Về việc biên soạn giáo trình
lý luận văn học bậc đại học ở
ta 50 năm qua Lý luận văn học là một bộ môn của khoa học xã hội và nhân văn, xây
dựng hệ thống quan điểm và tư duy lý thuyết khái quát, tạo tiền đề cơ sở
cho sự thức nhận các quy luật bản chất về cội nguồn và sự phát triển của
văn học nghệ thuật; đặc trưng của tư duy nghệ thuật trong sáng tạo và
tiếp nhận tác phẩm; tính phổ quát và đặc thù về loại hình tác phẩm; sự
nảy nở và tồn vong của các mô thức (kiểu), khuynh hướng, trường phái
sáng tác theo lộ trình diễn tiến văn hóa, văn minh nhân loại.

1. Nhận thức tầm quan trọng và tính cấp thiết của việc giảng dạy
môn học lý luận văn học, ngay sau Hòa bình lập lại, vào cuối những năm
50 của thế kỷ trước, cuốn giáo trình lý luận văn học đầu tiên đã được biên
soạn và giảng dạy cho sinh viên khoa Văn trường Đại học Sư phạm Hà
Nội. Đó là cuốn Sơ thảo nguyên lý văn học, do GS. Nguyễn Lương Ngọc -
cán bộ giảng dạy của nhà trường viết, nhà xuất bản Giáo dục ấn hành năm
1959, 188 trang khổ vừa. Trong Lời tựa, tác giả biên soạn cho biết: hệ
thống quan điểm và nội dung kiến thức về các vấn đề nguyên lý cơ bản
xung quanh bản chất xã hội, đặc trưng của văn học mà sách trình bày chủ
yếu là dựa vào các sách lý luận văn học của hai nước xã hội chủ nghĩa
Liên Xô, Trung Quốc. Và để cập nhật tình hình văn học đương đại của ta
thời ấy, sách đã chú ý đấu tranh phê phán những quan điểm được xem là
sai trái, lạc lõng của nhóm Nhân văn - Giai phẩm.

Vậy là ngay từ đầu, về mặt học thuật, giáo trình lý luận văn học của

- Bộ giáo trình Những nguyên lý về lý luận văn học, 4 tập do Hà Minh
Đức và Lê Đình Kỵ, những giảng viên trẻ của Khoa Văn - Đại học Tổng
hợp Hà Nội biên soạn, nhà xuất bản Giáo dục ấn hành năm 1962, tổng
cộng hơn 600 trang, khổ thường.

Tập 4 của giáo trình này trình bày về Các phương pháp nghệ
thuật do Lê Đình Kỵ chấp bút, đã gây nên cuộc tranh luận sôi nổi trên Tập
san Nghiên cứu văn học và Tạp chí Văn học từ cuối năm 1962 đến cuối
năm 1963.

Giờ đây nhìn lại cuộc tranh luận hi hữu này, đặc biệt là đọc bài viết
của Nam Mộc thay mặt tòa soạn Tạp chí Văn học tổng kết về cuộc tranh
luận (đăng trên Tạp chí Văn học số tháng 11/1963), có thể thấy nền tảng
học thuật lý luận ở ta hồi ấy còn sơ giản biết chừng nào! Những kiến thức
nhập môn A, B, C vẫn phải nhiều lời bàn bạc mà chưa ngã ngũ, chưa
thuyết phục được nhau. Bài học của cuộc tranh luận về tập giáo trình của
Lê Đình Kỵ đến hôm nay vẫn còn có ý nghĩa ở chỗ: lý luận văn học chỉ có
thể trở thành bộ môn khoa học khách quan và trung thực khi các khía
cạnh, vấn đề lý luận mà nó đề xuất được dựa chắc trên thực tiễn sáng tác
trong sự gắn bó với đời sống và thẩm định của người đọc, chứ không thể
áp đặt, gò khuôn vào những nguyên lý tiên thiên, giáo điều, bất biến! Lý
luận không thể đông cứng và đóng băng, nó đòi hỏi một cách tiếp cận
uyển chuyển và năng động, để ngỏ cho sự tìm tòi của giới sáng tác với
những dự báo về viễn cảnh ngày mai.

