Về thể loại sử thi thần
thoại ở Tây Nguyên
5. Cấu tạo đề tài và không gian sử thi
Sử thi Mơ Nông đề cập đến hầu hết các mặt trong đời sống và tinh thần của
người Mơ Nông. Ndrong là sự tổ hợp các câu chuyện khác nhau theo kiểu liên hoàn.
Các câu chuyện ndrong có phần riêng biệt, đồng thời cũng được xây dựng thành các
nội dung mang tính hệ thống.
Nội dung truyện thần thoại đóng một vai trò to lớn trong việc cấu
thành ndrong. Chúng ta thấy các trận hồng thuỷ, sập đất, quái vật, nguồn gốc và sự
sinh nở thần kỳ trong các truyện thần thoại cổ đều có mặt trong ndrong. Ở đó tồn tại
phổ biến cái ly kỳ, huyền hoặc, sự ồn ào, sôi động của rừng cây, sông suối. Ở đây có
một điểm đáng lưu ý nữa là sự hình thành đất nước, con người trong sử thi Mơ Nông
không phải chỉ đóng vai trò mở đầu câu chuyện, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng dân gian,
mà chúng còn là những bộ phận quan trọng, cấu thành nên tác phẩm.
Trong sử thi Mơ Nông, ngoài cái không gian cụ thể là không gian địa lý, xã hội
và văn hoá, còn có một không gian tưởng tượng được mở rộng đến vô cùng. Đó là
không gian của các tầng vũ trụ. Không gian đó được hình thành trên cơ sở của kinh
nghiệm sống, của nhận thức trực quan về thực tại, đồng thời cũng được hình thành từ
cảm quan thần thoại.
Không gian trong sử thi Mơ Nông bao gồm không gian của con người và không
gian của thần linh. Hai không gian này vừa tách biệt vừa lẫn vào nhau, tạo nên bức
tranh nửa thực nửa hư.
6. Thời gian huyền thoại
Trước khi hát kể ndrong, nghệ nhân thường nói mấy câu dẫn chuyện như “từ khi
mới có trời, có đất, mới có cây cỏ mọc trên mặt đất, đó là “thời Bông, Rong” Thời gian

nghe các câu chuyện ndrong, chúng ta thấy cuộc sống trong đó có phần rất xa cuộc
sống thật. Nguyên nhân trực tiếp dẫn đến điều đó là do phong cách kỳ vĩ hoá đối
tượng của sử thi
(8)
. Chẳng hạn, nhân vật khai thiên lập địa có khả năng tạo ra sông núi
một cách kỳ diệu: Một nắm đất Rong đắp núi Nâm Brah Bông kéo cây mây hoá
thành khe suối, kéo cây ndrong hoá thành con sông Nhân vật anh hùng chiến trận,
về hình dáng có cái đường bệ của tự nhiên, về sức mạnh có cái quăng quật dữ dội của
bão tố.
Người Mơ Nông có một trí tưởng tượng phong phú, tài tình. Những vật vô tri vô
giác qua trí tưởng tượng của họ nên sống động lạ thường. Do vậy, bên cạnh sự hoạt
động của thế giới động vật, chúng ta còn nghe âm vang tiếng va chạm của rừng cây,
sông suối, tiếng ồn ào, sôi động của các loài muông thú, của các lực lượng siêu nhiên
được nhân hoá.
Trong khi xây dựng hình tượng các nhân vật chính, nghệ nhân sử thi Mơ Nông
đã bị những tư duy thần thoại chi phối mạnh mẽ, cho nên tính chân thực của hình
tượng bị giảm đi rất nhiều.
9. Dạng phức hợp của thi pháp
Dạng phức hợp của thi pháp trong sử thi Ê Đê chủ yếu được xây dựng trên bình
diện văn học nghệ thuật (ngôn ngữ trần thuật khách quan của văn xuôi, ngôn ngữ mang
tính nhạc của thơ và ngôn ngữ mang tính hành động của kịch). Còn dạng phức hợp
trong sử thi Mơ Nông vượt ra ngoài bình diện văn học nghệ thuật để kết hợp với các
bình diện khác như tôn giáo nguyên thuỷ (dưới dạng ma thuật), triết học suy nguyên
(hình thành vũ trụ, con người).
Theo chúng tôi sử thi thần thoại là sử thi phản ánh thiên về hư ảo những hoạt
động của xã hội thị tộc, bộ lạc. Nó là kết quả của sự kết hợp và nâng cao những
truyện thần thoại lại với nhau. Những truyện thần thoại đó được bổ sung thêm nhiều
câu dân ca nghi lễ - phong tục, sinh hoạt, các câu tục ngữ về những hiện tượng tự
nhiên và xã hội. Sử thi ot ndrong của người Mơ Nông là sự tổng hoà một cách
nguyên hợp các thủ pháp nghệ thuật của văn học nghệ thuật dân gian với các hình