Ảnh hưởng phương Tây đến lý
luận - phê bình văn học đô thị
miền Nam 1954-1975

1. Khi nghiên cứu một nền văn học, không thể chỉ nói đến sáng tác mà không nói
đến hoạt động lý luận- phê bình. Bởi lẽ, tác phẩm văn học chỉ thật sự tồn sinh khi được
người đọc tiếp nhận. Hoạt động tiếp nhận là một phần quan trọng của đời sống lý luận -
phê bình, góp phần tạo nên sinh khí cho đời sống văn học. Như thế, lý luận - phê bình là
sự tự thức của đời sống văn học, là một phần không thể thiếu của lịch sử văn học.
Nước ta, sau ngày thống nhất, đặc biệt từ khi tiến hành công cuộc đổi mới, khoa
nghiên cứu văn học đã có nhiều thành tựu trên các lĩnh vực nghiên cứu văn học dân tộc
và văn học thế giới. Tuy vậy, bộ phận văn học ở đô thị miền Nam trước 1975, trong đó
có lý luận - phê bình văn học, vẫn chưa được xem là một bộ phận của văn học dân tộc để
nghiên cứu một cách thoả đáng. Vì vậy, một trong những yêu cầu của quá trình đổi mới
lý luận - phê bình văn học nước nhà, ngoài việc tiếp biến các thành tựu lý luận - phê
bình văn học hiện đại của thế giới, nên chăng còn phải chọn lọc, kế thừa, phát triển các
thành tựu của lý luận - phê bình văn học dân tộc.
Giai đoạn 1954-1975, do hoàn cảnh đặc biệt của lịch sử, đất nước bị chia cắt
thành hai miền. Điều này đã tạo nên sự khác biệt trong tiến trình vận động và phát triển
của văn học dân tộc. Nếu ở miền Bắc, văn học phát triển thống nhất dưới sự lãnh đạo
của Đảng thì ở miền Nam, văn học phát triển vô cùng phức tạp với nhiều khuynh hướng
khác nhau. Bên cạnh bộ phận văn học yêu nước và cách mạng lại có bộ phận văn học
phản cách mạng. Bên cạnh văn học trong lòng đô thị miền Nam, lại có văn học cách
mạng trong vùng giải phóng. Bức tranh văn học miền Nam vùng tạm chiếm không thể
thiếu vắng lí luận - phê bình văn học ở đô thị miền Nam. Nền lý luận - phê bình ấy cũng
đan xen những quan điểm, khuynh hướng khác nhau, phản ánh trung thực tình hình văn
học đô thị miền Nam. Bởi lẽ, lý luận - phê bình văn học ở đô thị miền Nam 1954-1975,
với sự tiếp biến nhiều giá trị lý luận - phê bình văn học của dân tộc và thế giới, trong đó

dấu vết nọ, nhưng nhìn ở mặt phải, nó nói lên sự khao khát đổi thay. Và khi họ đổi
thay để bắt kịp những đổi thay của văn học nghệ thuật thế giới, sự khao khát đó sẽ
đóng vai động lực của những sáng tạo lớn"
(2)
.
Việc tiếp nhận văn hóa phương Tây trong đó có các trường phái lý luận - phê bình
văn học đã tạo điều kiện cho sự phát triển của lý luận - phê bình văn học ở đô thị
miền Nam với những khát vọng đổi thay trên tinh thần sáng tạo. Đây chính là động lực,
là tiền đề quan trọng tạo những bước nhảy vọt trong tiến trình vận động và phát triển của
tư duy lý luận - phê bình văn học ở đô thị miền Nam.
2. Khi tìm hiểu một nền lý luận - phê bình văn học, không thể không nói đến đội
ngũ những người làm lý luận - phê bình. Đây là nhân tố quan trọng nếu không muốn nói
là quyết định đến sự hình thành và phát triển của mọi nền lý luận - phê bình văn học. Lý
luận - phê bình văn học ở đô thị miền Nam 1954-1975 cũng được tạo nên bởi những nhà
lý luận - phê bình nhưng là những nhà phê bình không chuyên. Nghĩa là họ đến với công
việc lý luận - phê bình từ nhiều ngả đường, nhiều thành phần xã hội khác nhau nhưng rẽ
ngang vào lãnh địa lý luận - phê bình. Họ nghiên cứu, biên soạn, giới thiệu các trường
phái lý luận - phê bình của nhiều nước trên thế giới, đồng thời ứng dụng lý thuyết của
các trường phái này vào phê bình văn học. Đó là những nhà giáo, nhà văn, nhà thơ, nhà
báo như: Nguyễn Văn Trung, Thanh Lãng, Lê Tuyên, Đỗ Long Vân, Đặng Phùng Quân,
Lữ Phương, Nguyên Sa, Võ Phiến, Doãn Quốc Sĩ, Nguyễn Hiến Lê, Bùi Giáng, Phạm
Công Thiện, Vũ Hạnh, Thanh Tâm Tuyền, Mai Thảo, Lê Huy Oanh, Nguyễn Tấn Long,
Trần Tuấn Kiệt, Cao Thế Dung, Đặng Tiến, Tam Ích, Thế Phong, Nguyễn Xuân Hoàng,
Tạ Tỵ, Nguyễn Sỹ Tế, Huỳnh Phan Anh, Phạm Thế Ngũ, Nguyễn Trọng Văn, Nguyễn
Đình Tuyến, Uyên Thao, Minh Huy, Cao Huy Khanh Trong số này có những người
từng du học ở nước ngoài, chủ yếu là ở Pháp. Chính họ là bộ phận nòng cốt của đội ngũ
lý luận - phê bình văn học ở đô thị miền Nam, là những người có công giới thiệu các
trường phái lý luận - phê bình văn học phương Tây vào miền Nam như Nguyễn Văn
Trung, Thanh Lãng, Trần Thái Đỉnh, Lê Tuyên, Đỗ Long Vân, Trần Thiện Đạo, Trần
Bích Lan Vì vậy, nhận định về đội ngũ lý luận - phê bình văn học ở đô thị miền Nam,