Chương 9

Các hệ thống sản xuất nông nghiệp sử dụng phụ phẩm làm thức ăn
gia súc

Sử dụng phụ phẩm nuôi gia súc nhai lại - (Nhà xuất bản nông nghiệp, 2003)
Tác giả: Nguyễn Xuân Trạch

Việt Nam là một nước nông nghiệp nên sản xuất nông nghiệp có ý nghĩa sống còn đối
với quá trình phát triển kinh tế xã hội. Nhờ những hệ thống nông nghiệp trong đó chăn nuôi
và trồng trọt phối hợp và tận dụng phụ phẩm của nhau nên chúng ta đã có được một nền
nông nghiệp bền vững. Preston (1995) đã nhận xét “. . . nếu đánh giá về mặt nông nghiệp bền
vững thì Việt Nam thuộc vào nh
ững nước đi đầu”. Gần đây Orskov (2001), một nhà dinh
dưỡng nổi tiếng thế giới, cũng công nhận rằng “ Việt Nam đang dẫn đầu với mục tiêu tăng
cường khai thác dinh dưỡng từ các nguồn có khả năng tái tạo nhằm tăng cơ hội công ăn việc
làm ở nông thôn”. Các phụ phẩm nông công nghiệp chính là các nguồn vật chất có khả năng
tái tạo đó. Nâng cao khả năng khai thác các nguồ
n phụ phẩm này sẽ giúp cho việc phát triển
hơn nữa một nền nông nghiệp bền vững, góp phần xoá đói giảm nghèo, đảm bảo an ninh
lương thực và bảo vệ môi trường.

Đánh giá các mô hình chăn nuôi “hiện đại”

Khác với trồng trọt, ngành chăn nuôi ở nuớc ta cũng như nhiều nước đang phát triển ở
vùng nhiệt đới chịu ảnh hưởng nhiều bởi các quy trình công nghệ do các nước công nghiệp ở
vùng ôn đới xây dựng nên. Chẳng hạn, hầu hết các phương pháp “hiện đại” trong chăn nuôi
lợn, gia cầm và bò sữa ở các nước nhiệt đới là những bản sao gần như chính xác các mô hình
của các nước công nghiệp. Nh
ững mô hình này phụ thuộc rất nhiều vào nguyên liệu ngoại
nhập và sử dụng ít lao động sống.

mật độ nuôi cao.

- Không bền vững về mặt kinh tế. Theo Orskov (2001) một số nước như Nigeria và
Venezuela đã xây dựng ngành chăn nuôi thâm canh kỹ thuật cao nhờ có đầu tư từ thu nhập dầu
khí, nhưng những hệ thống chăn nuôi như vậy đã không đứng vững khi giá dầu hạ và trợ giá
nông nghiệp bị cắt giảm. Những nguy hiểm của việc áp dụng những kĩ thuật chăn nuôi thâm
canh dựa trên những k
ĩ thuật nhập từ phương Tây như gia súc, thức ăn cũng đã được minh
chứng qua cuộc khủng hoảng tài chính xảy ra gần đây ở một số nước Đông Nam châu á như
Indonesia, Malaysia, Thailand v.v. Tại Indonesia, 80% ngành chăn nuôi gia cầm đã bị phá sản.
Tại Malaysia có thể mua bò Holstein với giá rất rẻ bởi vì nuôi chúng không kinh tế khi phải
nhập các loại thức ăn tinh từ nước ngoài. Đó là những kinh nghiệm rất đ
áng để chúng ta quan
tâm nhằm tránh được những sai lầm tương tự.

Các hệ thống canh tác truyền thống kết hợp sử dụng phụ phẩm trồng trọt
phục vụ chăn nuôi ở Việt Nam

Các hệ thống canh tác kết hợp ở Việt Nam, cũng giống như ở những nơi khác, phối hợp
chăn nuôi với trồng trọt sao cho mặc dù mỗi hợp phần có thể hoạt động độc lập nhưng
chúng lại bổ sung được cho nhau và sản phẩm của chúng mang tính cộng gộp. Sản phẩm
của một hợp phần (ví dụ như phân chuồng) lại là đầu vào cho các hợp phầ
n khác (làm phân
bón ruộng chẳng hạn). Sự phối kết hợp này của các hợp phần của hệ thống cho ra được một
khối lượng sản phẩm lớn hơn tổng cộng những sản phẩm đơn lẻ của chúng. Những hệ thống
này cho phép giảm thiểu chất thải nhờ tái sử dụng và cũng nhờ vậy mà làm giảm bớt nhu
cầu đối với nguyên liệu thô t
ừ bên ngoài và giảm rủi ro cho nông dân. Cùng với việc tái sử
dụng các chất thải, các hệ thống sản xuất kết hợp như vậy còn giúp cho việc bảo vệ môi
trường và duy trì tính đa dạng sinh học nhờ việc sử dụng các nguyên liệu bản địa, đó cũng là

