ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

HÀ THỊ ANH
ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT THƠ HỮU THỈNH
LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Lý luận văn học

Nsgười hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trần Khánh Thành
HÀ NỘI - 2012
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài.
Hữu Thỉnh là nhà thơ ra đời và trưởng thành trong kháng chiến chống Mỹ, sáng tác của ông khá liền
mạch tiêu biểu cho quá trình vận động của thi ca cách mạng Việt Nam trong những thập niên gần đây và đã
gây được tiếng vang lớn trên thi đàn. Trong thơ Hữu Thỉnh vừa có những đặc điểm chung của thơ ca kháng
chiến chống Mỹ lại vừa có những nét độc đáo về nội dung và nghệ thuật biểu hiện. Ông đã tạo dựng được
một tiếng thơ mới mẻ cho nền thơ ca dân tộc bằng một loạt những tác phẩm thơ và trường ca có giọng điệu
riêng, có phong cách riêng, tiếng nói riêng và không bị khuất lẫn trong dàn đồng ca chung của thế hệ. Xuyên
suốt và bao trùm thế giới ấy là tấm lòng tha thiết, gắn bó với đất nước, với con người Việt Nam. Đến với thế
giới nghệ thuật thơ Hữu Thỉnh có nhiều con đường, nhiều góc độ. Chúng tôi chọn góc độ đặc điểm nghệ
thuật để nghiên cứu thơ ông.
Chính vì thế cần phải có sự nhìn nhận và đánh giá một cách hệ thống và khoa học để rút ra những
đóng góp của ông trên con đường sáng tác nghệ thuật. Nghiên cứu đặc điểm nghệ thuật thơ Hữu Thỉnh giúp
cho người viết có cái nhìn và sự hiểu biết về thơ Việt Nam hiện đại nói chung và thơ Hữu Thỉnh nói riêng.
Vì vậy chúng tôi đã chọn đề tài Đặc điểm nghệ thuật thơ Hữu Thỉnh để tìm hiểu những nét riêng trong cách
nhìn, cách nghĩ của nhà thơ về hiện thực cuộc sống và cách xây dựng hình tượng, cách tổ chức tác phẩm của
nhà thơ.
2. Lịch sử vấn đề
Ngay từ những ngày đầu mới cầm bút giọng thơ Hữu Thỉnh đã sớm thu hút được sự quan tâm của bạn
đọc và giới phê bình văn học. Những nghiên cứu về thơ ông đặc biệt ở mảng thơ trữ tình, các bài viết tập


Trong phạm vi luận văn này, chúng tôi khảo sát những sáng tác của Hữu Thỉnh đã được xuất bản.
- Âm vang chiến hào (Thơ, in chung).
- Đường tới thành phố (Trường ca).
- Từ chiến hào tới thành phố (Trường ca-thơ ngắn).
- Thư mùa đông (Thơ).
- Trường ca biển.
- Thương lượng với thời gian (thơ).
4. Phương pháp nghiên cứu
4.1. Phương pháp hệ thống.
4.2. Phương pháp so sánh, đối chiếu.
4.3. Phương pháp thống kê, phân loại.
4.4. Phương pháp phân tích, đánh giá, tổng hợp.

4
5. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần Mở đầu và phần Kết luận, luận văn gồm 3 chương:
Chương 1: Hành trình sáng tạo thơ Hữu Thỉnh và hướng tiếp cận.
Chương 2: Cách tiếp cận đời sống và hệ thống hình tượng tiêu biểu trong thơ Hữu Thỉnh.
Chương 3: Cách tổ chức tác phẩm thơ Hữu Thỉnh.

