Lí luận văn học nước ngoài hiện
nay và phương hướng biên soạn giáo
trình lí luận văn học ở Việt Nam
trong tương lai Để có cơ sở đánh giá và xây dựng chương trình cũng như biên soạn giáo trình lí
luận văn học nước nhà hiện nay một công việc cần kíp là tìm hiểu chương trình và giáo
trình lí luận văn học ở các nước có nền lí luận văn học phát triển. Các nước phát triển
về lí luận văn học có thể kể là Nga, Anh, Mĩ, Pháp, Đức, Ý, Trung Quốc.
Tuy nhiên do hạn chế về thông tin, chúng tôi chỉ giới hạn trong các nước
Anh, Mĩ, Pháp, Nga và Trung Quốc.
Lí luận văn học Anh, Mĩ. Theo một số tài liệu tổng thuật giới thiệu, có thể nhận
xét chung rằng các bộ lí luận văn học Anh, Mĩ đều được viết ra theo quan niệm lí luận
của tác giả, mỗi người viết theo quan niệm khoa học của riêng mình. Chẳng hạn cuốnLí
luận văn học của Wellek và Warren (Theory of Literature, 3th. New York: Harcourt,
1962) - viết theo quan niệm của phê bình mới, phủ nhận nghiên cứu ngoại quan như tiểu
sử, tâm lí, xã hội, tư tưởng, chủ trương nghiên cứu nội quan để phát hiện giá trị nghệ
thuật, thẩm mĩ, ngôn từ
(1)
. Quan niệm này có tính độc đáo, song rõ ràng là có tính phiến
diện, hàng loạt công trình nghiên cứu văn học phương Tây đương đại đã chứng tỏ điều
đó. Trái lại cuốn Lí luận văn học (Literary Theory: An Introduction, University of
Minesota Press, 1997) của Terry Eagleton thì lại kiên trì quan điểm văn học gắn liền với
ý thức hệ, văn học thuần tuý chỉ là sản phẩm ảo tưởng do một hình thái ý thức xã hội
nhất định tạo nên. Trong bối cảnh lí luận văn học phát triển đa nguyên, nhà lí luận văn
học Hà Lan Dowe W. Fokkema trình bày một bức tranh gồm bốn trường phái lí luận văn
học chủ yếu trong thế kỉ XX: gồm chủ nghĩa cấu trúc, chủ nghĩa Mác, mĩ học tiếp nhận,

phê bình văn học, từ Platon đến hiện nay (The theory of criticism from Plato to the
presant) của tác giả Anh là Raman Seiden
(2)
, bao gồm các phần: lí luận tái hiện, lí luận
chủ thể, lí luận hình thức, cấu trúc, hệ thống, lí luận lịch sử xã hội, lí luận đạo đức, giai
cấp, giới tính. Đây cũng là giới thiệu lí luận văn học theo tinh thần đa nguyên, có ngọn
ngành, đường dây phát triển dễ theo dõi. Có sách viết theo lối trình bày từng vấn đề
của lí luận văn học đều kèm theo một phụ lục phân tích vấn đề ấy trên tài liệu cụ thể,
như sách Hướng dẫn sử dụng Lí luận phê bình văn học đương đại của Lois Tyson.
(Critical Theory Today: A Use-Friendly guide, New York & London, 1999)
(3)
.
Lí luận văn học Pháp theo một vài cuốn được dịch ra tiếng Việt như Bản mệnh
của lí thuyết của Antoine Compagnon,Dẫn giải ý tưởng văn chương của Henri
Benac
(4)
đem lại một loại sách trình bày từng vấn đề, từng khái niệm, vừa có giá trị như
một từ điển, vừa có giá trị như những luận văn nhỏ bàn về các khái niệm then chốt, có
ý kiến chính diện, có ý kiến phản bác lại. Loại sách này rất tiện lợi cho sự học, tổ chức
semina cho sinh viên và nghiên cứu sinh.
