Sốt Dengue và sốt xuất huyết Dengue

I. ĐỊNH NGHĨA
Sốt Dengue và sốt xuất huyết Dengue
Định nghĩa: Sốt xuất huyết Dengue là bệnh truyền nhiễm cấp tính, gây dịch do vi
rút Dengue gây nên, bệnh lan truyền chủ yếu do muỗi Aedes aegypti. Theo Tổ
chức Y tế thế giới, bệnh sốt xuất huyết Dengue hiện đang lan truyền ở nhiều nước
trên thế giới với khảng 20 triệu người bị nhiễm vi rút Dengue và khoảng 500.000
trường hợp bị sốt xuất huyết Dengue phải nhập viện, trong đó chủ yếu là trẻ em.
Tỷ lệ tử vong đến 5%, thậm chí cao hơn nếu không được chẩn đoán và điều trị
thích hợp.
: Sốt xuất huyết Dengue là bệnh truyền nhiễm cấp tính, gây dịch do vi rút Dengue
gây nên, bệnh lan truyền chủ yếu do muỗi Aedes aegypti. Theo Tổ chức Y tế thế
giới, bệnh sốt xuất huyết Dengue hiện đang lan truyền ở nhiều nước trên thế giới
với khảng 20 triệu người bị nhiễm vi rút Dengue và khoảng 500.000 trường hợp bị
sốt xuất huyết Dengue phải nhập viện, trong đó chủ yếu là trẻ em. Tỷ lệ tử vong
đến 5%, thậm chí cao hơn nếu không được chẩn đoán và điều trị thích hợp.
Sốt Dengue và sốt xuất huyết Dengue được du nhập vào Việt Nam từ những năm
1960, cho đến nay đã trở thành một bệnh dịch lưu hành. Riêng năm 1998, số mắc
trên toàn quốc lên tới 234.920 người và chết 377 người. Sốt xuất huyết dengue có
thể gây bệnh cảnh nguy kịch, hội chứng sốc Dengue nhanh chóng dẫn tới tử vong
nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời.
Dịch tễ học bệnh dengue
1. Tình hình mắc bệnh
Cũng theo TCYTTG (1998), trong vòng 10 năm gần đây, bệnh SD/SXHD trở nên
trầm trọng, có trên 100 nước ở châu Phi, châu Mỹ, vùng Ðông Ðịa Trung Hải, các
nước Ðông Nam á và Tây Thái Bình Dương đều báo cáo có bệnh này. Trong vòng
9 năm từ 1990 đến 1998, số trường hợp trung bình hằng năm mắc SD/SXHD
khoảng 514.139.000 người.
Bệnh SD/SXHD trở thành một bệnh dịch lưu hành ở nước ta. Bệnh không chỉ xuất
hiện ở đô thị mà cả vùng nông thôn, nơi có muỗi vectơ truyền bệnh. Dịch lớn