5
NỘI DUNG
CHƯƠNG 1: HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO
THƠ HỮU THỈNH VÀ HƯỚNG TIẾP CẬN
1.1. Hành trình sáng tạo thơ Hữu Thỉnh
1.1.1. Thơ Hữu Thỉnh những năm tháng chống Mỹ và thời kỳ hậu chiến
Thơ Hữu Thỉnh bám sát hiện thực cuộc sống và phản ánh trung thành những sự kiện lớn lao của đất
nước, phản ánh tinh thần chiến đấu dũng cảm, hi sinh quên mình vì sự nghiệp giải phóng dân tộc. Ông cũng
như nhiều nhà thơ khác luôn ý thức sâu sắc về vị trí, vai trò của thế hệ mình.
Không có sách chúng tôi làm ra sách

tộc.
Thơ Hữu thỉnh thời kỳ này phản chiếu cuộc sống thường nhật, trở về cuộc sống đời thường, những
nhìn nhận về tình đời, về lẽ sống, về thân phận cá nhân trong cõi nhân gian đôi lúc phải tìm về nương tựa vào

7
những giá trị truyền thống. Với một loạt các bài: Nghe tiếng cuốc kêu, Hạnh phúc, Tự thú, Người bộ hành
lặng lẽ, Năm tháng trên vai…đã thể hiện cái tôi của nhà thơ luôn trăn trở, nghĩ suy, tự vấn về nhân tình thế
thái và về bản thân. Hữu Thỉnh luôn thường đặt ra nhiều câu hỏi, nhiều giả thiết để tự mình chất vấn, ngẫm
ngợi và nhiều khi bỏ ngỏ để bạn đọc cùng suy ngẫm
Trong những sáng tác của thời kỳ trước đề tài tình yêu cũng được Hữu Thỉnh đề cập đến nhưng đó
mới chỉ là những hình ảnh thấp thoáng, xen kẽ, chưa có những tứ thơ trọn vẹn về đề tài này. Thời kỳ này
Hữu Thỉnh đã có những tứ thơ riêng, những bài thơ tình trọn vẹn cũng đem đến những rung động trong sâu
thẳm tâm hồn nhà thơ: Thơ viết ở biển,…
Chủ nghĩa nhân văn luôn luôn và mãi mãi là chuẩn mực đánh giá hàng đầu, quan trọng bậc nhất cho
mọi giá trị văn học. Điều này được hình thành trong quá trình sáng tác và tiếp nhận văn học. Nhưng chủ
nghĩa nhân văn ở mỗi thời kỳ lại có sự thay đổi và vận động. Quan niệm như vậy sẽ thấy hành trình sáng tạo
thơ Hữu Thỉnh là hành trình của người chiến sĩ trong cuộc đấu tranh cho lẽ sống cao cả của con người thời
đại đi vào dòng chảy chính của chủ nghĩa nhân văn, mặc dù biểu hiện ở mỗi giai đoạn có khác nhau. Đây
cũng là hành trình nhịp bước cùng với xu thế chung của thơ ca hiện đại Việt Nam từ năm 1975 đến nay.
1.2. Hướng tiếp cận đặc điểm nghệ thuật từ góc độ tâm lý học sáng tạo
1.2.1. Nguồn cảm hứng sáng tạo
Cảm hứng như một sức mạnh vô hình làm biến đổi thế giới tâm tình, khơi gợi những tình cảm mạnh
mẽ, thúc đẩy nghệ sĩ sáng tạo và tạo lập những thế giới nghệ thuật độc đáo. Bêlinxki coi: “Cảm hứng là điều
kiện không thể thiếu của việc tạo ra những tác phẩm đích thực”[36,38]. Cảm hứng bắt nguồn từ cuộc sống.
“Cuộc sống sẽ nuôi dưỡng và bồi đắp cảm xúc của người nghệ sĩ luôn tươi mát càng thêm phong

8
phú”[61,51]. “Đó là trạng thái tình cảm mãnh liệt, say đắm, xuyên suốt tác phẩm nghệ thuật, gắn liền với
một tư tưởng xác định, một sự đánh giá nhất định, gây tác động đến cảm xúc của người tiếp nhận tác
phẩm”[36,38].

