Hình ảnh kẻ sĩ Thăng
Long trong sáng tác của
Nguyễn Huy Tưởng
Từ những tác phẩm đầu tay cho đến những trang ghi chép cuối cùng trên giường
bệnh, Nguyễn Huy Tưởng không ngừng trăn trở với câu hỏi lớn về thiên chức và số
phận của nghệ thuật, của người nghệ sĩ. Cuộc đời Nguyễn Huy Tưởng cũng như văn
nghiệp của ông có sự nhất quán, xuyên suốt, là quá trình tự đấu tranh vừa âm thầm vừa
quyết liệt để khẳng định phẩm chất trung thực của người trí thức trước những sóng gió
lịch sử, trước biến động thời thế. Nhiều nhà phê bình đã khẳng định sự nhất quán ấy đã
tạo nên một nhân cách đặc sắc trong văn học hiện đại Việt Nam: nhân cách Nguyễn Huy
Tưởng.
Sinh ra trong một gia đình có truyền thống Nho học ở vùng đất ngoại thành Hà
Nội, Nguyễn Huy Tưởng sớm hình thành một nhân cách bền vững theo hình mẫu sĩ
phu Nho học. Bước vào đời vào nghề trong bối cảnh mất nước, xã hội đang biến động
dữ dội, phong trào cách mạng sôi sục, nhà văn ý thức rất rõ về trách nhiệm, bổn phận
của một công dân với đất nước, một trí thức với văn hóa dân tộc và vai trò nhập thế
của kẻ sĩ. Cũng như nhiều trí thức cùng thời, chịu ảnh hưởng cả văn hóa phương Đông
và phương Tây, Nguyễn Huy Tưởng chọn cho mình một lẽ sống khá hài hòa giữa hai
luồng tư tưởng ấy, theo hướng tích cực: hăm hở nhập thế, sục sôi nhiệt huyết đấu
tranh vì “lý tưởng quốc gia”. Điều này được ghi lại trong những trang nhật ký của nhà
văn từ ngày đầu cầm bút. Ông sớm đề ra cho mình những nguyên tắc sống, nguyên tắc
trong sự nghiệp, những nguyên tắc nghiêm ngặt của kẻ sĩ theo Nho giáo: lấy đức Nhân
làm lẽ sống, lấy Trung Dung làm nguyên tắc hành xử. Vì thế, trải qua bao sóng gió của
lịch sử đất nước cũng như bao thăng trầm của đời tư, Nguyễn Huy Tưởng vẫn giữ cho
mình đôi mắt người nghệ sĩ trung thực, chân thành, ngay cả khi hiện thực có bi đát đến

trường để người con gái hoàng tộc nhà Trần vận dụng tài trí, nhan sắc âm thầm hủy diệt
ý chí chiến đấu của binh đoàn thiện chiến Mông Cổ, là cái đích cao cả để mỗi người con
dân tộc sẵn sàng hi sinh để gìn giữ, là niềm kiêu hãnh của một đất nước hào hoa thanh
lịch đối với kẻ thù tàn bạo, man rợ từ phương Bắc. An Tư – công chúa hoàng tộc Đông
A mang vẻ đẹp thánh thiện, với tâm hồn cao cả, thủy chung, nhân hậu, khuất phục kẻ
thù bạo tàn bằng chính vẻ đẹp tâm hồn kẻ sĩ Thăng Long: thanh lịch, tài hoa, khéo léo,
kiên cường. Những nhà lãnh đạo cuộc kháng chiến như vua Thiệu Bảo và Hưng Đạo
Vương là những gương mặt kẻ sĩ tiêu biểu theo quan niệm của Nho giáo: nhân hậu,
khoan hòa với tướng sĩ dưới quyền, có trách nhiệm, dám hi sinh vì quyền lợi muôn dân,
có tấm lòng yêu nước thiết tha, đại diện cho trí tuệ Đại Việt. “Quốc gia hưng vong, thất
phu hữu trách”. Những thân vương hay thường dân triều Trần đều dốc sức cho công
cuộc giải phóng Thăng Long. Ở họ sục sôi ý chí, khát vọng chiến đấu vì dân tộc nhưng
không vì thế mà hành động nôn nóng, trái lại, mỗi vị tướng lĩnh ấy khi xuất quân đều có
sự điềm đạm tinh tế, lịch lãm ngay cả khi hiện diện trên chiến trường. Hưng Đạo
Vương- vị tướng thống lĩnh quân đội tài giỏi, đối với tì tướng bằng cả ân uy, dám đem
sinh mạng của mình ra để yên lòng quân vương, củng cố ý chí chiến đấu cho Đại Việt.
