vai trò ngời kể
chuyện và vai trò một nhân vật trong
truyện. Với vai trò ngời kể chuyện, tôi
ở ngôi thứ nhất kể về câu chuyện bằng
cái nhìn mang tính chủ quan. Ngời kể
chuyện xng tôi bằng cách đa ra cái
nhìn hồi cố cuộc đời để tái hiện những
câu chuyện trong quá khứ: Tôi bỏ quê
nhà lên Bắc Kinh thấm thoát đã 6 năm
nhng có một việc tầm thờng đối với
tôi lại có ý nghĩa, khiến tôi phải bỏ tính
gàn dở đi và cho đến nay vẫn không hề
quên (Mẩu chuyện nhỏ) hoặc Tôi không
quản trời lạnh giá, về thăm làng cũ, xa
những hai nghìn dặm mà tôi đã từbiệt
hơn 20 năm nay (Cố hơng) hoặc
Những ngày cuối năm âm lịch quả thật
có vẻ đúng là cuối năm thỉnh thoảng
pháo tiễn đa ông Táo về chầu trời lại
lóe sáng, rồi nổ vang Tôi về đến Lỗ-
Trấn, quê nhà, đúng vào một đêm nh
thế.

Nhận bài ngày 01/11/2006. Sửa chữa xong 28/11/2006.

tiếp xuất hiện trong tác phẩm để kể về
câu chuyện mà chỉ có hành động, ngôn
ngữ của nhân vật mới làm nên cốt
truyện. Hình thức kể chuyện với ngời
kể chuyện ở ngôi thứ nhất xng tôi mới
xuất hiện trong một vài tác phẩm văn
học Trung Quốc thuộc dòng tiểu thuyết
khiển trách thời cận đại. Đến Lỗ Tấn,
hình thức này đã đạt đến một trình độ
thuần thục, đem lại sự đổi mới cho tiểu
thuyết Trung Quốc nói riêng, văn học
Trung Quốc nói chung. Ngời kể ở ngôi
thứ nhất xng tôi là ngời biết tất cả, có
mặt lúc này, lúc khác nh là một nhân
vật trung tâm theo dõi, lắp ghép, ráp
nối các sự kiện giao nhau theo luật
tơng tác để chuyện thành chuyện. Với
vai trò ngời kể chuyện, tôi có chức
năng dẫn dắt, miêu tả các biến cố, sự
kiện làm nên cốt truyện. Câu chuyện
đợc kể bởi tôi mang tính chất hồi ức
bởi vì các sự kiện, tình tiết trong câu
chuyện do tôi dẫn dắt đã từng xảy ra
cách thời điểm hiện tại một khoảng thời
gian thuộc về quá khứ. Câu chuyện do
tôi kể ở Mẩu chuyện nhỏ đã xảy ra cách
hiện tại ba năm trời (Dựa vào thời điểm
đăng Mẩu chuyện nhỏ tháng 7/1920):
Mùa đông năm Dân quốc thứ 6. ở Hát
tuồng ngày rớc thần cách thời điểm

dịp nhà tôi có công việc.
Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 1b-2007
83
(2) Ba mơi năm sau: tôi về cố
hơng chuyển đại gia đình lên thành
phố. Những ngày ở cố hơng, tôi lại
đợc gặp Nhuận Thổ, bấy giờ đã thành
một ngời nông dân thô kệch, mụ mẫm;
quan hệ giữa tôi và Nhuận Thổ đã hoàn
toàn khác trớc.
(3) Trên chặng hành trình từ cố
hơng về thành phố, cháu Hoàng, cháu
tôi nhắc về quan hệ giữa Hoàng với
Thủy Sinh, con Nhuận Thổ, khiến tôi
day dứt khi nghĩ đến quan hệ giữa tôi
với Nhuận Thổ, giữa Hoàng với Thủy
Sinh.
(4) Tôi ôm ấp một niềm hy vọng về
tơng lai tơi sáng.
Câu chuyện này dới sự dẫn dắt của
ngời kể ngôi thứ nhất tôi đã không
đợc kể lại theo trình tự trên mà đợc
bắt đầu từ thời điểm và các sự kiện đã
xảy ra ở thực tại (2) sau đó mới theo

