Công ty Cổ phần Đầu tư Công nghệ Giáo dục IDJ

www.hoc360.vn
1
TÌNH HUỐNG TRUYỆN ĐÔI MẮT CỦA NAM CAO
TS Chu Văn Sơn

1. Không thuộc vào hàng những kiệt tác của Nam Cao, nhưng
Đôi mắt
vẫn là sáng tác
xuất sắc của ông sau cách mạng. Và so với "mặt bằng" truyện ngắn đương thời, thì nó vẫn cứ
là một cái đỉnh. Có lẽ vì thế mà kể từ độ vừa ra đời cho đến nay, bước sang thế kỉ mới rồi, nó
vẫn cứ gây dư luận. Mà xem ra, mọi tranh cãi vẫn là từ cái anh chàng văn sĩ Hoàng ấy. Tôi
không muốn chỉ cái việc đồng nhất anh ta với nguyên mẫu. Đấy là một sai lầm "lịch sử" khiến
Hoàng nghiễm nhiên thành cái bóng đè lên thanh danh nhà văn Vũ Bằng mà phải đến cuối thế
kỉ trước mới hoá giải được1. Điều tôi muốn đề cập ở đây là cách hiểu khác nhau về thực chất
của Hoàng và ý đồ nghệ thuật của Nam Cao. Nhìn lướt thì ý kiến chia làm hai thời kì. Trước đổi
mới, xem chừng khá thống nhất. Người ta vẫn thấy Hoàng thuần là phản diện, và thái độ của
Nam Cao với nhân vật này là phê phán, lên án. Tuy rằng chưa phải việc hiểu đã tới độ cần
thiết. Nhưng kể từ đổi mới trở đi, bắt đầu thấy nảy ra loại ý kiến cho rằng: người đọc đã quá
khắt khe với Hoàng, thái độ Nam Cao không gay gắt đến thế. Và thậm chí, có vẻ như Nam Cao
còn khắc họa Hoàng như một trí thức tỉnh táo, đã thấy trước những hạn chế của người nông
dân đi làm cách mạng vào giữa lúc quần chúng đang lên ngôi; nên đã coi Hoàng như một thứ
tiên tri đi trước thời đại.
Xem ra, xung quanh truyện
Đôi mắt
của Nam Cao, tồn tại cả "vấn đề đôi mắt" của bản
thân người đọc nữa thì phải!

tác cùng thời của cùng tác giả. Truyện ngắn
Đôi mắt
được viết gần như cùng thời điểm với
Nh
ật kí ở rừng
. Nếu nhật kí là nơi bộc lộ khá trực tiếp những suy tư và ý đồ nghệ thuật, thì
truyện ngắn là chỗ các ý đồ kia đã hoá thân thành hình tượng sống động. Ai cũng biết trong
Nh
ật kí ở rừng
, Nam Cao có nói đến một loại người mà ông gọi là những tên "bố vấu", chúng là
những trí thức nửa mùa, với những biểu hiện: không yêu một cái gì, không làm việc gì, chúng
chỉ giỏi chửi đổng. Có thể nói một trong những tên "bố vấu" như thế đã hoá thân thành Hoàng.
Tiếp nhận nhân vật Hoàng không thể cắt lìa khỏi mối liên hệ gần gũi và thống nhất đó.
Tuy nhiên, những nguyên tắc trên bị vi phạm cũng chưa thật đáng ngại lắm. Loại ý kiến
"cấp tiến" kia còn bất chấp một nguyên tắc quan trọng hơn của việc cảm thụ nghệ thuật đó là
hiểu nhân vật thoát li khỏi cấu trúc nghệ thuật của tác phẩm. Không ai không thấy rằng
Đôi

