Vẻ đẹp và thân phận người phụ nữ trong các bài ca
dao mở đầu bằng "Thân em tội nghiệp vì đâu" Ca dao diễn tả đời sống tư tưởng, tình cảm muôn màu
muôn vẻ của người lao động. Sống dưới xã hội cũ, người
lao động Việt Nam chịu nhiều nỗi đắng cay, tủi cực. Vì vậy
xuất hiện không ít những bài ca dao than thân. Trong
những bài thuộc loại này, có một số bài được mở đầu
bằng từ Thân em, một lối diễn đạt công thức mang đậm
sắc thái dân gian.

Những bài ca dao mở đầu bằng từ Thân em, trước hết,
đều là lời than thân của người phụ nữ.

Than vì sự cực khổ trong lao động :

Thân em tội nghiệp vì đâu,
Ngày ngày em chổng phao câu lên trời. Than cho số kiếp của một kẻ lẽ mọn :

Thân em làm lẽ chẳng hề,
Có như chính thất mà lê giữa giường. Hay vì một nỗi oan uổng :

Thân em như giấy lụa tờ
Chớ nghi mà tội, chớ ngờ mà oan.

Gió đông gió tây, gió nam gió bắc
Nó đánh lúc la lúc lắc trên cành
Một mai rụng xuống biết vào tay ai ? Tất cả các bài ca dao đều bắt đầu bằng từ Thân em diễn
tả thân phận, cuộc đời bị phụ thuộc, không được quyền
quyết định, chịu cảnh hôn nhân không có tình yêu. Từ đó,
gợi cho người nghe sự chia sẻ và đồng cảm sâu sắc. Đó
là lời chung của người phụ nữ về thân phận nhỏ bé, yếu
ớt, đắng cay, tội nghiệp của họ dưới chế độ xưa.

Sau từ thân em là từ như dùng để so sánh và đối tượng
đem ra so sánh : tấm lụa đào, hạt mưa, miếng cau khô,
giếng giữa đàng, quả bần trôi trên sông, quả xoài trên cây.

Các vật đem ra so sánh đều là những vật gần gũi, quen
thuộc và có những nét tương đồng độc đáo với thân phận
của người con gái trong xã hội cũ. Cách đem các sự vật
ấy ra so sánh khiến cho đối tượng được so sánh (người
phụ nữ) hiện lên một cách rõ ràng, đồng thời cũng làm nổi
bật được thân phận không ra gì của họ. Miếng cau khô,
hạt mưa rơi, quả xoài vốn có giá trị gì nhiều lắm đâu,
thậm chí nó chỉ là đồ bỏ đi : quả bần trôi trên sông. Trong
các vật nêu trên, nếu quả bần trôi trên sông kém giá trị
hơn cả, tội nghiệp hơn cả thì tấm lụa đào không chỉ có giá
trị hơn mà còn gợi được vẻ đẹp duyên dáng, tươi mát.
Như vậy, ở bài ca dao Thân em như tấm lụa đào người
con gái không chỉ than thân mà còn ý thức được sắc đẹp,
tuổi xuân và giá trị của mình. Chính vì vậy, nỗi đau thân