Mối quan hệ giữa văn học dân gian và
văn học viết văn học dân tộc

Tuy nhiên để cho quan điểm “làm nền” này được triển khai thực sự, lại
còn phải làm sáng tỏ một loạt vấn đề sau đây:

1) Vấn đề định nghĩa về văn học dân gian.

Định nghĩa về văn học dân gian có lịch sử riêng của nó. Từ một cách
gọi, một cách duy danh nhưng chưa định nghĩa như Nguyễn Du là “thôn
ca”, là “tang ma ngữ” (thôn ca sơ học tang ma ngữ - Thanh minh ngẫu
hứng) đến một chương “Dẫn luận” gồm phần “Giới thuyết - Những đặc
trưng của văn học dân gian” trong giáo trình Văn học dân gian của Đinh
Gia Khánh và Chu Xuân Diên thuộc tủ sách Đại học Tổng hợp Hà nội
(nay là Đại học khoa học xã hội và nhân văn, Đại học quốc gia Hà nội),
xuất bản năm 1972, rõ ràng công việc định nghĩa về văn học dân gian đã
trải qua hai giai đoạn của nhận thức: cảm tính và lý tính, phản ánh hai
giai đoạn phát triển khoa học ở nước ta nói chung: trực cảm hỗn hợp và
duy lý phân tích. Riêng về giai đoạn nhận thức lý tính đối với văn học
dân gian, tự nó cũng có một quá trình từ đơn giản đến phong phú, từ
phiến diện đến hoàn chỉnh. Thông thường các định nghĩa được triển khai
trên hai bình diện chính: những thuộc tính nội tại (tính truyền miệng,
tính tập thể ) và những thuộc tính liên quan tới đời sống văn hoá xã hội
đã góp phần sản sinh ra văn học dân gian. Gần đây, khái niệm văn học
dân gian đã được giới thuyết với một nội hàm có tính tổng hợp, nguyên
hợp. Văn học dân gian không chỉ có phần lời mà còn có sự gắn bó giữa
lời với nhạc và vũ, với văn hoá dân gian nói chung. Do việc giới thuyết
văn học dân gian với một nội hàm được mở rộng và có tính tổng hợp,
nguyên hợp như vậy mà dường như có sự khập khiễng giữa thuật ngữ
“văn học dân gian” với nội hàm mà nó phải chứa. Phải chăng, để tránh
sự khập khiễng đó mà nhiều người lại chuyển sang dùng thuật ngữ “văn

gian thông qua việc phân tích một số bài thơ cụ thể như bài Đánh đu.
Tác giả đã gắn bài thơ với tục chơi đu trong đời sống văn hoá dân gian ở
các lễ hội, đặc biệt vào dịp đầu xuân với ý nghĩ rằng: không có hiện
tượng văn hoá dân gian đó thì không có bài thơ Đánh đu như đã có với
Hồ Xuân Hương. Nếu chiều hướng như thế được chấp thuận thì rõ ràng
quan điểm làm nền của văn học dân gian đối với nền văn học viết sẽ có
cơ sở để triển khai thực sự trong nhiều trường hợp khác của lịch sử văn
học dân tộc.

2) Vấn đề tác giả văn học dân gian.

Vấn đề tác giả của văn học dân gian cũng liên quan mật thiết tới việc
triển khai luận điểm khoa học về vai trò làm nền của văn học dân gian.
Chung quanh vấn đề tác giả văn học dân gian tưởng là đơn giản nhưng
thực ra vẫn có vấn đề. Có tình trạng chỉ chú ý đến vai trò của tập thể
trong sáng tác văn học dân gian theo quan điểm trừu tượng phi giai cấp
về con người. Có tình trạng xác định tác giả theo quan điểm đẳng cấp,
giai tầng mà ở đấy lại có sự tranh chấp trong nội dung kết luận cụ thể.
Trước 1975, trong khi phần đông các nhà nghiên cứu theo quan điểm
mác-xit ở miền Bắc gần như đã thống nhất với nhau trong kết luận tác
giả văn học dân gian là nhân dân, là bình dân, là quần chúng, là dân
chúng lao động thì đó đây ở miền Nam lại có kết luận cho rằng tác giả
văn học dân gian chỉ là các nhà nho, các sĩ phu. Vậy bên nào đúng, bên
nào sai? Hay bên nào cũng vừa có cái đúng vừa có cái chưa đúng? Ở
đây, quả lại có một số còn điều phải làm rõ thêm:

* Nội hàm có tính lịch sử cụ thể của khái niệm bình dân (hoặc dân
chúng, hoặc quần chúng, hoặc nhân dân lao động) là gì?
* Vai trò của trí thức bình dân có hay không trong việc sáng tác văn học
dân gian? Có ở mức độ nào trong tương quan với vai trò của quần chúng

phần quí tộc như lâu nay vẫn nhắc. Nhưng khi đọc câu thơ Kiều “Đau
đớn thay phận đàn bà” mà cứ tự trói mình trong định kiến Nguyễn Du là
quí tộc (dù là quí tộc phá sản) thì làm sao hiểu được “con mắt trông thấu
sáu cõi, tấm lòng nghĩ tới muôn đời” của Nguyễn Du như lời Mộng Liên
Đường, làm sao hiểu nổi mối quan hệ giữa thi phẩm của Nguyễn Du với
nhân dân, với văn học của nhân dân, với văn học dân gian như chúng ta
đang muốn hiểu.

3)Vấn đề quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết

Vấn đề này cũng liên quan trực tiếp đến việc nhận thức về vai trò làm
nền của văn học dân gian đối với văn học viết. Từ lâu đã xuất hiện hai
khái niệm văn học truyền miệng (hay văn học truyền khẩu) và văn học
viết (hay văn học thành văn). Sau này lại xuất hiện thêm khái niệm văn
chương bác học để sánh với khái niệm văn chương bình dân.