tình cờ gặp Tờng Lâm và phải trả lời
mấy câu hỏi của thím. tôi ngắc ngứ.
Hôm sau, Tờng Lâm qua đời giữa lúc
mọi ngời đang tng bừng làm lễ cầu
phúc.
(7) Những suy nghĩ của tôi trớc cái
chết của Tờng Lâm.
Đợc dẫn dắt, kể lại bởi tôi, các sự
kiện đợc tổ chức sắp xếp theo một trật
tự khác hẳn. Từ (6) trở về (1) (2) (3) (4)
(5)và đến (7).
Việc ráp nối các sự kiện theo một
trật tự mới kéo theo sự xuất hiện của
nhân vật tôi từ đầu chí cuối tác phẩm.
Tôi chứng kiến, hiểu biết, và kể cho độc
giả nghe một cách tờng tận, nhờ vậy
mà những gì ám ảnh nhất đối với tôi
đợc chuyển tải, t tởng quan điểm
của tôi đợc bộc lộ một cách rõ rệt, chân
thực. Trong các truyện ngắn này, yếu tố
thời gian không đảm nhiệm vai trò là
trục chính, xâu chuỗi, dẫn dắt sự kiện,
tình tiết phát triển nh trong văn xuôi
truyền thống. Đảm nhiệm việc dẫn dắt
các tình tiết cốt truyện là diễn biến tâm
lí, là thế giới nội tâm của ngời kể
chuyện ngôi thứ nhất xng tôi. Điều đó
có nghĩa là thời gian trong truyện của
Lỗ Tấn đã có những cấp độ khác nhau:
thời gian của hiện thực, thời gian của

miêu tả trong sự đối lập với thím Tờng
Lâm năm năm trớc.
Thủ pháp đồng hiện về thời gian ở
hai truyện ngắn này đã rút ngắn đợc
khoảng cách về thời gian để làm nổi bật
sự tàn tạ về thể xác và sự tha hóa về
tinh thần một cách nhanh chóng của
con ngời và cố hơng cũng nh sự tàn
tạ về thể xác của thím Tờng Lâm.
Thời gian trong Hát tuồng ngày rớc
thần và Ngời cô độc có khác với thời
gian trong các truyện ngắn trên, đợc
bắt đầu từ thời hiện tại, sau đó quay trở
về quá khứ và cuối cùng lại trở về với
thực tại.
Sự phong phú của các dạng thức thời
gian giúp cho tâm trạng của nhân vật
trữ tình đợc bộc lộ một cách chân thực,
có chiều sâu, đáp ứng đợc khát vọng
giãi bày t tởng, quan điểm của tác
giả.
3. Không chỉ giữ vai trò ngời kể
chuyện ở ngôi thứ nhất, tôi trong các
truyện ngắn trên còn đóng vai một
nhân vật trong truyện chứng kiến các
biến cố, sự kiện có liên quan đến nhân
vật chính, hoặc trực tiếp tham gia vào
các sự kiện, biến cố. Tôi là ngời chứng
kiến toàn bộ các sự kiện có liên quan
đến các chặng đờng đời của nhân vật

từng ngạc nhiên xót xa vì sự cách bức
trong tình bạn, vì sự đổi thay quá lớn ở
Nhuận Thổ, Hai Dơng sau quãng thời
gian xa cách 30 năm. ở Ngời cô độc,
tôi mang tên Thân Phi, Thân Phi có
mặt cùng với Ngụy Liên Thù trong các
lần gặp gỡ, từ lúc Ngụy Liên Thù là một
ngời cô độc phản kháng xã hội đến lúc
Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 1b-2007
85
dao động, quay lại hợp tác với các thế
lực đã chống đối trớc đây. ở Mẩu
chuyện nhỏ, tôi trong vai một trí thức,
nhân vật ngồi trên xe kéo. ở Lễ cầu
phúc là ngời khách về quê vào dịp tết
đã chứng kiến toàn bộ câu chuyện có
liên quan đến nhân vật chính Tờng
Lâm. Trong t cách một nhân vật có
mặt trong câu chuyện đợc kể lại, cùng
tham gia vào các sự kiện biến cố với
nhân vật chính nên tôi vừa có chức
năng khám phá, phát hiện ra thế giới
bên trong của ngời kể chuyện, vừa
phải bộc lộ thái độ, ngôn ngữ, và giọng