những hình tượng mới mẻ, độc đáo, không có sự lặp lại.
1.2.4. Cách tổ chức câu thơ, lời thơ
Việc tìm hiểu cách tổ chức một tác phẩm là tìm hiểu quan niệm và hệ thống chỉnh thể. Tức là trong
một tác phẩm nghệ thuật các phạm trù này không kết hợp một cách tùy tiện mà chúng ràng buộc chi phối lẫn
nhau. Nếu trong kết cấu truyện là luôn chú ý xây dựng trọn vẹn một hành động, một tính cách, một số phận
thì kết cấu thơ “lấy điểm tựa chủ yếu là hệ thống cảm xúc theo những dạng vận động nhất định phù hợp với
chủ định và cấu tứ bài thơ[11,58].
Để đạt được mục đích nghệ thuật và có tính thẩm mĩ cao, câu thơ, lời thơ có một hình thức tổ chức đặc
biệt. Nó sử dụng đậm đặc các hiện tượng cú pháp, các từ tượng thanh, tượng hình, từ mô tả trạng thái cảm

10
giác… nhất là các phương thức tu từ: so sánh, ẩn dụ, nhân hoá … làm cho câu thơ, lời thơ mềm mại, uyển
chuyển, bay bổng và có tính đa nghĩa, hàm ngôn. Trong thơ trữ tình tổ chức lời thơ phải có tách dòng, có
nhạc, có vần…
* Tiểu kết: Tìm hiểu hệ thống hình tượng tiêu biểu và tưởng tượng liên tưởng trong thơ Hữu Thỉnh
cũng là một cách tìm ra đặc điểm tư duy nghệ thuật của nhà thơ, một phương diện quan trọng làm nên đặc
điểm nghệ thuật thơ Hữu Thỉnh. Hành trình sáng tạo nghệ thuật của Hữu Thỉnh là hành của một nhà thơ giàu
trải nghiệm. Với cảm nhận chủ quan của người viết nên điểm nhìn nghệ thuật trong thơ Hữu Thỉnh chủ yếu
hướng vào sự thật chiến hào, hướng vào hiện thực cuộc sống thô ráp với nhiều những suy nghĩ và hiện tượng
trái chiều. Càng về sau thơ Hữu Thỉnh luôn chất chứa đầy những ưu tư, những băn khoăn, day dứt của nhà
thơ. Ở đó cái tôi của nhà thơ có cơ hội được nói thực những cảm xúc cá nhân của mình, bộc lộ những quan
niệm về hiện thực cuộc sống, về đạo đức, về phẩm giá của con người.

11
CHƯƠNG 2: CÁCH TIẾP CẬN ĐỜI SỐNG VÀ HỆ THỐNG HÌNH TƯỢNG NGHỆ THUẬT TIÊU BIỂU
TRONG THƠ HỮU THỈNH
2.1. Cách tiếp cận đời sống trong thơ Hữu Thỉnh
Hữu Thỉnh đem đến cho người đọc một tiếng thơ mới mẻ độc đáo. Có được đóng góp mới mẻ ấy bởi Hữu
Thỉnh đã tìm cho mình một lối đi riêng. Vậy Hữu Thỉnh đã khai thác và tiếp cận hiện thực đời sống theo cách
nào? Hữu Thỉnh có cách riêng trong việc tiếp cận hiện thực và phô diễn cảm xúc của mình. Thơ ông nghiêng về

thời bình tính chất cụ thể ít đi mà tính tượng trưng ước lệ tăng lên gắn liền với cảm xúc của cái tôi trữ tình và
tư duy của nhà thơ. Cuộc đời nhà thơ là con đường còn đầy chông gai gian khó. Và trên chính con đường này
nhà thơ đã bộc lộ biết bao trăn trở, day dứt. Nhưng cao hơn thế, hình tượng con đường là biểu trưng cho
hành trình đi tìm lẽ sống cao đẹp một thời con người tình nghĩa ấy đã tin yêu. Hữu Thỉnh đã trở thành người
bộ hành lặng lẽ đi tìm nhân nghĩa và hạnh phúc ở đời. Nhưng chính nhà thơ lại đau đớn nhận ra rằng “Đường
nhân nghĩa chừng nào còn lắm bụi” thì con đường mình đang đi vẫn còn xa vời, mù mịt “Tôi nhớn nhác đi tìm

