CHUYỆN CŨ TRONG PHỦ CHÚA TRỊNH
(Trích Vũ trung tuỳ bút - Phạm Đình Hổ)

I- TÌM HIỂU CHUNG
1. Tác giả:
Tác giả của Vũ trung tuỳ bút là Phạm Đình Hổ (1768-1839), quê huyện
Cẩm Bình, tỉnh Hải Dương. Ông sinh trong một gia đình khoa bảng,
từng dạy học ở nhiều nơi.

Những tác phẩm mà Phạm Đình Hổ để lại gồm nhiều loại, nhiều lĩnh
vực, từ biên soạn cho đến khảo cứu (triết học, lịch sử, địa lí ), sáng tác
văn học. Riêng sáng tác văn học có: Vũ trung tuỳ bút, Tang thương ngẫu
lục (viết chung với Nguyễn án), Đông dã học ngôn thi tập, Tùng cúc liên
mai tứ hữu, tất cả đều được viết bằng chữ Hán.

2. Tác phẩm:

Tuy chỉ là một tác phẩm tuỳ bút với ý nghĩa là những ghi chép tản mạn
nhưng Vũ trung tuỳ bút lại có giá trị văn học lớn. Một mặt, tác phẩm
phơi bày hiện thực xã hội đen tối lúc bấy giờ đồng thời với nỗi thống
khổ của nhân dân, mặt khác, tác phẩm thể hiện tài năng của tác giả. Dù
tác giả không chủ ý xoáy sâu vào một vấn đề nào nhưng qua những từ
ngữ gợi tả, qua những lời bình luận tưởng như rất bâng quơ, hiện thực
cuộc sống cứ hiển hiện chân thực, sống động trước mắt độc giả.

Trong bài văn này, phần đầu tác giả miêu tả cung cách ăn chơi xa hoa
của đám quan quân trong phủ chúa Trịnh, phần sau tác giả đề cập đến
nỗi khổ sở của dân chúng trước sự nhũng nhiễu của đám quan quân.
Phần cuối, tác giả điểm qua một vài ý về gia đình mình. Mọi chi tiết đều
có tác dụng phơi bày sự mục rỗng của chính quyền phong kiến Lê 
Trịnh ở vào thời kì sắp suy tàn.

nhiều sự phẫn nộ của tác giả trong hoàn cảnh ấy.

Một điểm rất đáng lưu ý khi đọc bài văn này chính là giọng điệu của tác
giả  một giọng điệu hầu như khách quan, không thể hiện một chút cảm
xúc, thái độ nào. Khi cần gọi tên đám quan quân trong phủ chúa, từ chúa
Trịnh Sâm, các quan đại thần cho đến bọn hoạn quan trong cung giám,
tác giả luôn tỏ thái độ cung kính. Thủ pháp quen thuộc thường được sử
dụng là liệt kê, hết chúa đến quan, từ quan lớn đến quan bé, từ sự việc
này sang sự việc khác. Nếu không tinh ý, thật khó có thể xác định được
mục đích của tác giả khi viết đoạn này là gì.

Tuy nhiên, qua hàng loạt sự kiện tưởng chừng được liệt kê một cách tuỳ
hứng, có thể phát hiện ra những chi tiết giúp chúng ta hiểu được nội
dung tư tưởng của bài.

Phần đầu viết về các cuộc dạo chơi của chúa Trịnh. Tác giả không tả cụ
thể, cũng không đưa ra một lời bình luận nào, nhưng các chi tiết, các sự
kiện cứ như tự biết nói. Chúng phô bày một cuộc sống phù phiếm, xa
hoa với những cuộc dạo chơi liên miên, rồi thì đình đài xây dựng hết cái
này đến cái khác. Theo những cuộc du ngoạn của chúa là đầy đủ các
quan đại thần, binh lính, người phục dịch Như thế đủ thấy những sinh
hoạt đó tốn kém đến mức nào.

Cướp bóc của cải là việc làm quen thuộc của quan quân thời bấy giờ.
Nhân dân ta từng có câu:
Con ơi nhớ lấy câu này
Cướp đêm là giặc, cướp ngày là quan. Tác giả viết rất rõ: "Buổi ấy, bao nhiêu những loài trân cầm dị thú, cổ

bỏ núi non bộ, hoặc phá bỏ cây cảnh để tránh khỏi tai vạ, Đó là cảnh
chung, còn trong ngôi nhà của tác giả, những cây cảnh đẹp cũng được
sai chặt đi.

Đó là những chi tiết rất đắt giá. Tác giả không tả đám quan quân cướp
bóc của cải mà chỉ nói về cây cảnh. Việc nhân dân tự chặt cây cảnh, đập
bỏ hòn non bộ đã cho thấy một xã hội đầy những bất trắc, người dân
phải phá bỏ chính tài sản của mình để khỏi bị liên luỵ, phiền hà với đám
quan lại xấu xa, tàn ác. Hệ quả được rút ra ở đây là: đến những thứ phù
phiếm như hòn non bộ hay cây cảnh mà chúng còn ngang nhiên cướp
đoạt như vậy thì những thứ quý, hẳn chúng cũng không bỏ qua một cơ
hội nào.

Bài tuỳ bút được trích tương đối ngắn, nhưng qua những chi tiết, những
sự việc được chọn lọc, được sắp xếp hợp lí, qua cách hành văn, sử dụng
những câu văn đa nghĩa của tác giả, bạn đọc hiểu được rất nhiều điều về
thực trạng xã hội phong kiến lúc bấy giờ.