- Bộ giáo trình mang tên Cơ sở lý luận văn học, gồm 4 tập do tập thể
gần 10 nhà giáo thuộc tổ bộ môn giảng dạy lý luận văn học các trường Đại
học Sư phạm (Vinh, Hà Nội) và Đại học Tổng hợp Hà Nội biên soạn. Bộ
sách lần lượt cho ra mắt từng tập trong khoảng thời gian từ 1965 đến
1970, gồm hơn 700 trang khổ thường. Trong hoàn cảnh thời chiến, giáo

Giáo trình lần này đã cho thấy cách tiếp cận cởi mở đối với các
thành tựu lý luận và trường phái sáng tác hiện đại có ảnh hưởng trên
phạm vi toàn cầu. Đồng thời đã cố gắng bắt kịp yêu cầu sát sao cần nắm
chắc các nguyên tắc thuộc phương pháp luận trong giảng dạy và nghiên
cứu văn học. Và lần đầu tiên, giáo trình trình bày đại cương về đường lối
văn nghệ của Đảng mác-xít, khẳng định vai trò của đường lối đó đối với
sự nghiệp xây dựng và phát triển nền văn nghệ cách mạng, dân tộc, hiện
đại theo phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
trong mấy chục năm qua. ở góc độ lý luận, theo giáo trình, đường lối ấy là
sự quán triệt và vận dụng sáng tạo các nguyên lý của mỹ học và lý luận
văn học Mácxít - Lêninnít vào thực tiễn văn nghệ ở một quốc gia đa dân
tộc, liên tiếp phải tiến hành chiến tranh cách mạng để bảo vệ nền độc lập
dân tộc và vững bước trên con đường của chủ nghĩa xã hội. Những thành
tựu đạt được cũng như hạn chế còn tồn tại của nền văn nghệ này, là
những dữ liệu thực tế đòi hỏi được lý giải, làm sáng tỏ trên phương diện
lý luận. Từ đó, đặt ra yêu cầu cấp bách về hoàn chỉnh và phát triển đường
lối văn nghệ của Đảng lãnh đạo. Lý luận văn nghệ thấm sâu trong đường
lối đúng đắn và sáng tạo, sẽ phát huy tốt vai trò tổ chức, định hướng khai
mở tiền đồ phát triển mới rộng rãi, phong phú, lành mạnh của văn nghệ
Việt Nam khi bước vào kỷ nguyên mới của vận hội đất nước.

Tuy giáo trình nói trên biên soạn công phu, hàm lượng kiến thức lớn
và khá mới mẻ, nhưng rốt lại, nó vẫn chỉ kịp được sử dụng chung trong
giảng dạy và học tập tại Khoa Văn các trường Đại học Sư phạm và Đại học
Tổng hợp trên cả nước vẻn vẹn với một thời gian không dài là 5 năm.

3. Bởi vì từ nay, bước vào giữa những năm 80 của thế kỷ XX, theo
chủ trương cải cách sư phạm của Bộ Giáo dục, các trường đại học cần
chủ động tổ chức biên soạn các giáo trình dùng trong phạm vi của trường
mình, để có được tính khoa học phù hợp với nghiệp vụ đặc thù. Do vậy,

Sự vận động của tư duy lý luận văn học được giáo trình thể hiện qua
các phần như sau:

Phần thứ nhất - Nguyên lý tổng quát, ngoài các chương như trước
đây thuộc nguyên lý văn học, nay đã có thêm những chương mới bàn về
các phạm trù thẩm mĩ, về chủ thể sáng tác, về lý thuyết tiếp nhận văn học.

Phần thứ hai có tên là Tác phẩm văn học. Phần này khác với các
giáo trình cũ, đã xem vấn đề chủ thể là tác phẩm, do đó lồng ghép trình
bày khái niệm thể loại văn học nằm trong phạm trù lý luận cơ bản là tác
phẩm văn học. Theo góc nhìn này, vấn đề loại thể văn học chỉ là sự trừu
tượng hóa trên phương diện loại hình học đối với thực tiễn tác phẩm đa
dạng về những đặc trưng loại biệt. Ngoài ra, ở phần này, giáo trình đã xuất
hiện mới các chương trình bày loại tác phẩm chính luận và các thể văn cổ
ở ta. Điều này cho thấy sự cố gắng của lý luận văn học hướng tới tổng kết
thành tựu của sáng tác văn học từ bao đời.