Hình tượng Trần Nhật Duật - vị tướng có tài cầm quân - một ông hoàng am hiểu nghệ
thuật được Nguyễn Huy Tưởng kỳ công khắc họa như một hình mẫu lý tưởng của kẻ sĩ
đất Thăng Long: ra trận ung dung như một nghệ sĩ trên hành trình tìm thi hứng, bài binh
bố trận như sáng tạo nghệ thuật mà khiến kẻ thù tan tác. Phẩm chất hào hoa thanh lịch
không chỉ toát lên ở kẻ sĩ trong đời thường mà còn hiện hữu trong những thời khắc
nghiệt ngã nhất: ranh giới mong manh giữa sự sống và cái chết. Đây chính là một đặc
trưng của người Đại Việt nói chung và cũng là của các nhân sĩ Thăng Long nói riêng.
Ta còn gặp lại vẻ đẹp ấy trong những trang viết về người Hà Nội trong thời khắc
lịch sử của 60 ngày đêm khói lửa trong Lũy hoavà Sống mãi với thủ đô. Nhân vật trí
thức Hà thành phải lựa chọn lẽ sống và chết, quyền lợi cá nhân với quyền lợi dân tộc.
Đó là lúc để tầng lớp sĩ phu Hà Nội thời hiện đại thể hiện hết phẩm chất của “kẻ sĩ
Thăng Long”. Từ vở kịch Những người ở lại đến tiểu thuyếtSống mãi với thủ đô và
truyện phim Lũy hoa, đều thấy nổi bật trên cái nền tăm tối của chiến tranh, của chết chóc
là những gam màu tươi sáng của niềm tin, lý tưởng mà những trí thức trẻ - những người

tranh cãi về hình tượng nhân vật bác sĩ Thành - trí thức Tây học - với quan niệm trái
chiều với những người trong hàng ngũ kháng chiến về lòng yêu nước, về trách nhiệm kẻ
sĩ: “Yêu nước không phải cứ tranh đấu bằng gươm súng. Làm cho nền khoa học rực rỡ
cũng là yêu nước. Tôi chọn con đường ấy ”
(1)
. Người đọc tìm thấy ở bác sĩ Thành, hình
ảnh của một người trí thức quốc gia, muốn ở lại Hà Nội, để làm nhịp cầu thương thảo
Pháp - Việt. Bác sĩ Thành có thể là một Hoàng Xuân Hãn, một Phan Anh hay một Vũ
Văn Hiền, qua cách phân tích, suy luận và xử trí với tình hình đất nước. Họ biết vị trí và
uy tín của họ đối với giới trí thức, trọng lực của họ đối với Pháp. Yêu nước nhưng không
theo cộng sản, họ băn khoăn, suy tính, tìm cách hành động theo con đường riêng của
mình
(2)
. Không thể quy kết việc ở lại thành của ông là phản động, không thể đánh giá
ông thiếu phẩm cách kẻ sĩ. Không đơn điệu, phiến diện trong quan niệm về kẻ sĩ Thăng
Long hay về lòng yêu nước, tác phẩm của Nguyễn Huy Tưởng đã chứng tỏ tính đúng
đắn tạo nên sức hấp dẫn đối với độc giả trong và ngoài nước, qua nhiều giai đoạn lịch
sử, qua nhiều góc độ đánh giá và thẩm bình.