Nhuận Thổ, Hai Dơng đồng thời vừa
châm biếm, chỉ trích những khuyết tật
của họ. ở Hát tuồng ngày rớc thần tôi
trân trọng nâng niu tình cảm trong
sáng, ân tình của đám bạn bè quê
ngoại. Trong Mẩu chuyện nhỏ, tôi cảm
phục, kính trọng cách c xử đàng hoàng
cao cả của anh phu xe. Trong Ngời cô
độc, tôi lại ngậm ngùi xót xa cho sự
thay đổi quan niệm sống, cho khí phách
của một con ngời.
Đặt trong tơng quan với những
truyện cùng đợc kể bởi tôi nhng
không mang tính chất hồi ký chúng ta
sẽ thấy sự khác biệt về phơng diện t
tởng tình cảm giữa chúng. Tuy cũng
đợc kể bởi tôi nhng trong những
truyện không phải là hồi ký thì không
có sự thống nhất cao độ, hòa làm một
giữa tôi với tác giả. Tôi trong Nhật ký
ngời điên cũng căm thù những kẻ ăn
thịt ngời, ớc mong cứu lấy trẻ em
nhng nhận thức của tác giả về bản
chất xã hội phong kiến tỉnh táo sâu sắc
và mang tính chất khái quát hơn. Cũng
vậy, ở Khổng ất Kỷ, tôi cũng có sự đồng
tình với Khổng ất Kỷ nhng thái độ
lạnh lùng, khinh rẻ của tôi - chú bé bán
rợu, không phải là thái độ của tác giả.
4. Vai trò của ngời kể chuyện tôi

đợc. ở Cố hơng tình cảm da diết,
niềm thơng nhớ cố hơng của tôi gắn
chặt với các sự kiện từ việc chứng kiến
cảnh tiêu điều, thê lơng của cố hơng
trong thực tại, từ cuộc tái ngộ với
Nhuận Thổ, ngời bạn thuở thiếu thời,
với Hai Dơng ngời láng giềng cũ.
Tình cảm ấy đã kết tinh thành nỗi niềm
day dứt trong tôi khi nghe câu hỏi của
cháu Hoàng vào thời điểm gia đình tôi
rời xa quê hơng. Trong Lễ cầu phúc,
những câu hỏi của Tờng Lâm với tôi
lúc sang xóm Đông thăm ngời bạn, cái
chết của thím, thái độ của mọi ngời Lỗ
Trấn trớc cái chết ấy đã gây xáo động
trong tâm hồn tôi, khiến mối đồng cảm
sâu sắc với Tờng Lâm ở tôi ngày càng
lớn. Mạch tâm trạng của tôi, nhân vật
trung tâm, chủ thể trữ tình trong các
truyện ngắn này đã dẫn dắt câu chuyện
phát triển. Cảm xúc của tôi trong các
truyện này đợc hiện ra ở nhiều sắc
thái, bằng nhiều cách thức khác nhau
nh hành động, các trạng thái cảm xúc,
suy nghĩ của nhân vật tôi giống nh
sợi chỉ đỏ xuyên suốt các truyện ngắn.
Mạch cảm xúc của tôi ở Cố hơng đợc
bộc lộ qua hành động tôi không quản sự
khắc nghiệt của thời tiết, vợt qua cách
trở của không gian và thời gian trở về