Nhìn chung các giáo trình lí luận văn học của các nước Anh, Mĩ thể hiện những
đặc điểm sau: 1. Sách viết đa dạng, đa nguyên về quan điểm, thể thức. 2. Các khái
niệm lí luận được trình bày trong tính vấn đề của nó, kích thích sự suy nghĩ. 3. Hình
thức tổ chức sách và biên soạn đa dạng. 4. Gắn bó chặt chẽ với phương pháp dạy học,
với hoạt động thực hành. Đó là những điểm rất đáng tiếp nhận để đổi mới giáo trình
của chúng ta.
Lí luận văn học Nga vốn rất quen thuộc với độc giả Việt Nam. Nguyên lí văn
học của L. Timofeev do Lê Đình Kỵ, Bùi Khánh Thế dịch từ năm 1962, tiếp theo là
giáo trình Lí luận văn học của N. Gulaiev do Lê Ngọc Tân dịch, Nxb. Đại học, trung
học chuyên nghiệp, H, 1982, rồi giáo trình Dẫn luận nghiên cứu văn học do Trần Đình

phẩm của hoạt động, cấu trúc của tác phẩm, loại hình tác phẩm (Loại, thể và phong
cách), tiếp theo là thi pháp học lịch sử với hai phần: thi pháp nghệ thuật nguyên hợp và
thi pháp văn học phản tư. Điều đáng chú ý là họ đều không đề cập gì đến các yếu tố xã
hội, thuợng tầng kiến trúc, hạ tầng cơ sở, phản ánh hiện thực, phương pháp sáng tác.
Nếu sách của Khalizep còn có phần nói về chức năng, tư tưởng, chủ đề thì giáo trình
của Tamarchenco hoàn toàn không có mục riêng về các vấn đề ấy, bởi ông nhìn văn
học như diễn ngôn, như hiện tượng kí hiệu, nội dung văn học nằm trong ý nghĩa của
diễn ngôn văn học. Đặc điểm của giáo trình lí luận văn học Nga hiện đại là: 1. Đổi mới
hẳn hệ hình lí luận văn học Xô viết. Hệ thống lí luận mang tính chất hàn lâm, đứng
vững trên truyền thống lí luận văn học Nga với các tên tuổi như Bakhtin, Lotman. 2.
Tính vấn đề và tính thực hành còn chưa nổi bật, có lẽ là chưa thay đổi được lối dạy và
học của nhà trường Xô viết trước đây. Bộ lí luận của Viện văn học thế giới đã được
viết mới. Ngoài hai giáo trình nêu trên cũng có thể tìm thấy nhiều giáo trình khác của
các trường Đại học trong liên bang, song không nổi tiếng bằng.
Từ khi bước sang thế kỉ XX Trung Quốc đã có sự tổng kết về giáo trình lí luận
của họ, như sách Một trăm năm giáo trình lí luận văn học của ba tác giả Mao Khánh
Thị, Đổng Học Văn, Dương Phúc Sinh (2004), và sách Xây dựng hệ thống tri thức lí
luận văn học Trung Quốc hiện đại của Trình Chính Dân và Trình Khải (2005). Lí luận
văn học Trung Quốc trước năm 1949 có 71 bộ, phần lớn chịu ảnh hưởng của Nhật Bản.
Từ “Khái luận” có nguồn gốc Nhật Bản. Và chịu ảnh hưởng của phương Tây. Sau
1949 thì chịu ảnh hưởng của Liên Xô, gọi là “văn nghệ học”. Nói chung giáo trình lí
luận văn học Trung Quốc những năm 80 đến đầu những năm 90 tuy có cải tiến, bổ
sung, nhưng đều viết theo mô hình cũ tiếp nhận từ Liên Xô, giáo trình gồm ba khối:
Nguyên lí chung, Tác phẩm, thể loại và Quá trình văn học. Quan niệm lí luận vẫn độc
tôn, giáo điều, xơ cứng, ít tiếp cận văn học. Hình thức đại đồng tiểu dị. Tính chất vấn
đề yếu, tính thực tiễn cũng yếu.
Do đọc nhiều và phiên dịch nhiều giáo trình lí luận văn học thế giới mà từ cuối
những năm 90 đến đầu thế kỉ XXI đã có những thay đổi đáng chú ý
(6)
. Bộ Giáo trình