lần thứ 2 do típ huyết thanh khác gây bệnh.
Nước ta có 2 loại muỗi Aedes gây bệnh chủ yếu là Aedes aegypti và Aedes
albopictus. Muỗi Aedes hút máu ban ngày và thường hút máu nhiều nhất vào sáng
sớm và chiều tối. Muỗi Aedes aegypti mình nhỏ, đen, có khoang trắng thường gọi
là muỗi vằn, đậu ở nơi tối trong nhà, thường sống ở các đô thị. Muỗi Aedes
albopictus thích sống ở lùm cây, ngọn cỏ, phần lớn sống ở vùng nông thôn. Sau
khi hút máu người bệnh, muỗi cái có thể truyền bệnh ngay nếu hút máu người lành
hoặc virus nhân lên ở tuyến nước bọt của muỗi sau đó 8-10 ngày hút máu người
lành có thể truyền bệnh. Người ta thấy muỗi bị nhiễm virus Dengue có thể truyền
bệnh suốt vòng đời của muỗi khoảng 174 ngày (5-6 tháng). Muỗi Aedes đẻ trứng,
sau đó sinh ra bọ gậy (cung quăng) ở các dụng cụ chứa nước trong gia đình như
chum, vại, bể nước, lọ hoa, chậu cảnh hoặc ở ngoài nhà như hốc cây có nước,
máng nước, vỏ đồ hộp, vỏ chai hoặc ở rãnh nước, ao hồ. Chu kỳ phát triển từ
trứng đến muỗi trưởng thành khoảng 11-18 ngày, khi nhiệt độ 29-31oC. Mật độ
muỗi thường tăng vào mùa mưa, do đó, muốn phòng bệnh tốt cần phải loại bỏ
được những dụng cụ chứa nước nơi muỗi đẻ trứng, hoặc thả cá ăn bọ gậy.
Sự lan truyền dịch xảy ra ở những vùng có nhiều muỗi Aedes, vệ sinh môi trường
kém, dân cư sống chen chúc và số người bị cảm thụ cao. Hiện nay, người ta chưa
xác định được chính xác mật độ muỗi Aedes cần thiết để duy trì virus Dengue gây
bệnh lưu hành hoặc các đợt gây dịch. Tuy nhiên, trong một gia đình, chỉ một số ít
muỗi cái Aedes là có thể làm cả gia đình mắc bệnh.
Muỗi Aedes sinh sản quanh năm, cao nhất vào những tháng sau mùa mưa muỗi
sinh sản nhiều và liên quan đến việc tích trữ nước trong bể, chum vại, cống rãnh
nước hoặc nước ở đồ phế thải chai lọ, vỏ đồ hộp Muỗi Aedes không bay xa được
(bay được khoảng 400m) nên sự di chuyển mang virus Dengue đến nơi xa là do
muỗi mang virus hoặc người đang bị bệnh đi theo đường giao thông (máy bay, tầu
hỏa, ô tô ) đến các nơi từ tỉnh này đến tỉnh khác.
Dịch SXHD xuất hiện ở các nơi đông dân cư tập trung rồi sau đó lan dần đến các
vùng nông thôn. Trẻ em ở nhà trẻ, trường học bị muỗi Aedes mang virus đốt ban
ngày rồi trở về nhà mang virus về gia đình, khu phố, xóm làng. Người ta ước tính

không có xuất huyết thì có dấu hiệu dây thắt dương tính.
+ Các biểu hiện xuất huyết tự nhiên hoặc xuất huyết khi tiêm chích sẽ thấy bầm
tím quanh nơi tiêm.
+ Xuất huyết ngoài da: biểu hiện như các chấm xuất huyết, vết bầm tím, rõ nhất là
xuất huyết ở mặt trước 2 cẳng chân, mặt trong 2 cẳng tay, gan bàn tay, lòng bàn
chân.
+ Xuất huyết ở niêm mạc: chảy máu cam, chảy máu chân răng, xuất huyết dưới
màng tiếp hợp, đi tiểu ra máu, kinh nguyệt kéo dài hoặc xuất hiện kinh nguyệt sớm
hơn kỳ hạn.
+ Xuất huyết tiêu hóa: nôn ra máu, đi đại tiện ra máu. Khi có xuất huyết tiêu hóa
nhiều, bệnh thường diễn biến nặng.
Sốt xuất huyết Dengue có sốc:
Khi bị bệnh sốt xuất huyết Dengue cần theo dõi sốc là biến chứng nặng dễ đưa đến
tử vong. Do đó phải thường xuyên theo dõi huyết áp, mạch, nhiệt độ, hematocrit,
số lượng nước tiểu.
Sốc thường xảy ra vào ngày thứ 3 đến ngày thứ 6 của bệnh, nhiệt độ hạ xuống đột
ngột, da lạnh, tím tái, bệnh nhân vật vã, li bì. đau bụng cấp. Sốc xuất hiện nhanh
chóng với mạch nhanh nhỏ khó bắt, da lạnh nhớp mồ hôi: huyết áp hạ, huyết áp tối
đa dưới 90mmHg hoặc huyết áp kẹp (khoảng cách giữa tối đa và tối thiểu
(20mmHg).
Nếu không xử trí kịp thời, sốc diễn biến rất nhanh với huyết áp tụt xuống nhanh và
đôi khi không đo được mạch nhỏ khó bắt, bệnh nhân ở trạng thái lơ mơ, thở yếu.
Thời gian sốc thường ngắn và bệnh nhân có thể tử vong trong vòng 12 đến 24 giờ.
Không xử trí nhanh chóng thì sốc kéo dài sẽ gây toan chuyển hóa, giảm natri máu
và xuất hiện đông máu nội quản rải rác gây xuất huyết trầm trọng ở tiêu hóa và các
cơ quan khác. Bệnh nhân có thể xuất huyết não đưa đến hôn mê.
Tiến triển
Thời kỳ hồi phục của sốt xuất huyết Dengue có sốc hoặc không sốc đều nhanh
chóng: bệnh nhân ăn ngon miệng và thèm ăn là dấu hiệu tiên lượng tốt. Trong giai
đoạn hồi phục có thể gặp tim đập chậm hoặc loạn nhịp xoang và khỏi trong vài