13
người/ Bước chân thì ngắn đường đời thì xa”. Nhà thơ thực sự dấn bước trên con đường mà cái đích là nhận
thức cho được về phẩm giá con người, về một hạnh phúc không tô vẽ, một hạnh phúc có thật.
2.2.2. Hình tượng biển đảo
Tình yêu quê hương, yêu Tổ quốc, yêu biển đảo quê hương chính là nguồn cảm hứng vĩ đại nuôi
dưỡng thơ ông. Chất liệu làm nên nguồn cảm hứng chính trong thơ Hữu Thỉnh đều xuất phát từ đời sống
hiện thực, từ những gì gần gũi, giản dị nhất nhưng lại giầu sức gợi cảm nhất. Trong các tập thơ của ông sự
xuất hiện của biển đảo thường gắn liền với người lính. Trong chương 5 của trường ca Đường tới thành phố
và toàn bộ Trường ca Biển hình tượng biển đảo là hình tượng bao trùm.
Hình ảnh đảo Trường Sa thân yêu của Tổ quốc được nhà thơ khắc hoạ sừng sững giữa biển cả mênh
mông đang chống chọi với bão tố. Những câu thơ ngay từ đầu bản Trường ca Biển đã thể hiện điều đó “Chúng
tôi bắt đầu với Trường Sa như thế”. Nếu trong chiến tranh giữ gìn bảo vệ biển đảo chính là đấu tranh để bảo vệ
đất nước thì thời bình không gian biển lại là không gian tượng trưng, ước lệ. Với “Đối thoại Biển” chính là
cuộc đối thoại giữa lịch sử với dân tộc, đất nước, con người về con đường đi lên của dân tộc trong hiện tại và
tương lai.
Trong hai tập thơ Thư mùa đông và Thương lượng với thời gian hình tượng biển đảo có sự thay đổi ý
nghĩa so với các trường ca trước đó. Biển giờ đây gắn liền với cuộc sống đời thường, với những tâm tư tình
cảm của cái tôi trữ tình. Tuy không xuất hiện nhiều như hình tượng con đường nhưng hình tượng biển đảo
thể hiện được những vận động, biến đổi trong quan niệm nghệ thuật của nhà thơ. Hình tượng biển với cuộc
sống chiến đấu của người lính được coi là sự tiếp mạch một phần cảm hứng ở Trường ca Biển “Biển luôn ở
cạnh mình/Bao điều còn cửa khép”

14

3.1. Tưởng tượng và liên tưởng
Trong thơ Hữu Thỉnh, liên tưởng, tưởng tượng không chỉ là tái tạo đơn thuần gợi hồi ức mà còn sáng
tạo làm nên những kết hợp mới mẻ. Liên tưởng đã liên kết sự kiện, liên kết nhân vật, liên kết mạch cảm xúc
và suy tư tạo ra cái khung, sườn cho đoạn, cho tác phẩm. Không phát huy hết khả năng liên tưởng và tưởng
tượng ta không thể cảm thụ hết cái hay, cái đẹp của trường ca Hữu Thỉnh. Liên tưởng bắc cầu quá khứ, hiện
tại và tương lai. Quá khứ ở Hữu Thỉnh là cội nguồn, là kỷ niệm, là mái ấm gia đình, là gương mặt thân yêu,
là làng quê bình dị, là những năm tháng chiến tranh, là nghĩa tình đồng đội …
Thơ ông không chỉ chú tâm vào sự tả mà cốt gợi để tạo ấn tượng và liên tưởng. Thông qua cảm giác,
nhờ cảm giác nhà thơ có thể cụ thể hoá sắc thái tình cảm, những cảm xúc mơ hồ thành những hình ảnh cụ
thể. Nhờ đưa yếu tố ảo vào thơ, Hữu Thỉnh diễn tả được nhiều hơn đặc biệt là diễn tả những điều cảm được
mà khó nói ra. Ông luôn biết tựa vào cảm xúc suy tư của mình để tạo nên những câu thơ có khả năng gây ám
ảnh. Mặt khác dựa vào ảo giác thơ, ông đánh thức những vùng cảm nhận, gợi mở những biên độ rộng rãi cho
thơ. Đưa thơ từ thực sang ảo trong sự liên tưởng, tưởng tượng, trong sự thăng hoa của đời sống tâm hồn,
Hữu Thỉnh đã tạo những con sóng chữ có sức lan toả lâu bền.
Sự kết hợp giữa cái hữu hình với cái vô hình không phải là thủ pháp lạ trong thơ hiện đại nhưng với
Hữu Thỉnh đã tạo ra được cái mới, cái riêng trên cơ sở nguyên tắc chung ấy. Thơ ông luôn có sự giao hoà
mật thiết giữa thực và ảo. Vì thế đọc thơ Hữu Thỉnh cứ thấy cái gì đó bâng khuâng, mơ màng. Ngay cả khi
nói đến những vấn đề rất thực: chiến tranh, thế thái, nhân tình thì vẫn gợi ra cảm giác nhẹ nhàng chứ không
hề gai góc.