Từ trước đến nay rơm thường được phơi khô tận dụng sau khi thu hoạch lúa. Rơm khô
được chất thành đống ngoài trời hay trong nhà để dự trữ cho trâu bò ăn trong vụ đông xuân
khi không sẵn có cỏ xanh. Tuy nhiên, chất lượng thấp của rơm lúa hạn chế lượng thu nhận
của gia súc. Bởi vậy, nếu áp dụng được các biện pháp tác động tốt để nâng cao giá trị dinh
dưỡng của rơm lúa thì sẽ có ý nghĩa chiế
n lược lớn trong việc nâng cao hơn nữa hiệu quả của
hệ thống này, góp phần phát triển chăn nuôi trâu bò bền vững, giảm được sự cạnh tranh thức
ăn tinh với con người hay các gia súc gia cầm khác.

Các phương pháp có thể nâng cao chất lượng và số lượng rơm làm thức ăn cho gia súc
nhai lại liên quan đến việc cải tiến các phương pháp thu hoạch, bảo quản sau thu hoạch, xử lý
rơm trước khi cho ăn và bổ sung dinh dưỡng hợp lý. Mặt khác, đã có những nghiên cứu cho
thấy rõ ràng rằng các giống lúa khác nhau có chất lượng rơm khác nhau và có thể chọn lọc
loại rơm có chất lượng tốt hơn mà không ảnh hưởng đến n
ăng suất, chất lượng gạo. Tuy
nhiên, từ trước đến nay rất ít nhà nhân giống lúa để ý đến vấn đề chất lượng rơm, mặc dầu nó
rất quan trọng đối với dinh dưỡng gia súc nhai lại.

Hệ thống vườn-ao-chuồng (VAC)
Hệ thống này (Sơ đồ 9-2) là mô hình kết hợp vườn cây (V), ao cá (A) và chuồng nuôi
gia súc (C). Sơ đồ 9-2: Hệ thống Vườn -Ao –Chuồng (VAC)

Trong khi làm vườn, thả cá và chăn
nuôi cung cấp những sản phẩm chính
cho nhu cầu gia đình hoặc thị trường thì
phụ phẩm từ một hợp phần này của hệ
thống được sử dụng làm đầu vào cho các

tạo việc làm ở nông thôn, bảo vệ môi trường và duy trì sự đa dạng sinh học. Một số chương
trình hợp tác nghiên cứu gần đây đã tập trung vào vi
ệc nâng cao hiệu quả, năng suất và tính bền
vững cho các hệ thống hiện có bằng cách áp dụng những kỹ thuật mới phù hợp. Kết quả thu
được cho thấy có nhiều triển vọng trong việc cải tiến và nâng cao hơn nữa năng suất của các hệ
thống này mà vẫn duy trì được những ưu điểm vốn có của chúng.

Một ví dụ điển hình là việc áp dụng hệ thống khí sinh học (biogas) vào hệ thống VAC (Sơ
đồ 9-3). Trong hệ thống cải tiến này phân gia súc được đưa vào bể sinh khí biogas trước khi
được sử dụng để nuôi cá hay bón cho cây.

Những lợi ích của hệ thống VAC cải
tiến này bao gồm việc cung cấp nguồn nhiên
liệu sạch thuận tiện cho việc đun nấu cùng
với những lợi ích rõ rệt về môi trường và
giải phóng sức lao động. Mùi thối của phân
được làm giảm đáng kể và việc giảm bớt
hàm lượng chất hữu cơ cho phép sử dụng
nước thoát như là một nguồn dinh dưỡng t
ốt
cho cá và thực vật thủy sinh trong các ao hồ mà trước đây cho là không phù hợp. Nhờ vậy, đầu
tư từ ngoài được tiếp tục giảm xuống, hơn nữa qua việc tái sử dụng chất thải và cây trồng có
khả năng cố định đạm và kháng sâu bệnh cao. Hiện nay nhiều hộ chăn nuôi lợn và chăn nuôi bò
sữa đã áp dụng hệ thống này rất có hiệu quả. Sơ đồ 9-3: Hệ thống VAC cải tiến có thêm hệ thố ng khí sinh học