Bài viết
Văn học là nhân học (M.Gorki), là hành trình nhận thức về con người.
Đây là điểm gặp gỡ giữa văn học và các học thuyết tư tưởng về bản thể, về
sự tồn tại của con người. Trong dòng chảy của tư tưởng và văn học phương
Tây nó được khơi nguồn từ tư tưởng và văn học Hy Lạp cổ đại.Từ đó có sự
kế thừa và phát triển trong các thời kỳ tiếp theo.
Xét về vấn đề bản thể luận trong văn học Hy Lạp cổ đại người ta
thường tập trung trên hai phương diện chính: sự ra đời và tồn tại của con
người; vị trí của con người trong vũ trụ. Trải qua các thời kỳ phát triển của
văn học, dòng chảy bản thể luận cũng luôn luôn vận động không ngừng. Đến
thời kỳ chủ nghĩa hiện thực, vấn đề bản thể đã được các nhà tư tưởng nhìn
nhận ở chiều sâu nội tâm, sự tác động qua lại giữa con người và môi trường
xã hội. Các nhà văn hiện thực đã tái hiện bộ mặt của đời sống để tìm hiểu
bản chất của con người và xã hội. Xtăngđan là một đại diện tiêu biểu của
chủ nghĩa hiện thực Pháp. Với nhân vật Julien Soren trong tác phẩm “ Đỏ và
đen”, Xtăngđan đã đi sâu vào tìm hiểu tâm lý của một con người để thấy
được sự ảnh hưởng qua lại giữa con người và xã hội.
“Đỏ và đen” được coi là “thời sự của năm 1830”. Nó là cuốn tiểu
thuyết mô tả lại nỗ lực của một người thanh niên trẻ vượt lên khỏi tầng lớp
dưới của xã hội nhờ tài năng, nhờ làm việc chăm chỉ, mánh khoé, đạo đức
giả, chỉ tìm thấy chính mình khi bị người yêu phản bội. Nhân vật trung tâm
là Julien Soren- một nhân vật “ kiểu Stăngđan” - có vẻ đẹp thanh tú, hơi
xanh xao nhưng thông minh, sắc sảo, đầy cá tính, có nhiều tham vọng. Là
một thanh niên thuộc tầng lớp bình dân nhưng anh luôn ấp ủ trong lòng giấc
mơ thành đạt và tự khẳng định cá nhân mình bằng danh vọng, vinh quang
cho dù bằng con đường nào. Julien muốn nhiều thứ lắm: muốn là con chim
đại bàng bay lượn hiên ngang trên chót đỉnh bầu trời, muốn là một Napoleon
thứ hai, muốn là một giám mục đầy uy quyền, muốn tấn công và chiến thắng
giới quý tộc, chinh phục được người phụ nữ của tầng lớp cao sang nhất: chỉ

nhưng anh bị án tử hình. Anh từ chối mọi sự bào chữa của luật sư vì Julien
nhận thức rằng mình đã mắc tội lớn vì dám mơ màng đến việc ngoi lên khỏi
thân phận thường dân. Anh thấy mình vẫn yêu bà Đơ Renal dù bà đã đẩy
mình đến bước đường cùng. Bà Đơ Renal cũng mất đột ngột vài ngày sau
khi Julien bị xử tử.
Cuộc cách mạng năm 1789 ở Pháp thắng lợi đưa Napoleong lên nắm
chính quyền đã khiến những người “vốn xuất thân trong một đẳng cấp thấp
hèn” “có gan tham dự vào cái chỗ mà thói ngạo mạn của kẻ giàu có gọi là xã
hội”. Tâm lý phổ biến của tầng lớp thanh niên bình dân đã trải qua cách
mạnh là tâm lý “ muốn thoát khỏi những điều kiện thấp hèn”. Mà đại diện
cho tầng lớp thanh niên đó chính là Julien Soren. Tuy nhiên, tầng lớp đó
chưa biết rằng: con đường mở ra tưởng như vô biên của cá nhân ấy thực ra
đã đóng lại rồi. Khi Napoleong sụp đổ, dòng họ Buôcbông lên nắm chính
quyền, đi theo là quý tộc và tăng lữ. Đây chính là những thế lực cản trở con
đường giải phóng mà những người như Julien đã gặp phải.