17
3.2. Tổ chức không gian, thời gian
3.2.1. Không gian nghệ thuật.
Không gian nghệ thuật là “phẩm chất định tính quan trọng của hình tượng nghệ thuật”[50,160].
Thơ Hữu Thỉnh là loại thơ thấm đẫm sắc vị văn hóa dân gian. Ông đã tạo cho tác phẩm của mình màu sắc
thôn quê ngay ở không gian nghệ thuật đặc trưng. Ông sinh ra ở một vùng đồng bằng trung du Bắc Bộ nên
ông tỏ ra “hiểu biết khá tường tận, sâu sắc thiên nhiên, ruộng đồng”[71,256] với những sự vật quen thuộc
như: hoa sim tím, lúa đang trổ bông, cây chuối cuối vườn, dâu da và mía mật, mắt na đang chín …Vẫn là
một không gian quen thuộc với những ai đã sinh trưởng ở nông thôn nhưng bao giờ Hữu Thỉnh cũng làm
ta thích thú, ngỡ ngàng bởi nhà thơ đã “gọi’ được những sự vật quen thuộc vào thơ - những sự vật thường

mà có sự luân chuyển nhịp thơ ở cấp độ câu thơ. Ông sáng tạo cho thơ mình cách luân chuyển tiết tấu thơ
mới lạ, kết hợp cả cách ngắt nhịp cơ bản với cách ngắt nhịp dòng thơ là một nhịp: Sang thu,Chiều sông
Thương.

19
+ Thể thơ 8 chữ: Nhà thơ tạo nhịp thơ dài hơn, ngắt câu thành nhịp 3/5 hoặc 5/3; có khi kết hợp cả hai
loại nhịp: Thưa thầy, Xa vắng,… Cách ngắt nhịp này làm cho câu thơ có tiết tấu chậm lại, như một cách tỏ
bày, liệt kê những điều mà nhà thơ trăn trở, nghĩ suy.
+ Thơ lục bát: Nhịp thơ kéo dài ra nhịp 4, đồng thời nó được kết hợp với cách ngắt nhịp 3/5 ở câu lục
bát tựa như tiết tấu của thể thơ 8 chữ mà ông vẫn quen dùng: Trước tượng Bay-on, Những người đi lại phía
tôi,…
+ Thơ tự do: mở rộng biên độ câu thơ, khổ thơ và các luật lệ khác cho phép thơ tự do có ưu thế trong
việc ôm chứa hiện thực, tăng cường dung lượng đời sống trong thơ: Nghe tiếng cuốc kêu, Thơ viết ở biển,…
3.3. Một số biện pháp tu từ
3.3.1. Nghệ thuật so sánh
So sánh là một biện pháp làm cho thơ có hình ảnh, có sức biểu cảm, nâng cao chức năng nhận thức đối
với đối tượng từ việc tri giác một sự vật đã biết đến cách nhìn trừu tượng. Biện pháp so sánh là nơi thử thách
vốn từ vị, năng lực liên tưởng, tưởng tượng của người làm thơ.
Trong thơ mình, Hữu Thỉnh tạo ra được các so sánh vừa độc đáo, vừa mang đậm sắc thái dân tộc.
Những sự vật được ông đem ra so sánh không có gì cao siêu bí hiểm mà vô cùng gần gũi với đời sống ở
những làng quê, nơi nào cũng có đó là: mây trắng bay qua, dòng sông chảy xiết, cốc chén trên bàn, mẻ bánh
đa đỏ nắng Hữu Thỉnh vừa tiếp thu vừa đổi mới sáng tạo thành quả của người đi trước góp phần “đánh
thức người nhà quê vẫn ẩn náu trong lòng ta khi chúng ta ngày một cố lìa xa nề nếp cũ để hòng đi tới chỗ
mà ta gọi là văn minh”. Sự từng trải trong cuộc sống, sống sâu sắc và mạnh mẽ trong biển nhân dân để lời