yếu tố VIII, yếu tố VII, yếu tố XII, antithrombin II và alpha-antiplasmin (yếu tố ức
chế alpha-plasmin).
Trong các trường hợp nặng nhận thấy có giảm prothrombin phụ thuộc vitamin K
như các yếu tố V, VII, X. Khoảng 1/3 các trường hợp Dengue có sốc thì thời gian
Prothrombin kéo dài và 1/2 số bệnh này có thời gian Thromboplastin bán phần kéo
dài (Partial prothromboplastin time),
- Ðôi khi trong nước tiểu có albumin nhưng nhẹ và nhất thời.
III. CHẨN ĐOÁN
Chẩn đoán xác định Dengue xuất huyết
1. Phân lập virus
+ Virus Dengue có thể phân lập được từ các bệnh phẩm: huyết thanh, máu của
bệnh nhân. Theo Gubler (1981) thì thời gian có nồng độ cao của virus trong máu
từ ngày 1 - 6 của bệnh.
+ Khi bệnh nhân tử vong lấy các bệnh phẩm gan, lách, hạch, tuyến ức để phân lập
virus.
Các bệnh phẩm được bảo quản thời gian ngắn (dưới 24 giờ) ở + 4oC. Nếu bảo
quản lâu hơn phải để đông lạnh ở -70oC.
2. Huyết thanh chẩn đoán
Có hai kiểu đáp ứng huyết thanh khi nhiễm virus Dengue cấp tính đó là đáp ứng
tiên phát và đáp ứng thứ phát (primary and secondary responses).
Ðáp ứng tiên phát xảy ra ở bệnh nhân chưa có miễn dịch với Flavivirus (nghĩa là
chưa bao giờ bị nhiễm Flavivirus và chưa tiêm chủng vaccin có chứa loại
flavivirus như vaccin sốt vàng 17D, hoặc vaccin viêm não Nhật Bản. Theo
TCYTTG (1986), đáp ứng huyết thanh thứ phát xảy ra những người bị nhiễm virus
Dengue cấp mà trước đó dã bị nhiễm flavivirus.
Loại đáp ứng thứ phát có thể xảy ra do kết quả đáp ứng miễn dịch với các
flavivirus khác (viêm não Nhật Bản, sốt vàng hoặc các típ huyết thanh khác nhau
của virus Dengue: ví dụ nhiễm Dengue típ 2 ở những người trước đó đã mắc bệnh
có miễn dịch với Dengue típ 1). Một khi đã bị nhiễm với 1 típ của virus Dengue
thì ít khi mắc lại với típ huyết thanh đó.

nhưng trong nhiễm trùng thứ phát hiệu giá rất cao so với nhiễm trùng tiên phát.
Xác định IgM, IgG kháng virus Dengue có lợi ích để phát hiện bệnh ở những
trường hợp tản phát hoặc bệnh nặng có nguy cơ tử vong cao.
Hiện nay đang sử dụng phản ứng MAC-ELISA để tìm kháng thể típ IgM kháng
Dengue để chẩn đoán bệnh nhiễm virus Dengue cấp tính.
IV. ĐIỀU TRỊ
1. Sốt Dengue và sốt xuất huyết Dengue độ I và II:
Phần lớn các trường hợp đều được điều trị ngoại trú và theo dõi tại y tế cơ sở, chủ
yếu là điều trị triệu chứng và phải theo dõi chặt chẽ phát hiện sớm sốc xảy ra để
xử trí kịp thời.
a) Điều trị triệu chứng
- Nếu sốt cao ≥ 390C, cho thuốc hạ nhiệt, lau mát bằng nước ấm.
- Thuốc hạ nhiệt chỉ được dùng là paracetamol đơn chất, liều từ 10-15 mg/kg cân
nặng/lần, cách nhau mỗi 4-6 giờ.
Chú ý: Tổng liều paracetamol không quá 60mg/kg cân nặng/24h. Cấm dùng
aspirin (acetyl salicylic acid), analgin, ibuprofen để điều trị vì có thể gây xuất
huyết, toan máu.
b) Bù dịch sớm bằng đường uống:
Khuyến khích người bệnh uống nhiều nước oresol hoặc nước sôi để nguội, nước
trái cây (nước dừa, cam, chanh, …) hoặc nước cháo loãng với muối.
c) Truyền dịch:
- Nên xem xét truyền dịch nếu người bệnh ở độ I và II mà không uống đuợc, nôn
nhiều, có dấu hiệu mất nước, lừ đừ, hematocrit tăng cao; mặc dù huyết áp vẫn ổn
định.
- Dịch truyền bao gồm: Ringer lactat, NaCl 0,9%.

