Bài 1. THÀNH PHẦN NGUYÊN TỬ

Yêu cầu cần đạt được khi học sinh học xong bài này:
• Biết nguyên tử là phần tử nhỏ nhất của nguyên tố, không phân chia được
trong các phản ứng hoá học.
• Thành phần cơ bản của nguyên tử gồm: Vỏ nguyên tử và hạt nhân
• Vỏ nguyên tử gồm các hạt electron. Hạt nhân gồm hạt proton và nơtron.
• Khối lượng và điện tích của e, p, n. Kích thước và khối lượng rất nhỏ của
nguyên tử. I. Thành phần cấu tạo nguyên tử
1. Electron
a) Sự tìm ra electron
Năm 1897, nhà bác học người Anh J.J. Thomson nghiên cứu sự phóng điện
giữa hai điện cực có hiệu điện thế 15 kv, đặt trong một ống gần như chân
không và thấy màn huỳnh quang trong ống phát sáng do những tia phát ra từ
cực âm và gọi đó là những tia âm cực.

Thí nghiệm tia âm cực của J.J. Thomson

Tia âm cực có những đặc điểm sau:
Trên đường đi của nó nếu ta đặt một chong chóng nhẹ thì chong chóng bị quay.
Điều đó cho thấy tia âm cực là chùm hạt vật chất có khối lượng và chuyển
động với vận tốc rất lớn.
Khi cho tia âm cực đi vào giữa hai bản điện cực mang điện tích trái dấu, tia âm
cực lệch về phía cực dương. Điều đó chứng tỏ tia âm cực là chùm hạt mang
điện tích âm.
Người ta gọi những hạt tạo thành tia âm cực là electron và kí hiệu là e.
b) Khối lượng và điện tích electron
Khối lượng: me= 9,1095.10-31 kg hay bằng 0,00055 u.

Hạt nơtron cũng là một thành phần cấu tạo của hạt nhân nguyên tử.
c) Cấu tạo hạt nhân nguyên tử
Hạt nhân nguyên tử được cấu tạo bởi proton và nơtron. Vì nơtron không mang
điện, số p trong hạt nhân phải bằng số đơn vị điện tích dương của hạt nhân và
bằng số electron quay xung quanh hạt nhân

II. Kích thước và khối lượng nguyên tử
1. Kích thước
Để biểu thị kích thước nguyên tử người ta dùng đơn vị nanomet hay angstrom.
1nm = 10-9 m ; 1 Å = 10-10 m ; 1nm = 10 Å.
Nguyên tử nhỏ nhất là nguyên tử hidro có bán kính khoảng 0,053nm.

Đường kính nguyên tử và hạt nhân Đường kính của electron và
proton

Đường kính của hạt nhân nguyên tử còn nhỏ hơn, vào khoảng 10-5nm.
Đường kính của hạt electron và của proton còn nhỏ hơn nhiều, vào khoảng 10-
8nm.

2. Khối lượng
Để biểu thị khối lượng của nguyên tử, phân tử và các hạt proton, nơtron,
electron người ta phải dùng đơn vị khối lượng nguyên tử, kí hiệu là u .
1u bằng 1/12 khối lượng của một nguyên tử đồng vị cacbon -12.
Bảng 1. Khối lượng và điện tích của các hạt cấu tạo nên nguyên tử
Tên
Kí
hiệu

Khối lượng Điện tích
Electron