20
ăn tiếng nói bình dân ngấm vào máu thịt, không ngừng học hỏi và tài năng cá nhân … Tất cả những điều
đó đã làm nên một Hữu Thỉnh với nét đặc sắc riêng ít ai có được.
3.4.2. Nghệ thuật ẩn dụ
Ẩn dụ là biện pháp nghệ thuật quan trọng, là thế mạnh của thơ đặc biệt là trơ trữ tình. Ẩn dụ không


22
KẾT LUẬN
Thơ ca là nghệ thuật biểu hiện tâm trạng, là nơi để cái tôi chủ quan của mỗi chủ thể sáng tác bộc lộ
đời sống riêng của mình. Nghiên cứu Đặc điểm nghệ thuật thơ Hữu Thỉnh giúp ta có được cái nhìn khái
quát về những đặc điểm nổi bật trong những sáng tác đồng thời hình dung được tính độc đáo về tư duy nghệ
thuật của nhà thơ. Thông qua những thay đổi vận động của thơ Hữu Thỉnh giữa hai thời kỳ thơ chống Mỹ và
thơ đương đại, người đọc có thể hình dung những biến chuyển chung trong tư tưởng và nghệ thuật của thơ ca
Việt Nam trong những thập niên gần đây.
Trong hành trình sáng tạo nghệ thuật của mình, Hữu Thỉnh luôn dồn hết tâm trí và tài năng cho nghệ
thuật để có những tìm tòi, trải nghiệm, đổi mới cho thơ với những cách thể hiện hết sức mới mẻ và đầy ấn
tượng. Cùng với hành trình sáng tạo của các nhà thơ kháng chiến chống Mỹ, Hữu Thỉnh đã mang đến cho
thơ ca một cái nhìn mới mẻ, riêng biệt và khá độc đáo khi viết về cuộc chiến cũng như về con người trong
cái nhìn toàn diện và theo nhiều chiều hướng.
Những đóng góp của Hữu Thỉnh cho thơ ca Việt Nam trong hơn 30 năm trở lại đây là không nhỏ.
Ngay từ những bài thơ đầu tay cho đến nay Hữu Thỉnh đã để lại trong lòng người đọc những ấn tượng sâu
đậm về một hồn thơ giàu nhiệt huyết, luôn trăn trở, lo âu cho nhân thế đồng thời đã mang đến cho thơ mình
một vẻ đẹp riêng: sắc sảo, tinh tế mà vẫn bình dị, chân thật mà không kém phần hư ảo, hồn nhiên mà bay
bổng, tự nhiên mà không nông cạn. Như một dòng suối nhỏ, thơ Hữu Thỉnh khi về với dòng sông của thơ ca
Việt Nam đương đại mang trong mình những giọt nước lấp lánh, những hạt phù sa chắt chiu từ lao động, từ
đời sống cần lao dân dã của quê hương để mang đến những vần thơ làm đẹp cho đời./