2. Sốt xuất huyết Dengue độ III
a) Cần chuẩn bị các dịch truyền sau
- Ringer lactat
- Dung dịch mặn đẳng trương (NaCl 0,9%).

- Nếu huyết áp kẹt, nhất là sau một thời gian đã trở lại bình thường cần phân biệt
các
nguyên nhân sau:
+ Hạ đuờng huyết.
+ Tái sốc do không bù đắp đủ lượng dịch tiếp tục thoát mạch.
+ Xuất huyết nội.
+ Quá tải do truyền dịch hoặc do tái hấp thu.

5. Điều chỉnh rối loạn điện giải và thăng bằng kiềm toan:
Hạ natri máu thường xảy ra ở hầu hết các trường hợp sốc nặng kéo dài và đôi khi
có toan chuyển hoá. Do đó cần phải xác định mức độ rối loạn điện giải và nếu có
điều kiện thì đo các khí trong máu ở người bệnh sốc nặng và người bệnh sốc
không đáp ứng nhanh chóng với điều trị.
6. Truyền máu và các chế phẩm máu:
- Khi người bệnh có sốc cần phải tiến hành xác định nhóm máu và phản ứng chéo
thường quy.
- Truyền khối hồng cầu hoặc máu toàn phần:
+ Sau khi truyền đủ dịch nhưng sốc không cải thiện, hematocrit giảm xuống nhanh
(mặc dù còn trên 35%).
+ Xuất huyết nặng.
- Truyền tiểu cầu:
+ Khi số lượng tiểu cầu xuống nhanh dưới 50.000/mm3 kèm theo có xuất huyết
nặng.
+ Truyền tiểu cầu khi số lượng tiểu cầu dưới 5.000/mm3 bất kể có xuất huyết trên
lâm sàng hay không.
- Truyền plasma tươi, tủa lạnh:
Xem xét truyền khi bệnh nhân có rối loạn đông máu dẫn đến xuất huyết nặng.
7. Thở oxy: Tất cả các người bệnh có sốc cần thở oxy.
8. Sử dụng các thuốc vận mạch.
- Khi sốc kéo dài, cần phải đo CVP để quyết định thái độ xử trí.

1 Phòng muỗi đốt:
(a) Muỗi truyền virus Dengue đốt người vào ban ngày, cho nên phải tự bảo vệ để
tránh muỗi đốt.
(b) Mặc quần áo dài che kín tay chân.
(c) Sử dụng thuốc diệt muỗi thận trọng khi sử dụng thuốc này đối với trẻ
nhỏ và người già.
(d) Dùng các dụng cụ bắt muỗi và diệt muỗi vào ban ngày.
(e) Dùng màn để tránh muỗi cho trẻ em, người già và những người khác khi ngủ
ban ngày. Tác dụng của màn tốt hơn khi tẩm Permethrin (chất diệt côn trùng
pyrethroid), rèm (bằng vải hoặc bằng tre) cũng có thể được tẩm chất diệt côn trùng
và treo tại cửa sổ hoặc cửa ra vào để xua muỗi và diệt muỗi.
(f) Phá vỡ chu kỳ lây truyền muỗi người muỗi. Muỗi nhiễm virút khi chúng hút
máu người bị bệnh. Màn chống muỗi và dụng cụ diệt muỗi sẽ giúp ngăn ngừa có
hiệu quả để tránh muỗi đốt người và giúp ngăn chặn lây lan của virút Dengue. .
2- Phòng muỗi sinh sản:
Muỗi truyền virút Dengue sống và sinh sản ở những nơi nước ứ đọng ở trong và
xung quanh nhà.
(a) Ðổ nước thừa ở chỗ ứ nước, máy điều hoà, ơ các bể, thùng nước, xô, chậu
(b) Bỏ tất cả các vật dụng mà chứa nước đọng (chẳng hạn như ở chậu cây cảnh . . .
) ra khỏi nhà .
(c) Luôn luôn đậy kín tất cả các vật dụng chứa nước.
(d) Thu nhặt và loại bỏ những dụng cụ mà nước có thế đọng lại như : chai, lọ, túi
nhựa, lon đồ hộp, lốp xe đạp,v.v