Hừ! Có thể gặp mặt nhau nữa hay
không à? Cái đó thực tình tôi cũng
không đợc rõ Thú thực, chết rồi còn
linh hồn nữa hay không tôi cũng không
đợc rõ.
Và những câu hỏi của tôi dồn dập,
hối hả khi đợc tin Tờng Lâm qua đời:
- Thím Tờng Lâm à? Sao thế?
- Chết rồi à?
- Chết lúc nào?
- Làm sao mà chết hở?
Tâm trạng tôi đặc biệt rõ ở lời độc
thoại nội tâm, cũng chính là sự tự khám
phá, mổ xẻ bản thân trớc một sự việc,
một số phận con ngời. Chẳng hạn, tôi
đã day dứt, xấu hổ trớc hành vi cao
Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 1b-2007
87
thợng của anh phu xe, một ngời ít
học vấn hơn so với tôi, đến nỗi tự xỉ vả
mình, tự nhận thấy mình chỉ là một
thằng tôi nhỏ nhen, còn anh phu xe là
một ngời khổng lồ để rồi tự chất vấn
dằn vặt bằng hàng loạt câu hỏi trong

những con đờng trên mặt đất (Cố
hơng) là niềm hy vọng của tôi về mối
quan hệ tốt đẹp cho thế hệ trẻ, cảm
tởng "nh nhìn thấy trời đất quỷ thần
sau khi về hâm hởng rợu thịt, hơng
hoa, đều say mềm, bây giờ đang bớc đi
chuếnh choáng giữa không trung" (Lễ
cầu phúc) là thái độ xót xa cho kiếp
sống bất hạnh của Tờng Lâm, là sự
mỉa mai vào không khí tng bừng của
buổi lễ cầu phúc nhằm tô đậm thói sống
vô tâm, ích kỷ của ngời đời.
Tóm lại, với ngời kể chuyện ngôi
thứ nhất truyện ngắn có tính chất hồi
ký của Lỗ Tấn đã xuất hiện dạng thức
truyện trong truyện nghĩa là nhân vật
ngời kể chuyện đồng thời cũng là nhân
vật chính của truyện. Dùng hình thức
trần thuật chủ yếu ở ngôi thứ nhất,
truyện ngắn của Lỗ Tấn đã tạo đợc
một bớc tiến quan trọng trong việc tái
tạo và phản ánh hiện thực. Ngôi thứ
nhất trong hình thức trần thuật tạo nên
một nhân vật tôi mang tính chất xã hội
tràn đầy sức mạnh phản kháng và khát
vọng làm chủ xã hội.
5. Tìm hiểu nhân vật tôi ở các
truyện ngắn có tính chất hồi ký của Lỗ
Tấn sẽ có đợc cái nhìn trọn vẹn về
hình tợng tôi. Đấy chính là một nhân

[2] Nguyễn Thái Hòa, Những vấn đề thi pháp của truyện, NXB Giáo dục, 2000.
[3] Phơng Lựu (chủ biên), Lí luận văn học, NXB Giáo dục, 2003.
[4] Lỗ Tấn, Truyện ngắn, Trơng Chính dịch, NXB Văn hoá, 2004.
[5] Bùi Việt Thắng, Truyện ngắn những vấn đề lý thuyết và thực tiễn thể loại,
NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2000.
[6] Lơng Duy Thứ, Lỗ Tấn phân tích tác phẩm, NXB Giáo dục, 2004.
[7] Trần Đình Sử (chủ biên), Tự sự học, NXB Đại học s phạm, 2004. SUMMARY

The character named I in some Lo Tans
reminiscenes short stories

Lo Tans short stories, especially the reminiscences ones, display the
renovation of the reporting prose compared with the traditional prose. Its
structure is the same as the autobiographical way, telling the events happening
in the link with the teller addressed I. From the beginning to the end, Lo Tans
short stories are told by the character named I revealing the authority of the
writer in misleading the readers to admit what he says. This article, to some
extent, makes clear that creative and unique way of writing.

(a)
Khoa Ngữ Văn, Trờng Đại học Vinh