“Đỏ và đen” được coi là “ bản nghiên cứu về tâm lí và triết lí xã hội,
miêu tả cho chúng ta một gã hãnh tiến qua con người không thể thích ứng
được là Julien Soren mà tên tuổi cũng khắc hoạ kiểu nhân vật cũng bất tử
chẳng kém gì Hamlet hoặc Vecten” (Giáo trình văn học phương Tây).Julien
luôn mang trong mình một ước mơ, hoài bão khẳng định vị trí của mình
trong xã hội thượng lưu, thoát khỏi đời sống của những người bình dân. Anh
được trời phú cho trí thông minh có thể học thuộc cả cuốn Kinh thánh bằng
tiếng La tinh. Với tài năng và hoài bão của mình, nếu sống trong một xã hội
khác Julien có đầy đủ khả năng để tìm cho mình một vị trí xứng đáng trong
xã hội. Nhưng cái xã hội mà Julien đang sống – đam mê đồng tiền và tôn thờ
quyền lực - không cho những người thuộc tầng lớp dưới như anh có cơ hội
được vươn lên. Julien có một sự nhạy cảm khác thường để hiểu rằng phải
tính toán, phải đeo mặt nạ mới sống nổi giữa môi trường mới: “ Giá có một
người bạn thì quý giá biết chừng nào? Nhưng Julien nghĩ bụng, có một trái
tim nào đập rộn ràng vì ta không?” Hay nói cách khác, con người phải sống

thấy nhục chứ yêu đương gì”. Có lẽ sự liên tưởng này chưa thật gần gũi
nhưng phần nào ta cũng thấy được sự tự trọng, ý thức về danh dự của những
con người bình dân.
Kết thúc của nhân vật là một kết thúc đầy bất ngờ nhưng lại phù hợp
với diễn biến tâm lý nhân vật. Bắn vào bà Đờ Renal giống như một sự giải
thoát để Julien trở lại là chính mình, để thoát khỏi mâu thuẫn khiến bao lâu
nay anh sống không một phút tự nhiên. Anh từ chối mọi sự bào chữa khiến
cái “bị kết tội” của anh giống như một cuộc tự sát. Hạnh phúc hoàn toàn là
những gì người đọc cảm nhận được trước khi chứng kiến “cái đầu tuyệt đẹp
đó rơi xuống đất”.
Từ đầu đến cuối câu chuyện, nhân vật Julien đã chứng tỏ mình là một
“cá nhân đột xuất, đứng cao hơn mọi người, như một điều bí ẩn không thể
giải đáp nổi”. Anh là biểu hiện của sự tuyệt diệt hi vọng của một tầng lớp
thanh niên trong một xã hội mà bóng ma của quý tộc và nhà thờ đang còn
khá lớn. Điều này một phần nào đó liên quan đến tên tác phẩm “Đỏ và đen”
chăng? Tác giả không giải thích về cách đặt tên tác phẩm để người đọc tự
cảm nhận. Và đã có rất nhiều cách lý giải về vấn đề này, có người cho rằng
đó là ván cờ có hai quân đỏ và đen, lại có người cho rằng đây là canh bạc
mang tính chất đỏ đen. Nhưng có lẽ thuyết phục hơn cả là nhận xét của một
số nhà nghiên cứu Xô Viết: “Đỏ là tượng trưng cho quân đội, cho cách
mạng, cho khí thế đấu tranh. Còn đen là đại diện cho các thế lực đen tối, cho
ảnh hưởng của nhà thờ. Đỏ và đen hay là cuộc đụng đầu giữa hai phái: tiến
bộ và lạc hậu vậy.
“ Đỏ và đen” của Stangdan là cuộc chiến giữa con người với xã hội –
cái xã hội tôn thờ đồng tiền và quyền lực. Kết thúc tác phẩm là cái chết của
nhân vật trung tâm nhưng chính cái chết này là sự tố cáo sâu sắc đến với xã
hội. Đồng thời tác phẩm cũng là sự ca ngợi vẻ đẹp của những người bình
dân mà Julien là tiêu biểu.Họ có tài năng, có khát vọng vươn lên, có lòng tự
trọng của tầng lớp mình. Với những nội dung và tư tưởng như trên, “Đỏ và
đen” sẽ còn được lưu giữ mãi trong lòng người đọc, tồn tại trong kho tàng