Thiên nhiên - Thế giới tinh
thần của con người trong văn xuôi
Hoàng Phủ Ngọc Tường Từng bước quan sát, chiêm nghiệm, HPNT đã thấm sâu cái thần thái dịu dàng, uy
nghiêm và đầy minh triết của thiên nhiên, ánh sáng văn hóa từ đó hiện ra rất đậm nét.
Ông đã quan sát, đối diện, lắng nghe và trò chuyện với thiên nhiên khắp nơi, nắm bắt từ
đó những thông tin về cái đẹp của vũ trụ. Dù nhìn ở khía cạnh nào của thiên nhiên,
HPNT cũng đều phát hiện, lý giải được những nét đặc thù riêng của mỗi vùng đất đã làm
nên khuôn mặt sinh động của non sông (Côn Sơn, Rừng hồi, Rừng nước mặn ). Ông
tìm thấy ở “trái núi u tịch không người” Côn Sơn “lượng thông tin về cõi đời”, ở núi
Dục Thúy những “ý tưởng của người hiền” còn lưu hiện, phát hiện nơi châu thổ sông
Hồng “chất sử thi, dữ dội và gần gũi”, trên đỉnh Côn Sơn cái thanh khiết của không khí
tâm linh; thấu nhận từ rừng hồi Lạng Sơn “sự hài hòa vĩnh cửu mà không một thứ địa
chấn nào phá nổi”, và bồi hồi lắng nghe trong thẳm sâu rừng nước mặn Cà Mau sức sinh
sôi làm mạnh mẽ thêm cuộc sống của muôn loài
Trong chiều sâu tâm thức của người Việt, núi, sông gắn bó với nhau như hai mặt
tồn tại của vũ trụ, biểu hiện mối quan hệ âm - dương trong trời đất. Người Việt đã tìm
thấy ở những ngọn núi vẻ uy linh của trời đất, sự minh triết của trí tuệ và nét thâm trầm
cao khiết của tâm hồn. Trong tâm thức của cộng đồng, những giá trị tâm linh dường như
bao giờ cũng được hun đúc trên những ngọn núi cao.
Với HPNT, núi rừng thâm nghiêm không chỉ gợi lên trong tâm hồn ông sự kính
trọng, ngưỡng mộ với thiên nhiên tráng lệ, chứa đựng bao điều nghĩa lý mà còn giúp
ông nhận thức cái lẽ “có” và “không” đang ẩn hiện giữa cuộc đời. Bằng sự hiểu biết
sâu sắc về triết học, lịch sử và văn hóa, thiên nhiên, HPNT nhận ra sự tồn tại của xu
hướng vũ trụ hóa trong thiên nhiên Côn Sơn được Nguyễn Trãi miêu tả trong Ức trai
thi tập. Ông hiểu, Côn Sơn chính là “môi trường tiếp giáp” của tâm hồn con người với

dòng sông của đất nước ” để xương thịt và tâm hồn “mãi mãi ướt đẫm chất phù sa nuôi
dưỡng”.
Ở tác phẩm của HPNT, chất văn hóa truyền thống đậm như một dòng chảy ẩn
ngầm, trở thành hạt nhân chi phối, quyết định cái nhìn của ông về thiên nhiên. Điều này
thể hiện nhất quán trong quá trình sáng tạo nghệ thuật của ông mà biểu hiện cụ thể là
suốt quá trình thức nhận thiên nhiên, HPNT không miêu tả nó như một cách để hưởng
thụ mà để chiêm nghiệm. Vì thế, những khu vườn Huế, với ông, là cõi đời ấm áp song
cũng là không gian tâm tưởng của con người. Chúng thể hiện mối quan hệ thống nhất
giữa con người với thiên nhiên trong truyền thống văn hóa, triết lý sâu xa của người
phương Đông. Thế giới vườn của người Huế đẫm chất văn hóa tâm linh. Trong tâm thức
của họ, mảnh vườn là cánh cổng mở vào thế giới vũ trụ, nơi họ có thể sống cuộc sống
tâm linh thanh khiết của mình. Từ chiếc bình phong trước sân, ngôi nhà ẩn mình dưới
cây lá cuối vườn đến lễ tạ ơn, lễ đeo tang cho cây đều là sự hiện diện của thuyết phong
thủy, triết lý đạo Phật, quan niệm hòa hợp thiên nhiên trong hồn những khu vườn Huế.
Phong tục đeo tang cho cây khi người chủ vườn qua đời là một ấn tượng đẹp trong tâm
hồn HPNT. Ông cảm nhận ở đó cái triết lý phương Đông ẩn sâu trong tâm thức người
Huế, xúc động trước tình cảm gắn bó thân thiết giữa con người với thiên nhiên. Và hơn
hết, cảm phục cái tâm ân nghĩa của con người Huế với thiên nhiên, cuộc đời.
Thiên nhiên còn đem đến cho HPNT nhiều suy nghiệm về thời gian. Cuộc biến ảo
diệu kỳ của bốn mùa xuân, hạ, thu, đông trong cuốn lịch vĩnh hằng của thiên nhiên viết
trên cây cỏ đã khiến ông thức nhận bao điều nghĩa lý. Trong đĩa hoa cuối đông được
điểm xuyết bằng những bông mai trắng bên nụ đào mới hé nơi phòng khách của bà Lan
Hữu, HPNT cảm nhận “bóng dáng của mùa đông đang ra đi trong âm vang xa xôi của
mùa xuân sẽ về”. Từ tận cùng những rung động sâu xa của tâm hồn, ông hiểu đó chính
là cảm thức thời gian đang hiện diện trong tâm hồn người đàn bà cao quí này. Nó không
đơn giản là nhịp đếm bước thời gian. Nó là “tất cả niềm cảm hứng tự do”, là cái nhìn
hướng vọng của tâm hồn bà được ấp ủ, nuôi dưỡng, “lặng lẽ qua bao nhiêu cái bi và cái
hài, cái ảo và cái thực, cái thiện và cái đẹp, giữa tháng năm đất nước đời người”.
Thiên nhiên trong tác phẩm của HPNT là những “xáo động khôn cùng của ngổn
ngang trần thế, thâm hậu như những châm ngôn mà vẫn lấp lánh một ánh sáng lạ”