m
ắt
là truyện ngắn ít nhiều có tính luận đề. Luận đề bao trùm chính là Đôi mắt. Nghĩa là cách
nhìn người nhìn đời. Luận đề ấy được hiện hình rất sắc nét nhờ một tình huống truyện đặc sắc.
Toàn bộ truyện ngắn này xoay quanh một tình huống chủ chốt: cu
ộc gặ
p g
ỡ vừa thân thiện
v
ừa gượng gạo của hai nhà văn vốn l
à b
ạn viết của nhau, nhưng bây giờ đ

lối tương phản. Trong
Đôi mắt
, nhân vật này chỉ thực sự tồn tại khi song hành với nhân vật kia.
Có lẽ, chưa ý thức thật đúng mức về điều ấy, nên việc hiểu Hoàng còn không ít hạn chế.
2. Tuy nhiên, bài này được viết ra không nhằm tranh luận với các ý kiến "cấp tiến" nọ.
Tôi muốn nói đến một việc khác thuộc về nghệ thuật bậc thầy của Nam Cao: việc dựng nhân
vật Hoàng. Cố nhiên, tôi cũng không định nói đến lối dùng đồ vật và loài vật để khắc hoạ nhân
vật. Đành rằng, việc mô tả Hoàng gắn liền với thế giới tiện nghi sang trọng và con chó becgiê,
Công ty Cổ phần Đầu tư Công nghệ Giáo dục IDJ

www.hoc360.vn
3
giữa những ngày tản cư kháng chiến kham khổ, là một thủ pháp đặc sắc của Nam Cao. Quả là,
những tiện nghi và con becgiê kia đã tố cáo về bản chất ích kỉ và triết lí hưởng thụ tệ hại ở chủ
nhân của chúng. Song, cái tôi muốn đề cập nhiều hơn vẫn là chuyện khác: chuyện ngôn ng
ữ
nhân v
ật
. Phải, nhiều khi ta bỏ qua, hay chừng mực hơn, ta chưa chú ý đúng mức đến ngôn
ngữ nhân vật nên đã hiểu nhân vật chưa thật đến nơi. Ai cũng biết, ngôn ngữ nhân vật là một
phương tiện hết sức đắc dụng để nhà văn khắc hoạ nhân vật. Dùng thành công thì lời nhân vật
chính là một bức chân dung tự họa sắc nét về bản thân nhân vật. Trường hợp Hoàng là như
vậy. Tiếc rằng, nó chưa được quan tâm thật đúng mức. Hoàng là một nhà văn. Trước đến nay,
người đọc, người nghiên cứu vẫn chưa chú ý đầy đủ tới khía cạnh nhà văn trong ngôn ngữ
Hoàng.
Đặc điểm của thứ ngôn ngữ ấy là gì ? Trong trường hợp này, nổi lên mấy khía
cạnh chính: khái quát từ chi tiết, cố chấp về chữ nghĩa, đặc biệt hơn, thường có hai tầng hiển

chất tư tưởng và thái độ của Hoàng.
Lần này đến thăm Hoàng, mục đích của Độ là muốn tìm hiểu xem Hoàng đã có gì thay
đổi chưa, nếu đã, thì sẽ vận động anh ta tham gia hoạt động cách mạng như mình. Trong
những thay đổi, thì quan trọng nhất là tư tưởng. Bấy giờ là thời buổi kháng chiến, nên điều cốt
yếu trong tư tưởng chính là nhận thức về đời sống kháng chiến. Hai đối tượng căn bản làm nên
đời sống kháng chiến lúc này không phải ai khác hơn là quần chúng và lãnh tụ. Trong mắt
Hoàng, cả hai đối tượng này đều là những hình ảnh méo mó, mỗi đằng méo mó theo một kiểu.
Quần chúng méo mó bởi miệt thị. Lãnh tụ méo mó bởi sùng bái dễ dãi vô lối.
Công ty Cổ phần Đầu tư Công nghệ Giáo dục IDJ

www.hoc360.vn
4
Trong cái nhìn của Hoàng, quần chúng chỉ là một đám đông hiện ra với mấy "phẩm
chất": ngu dốt, tàn nhẫn, ngố và nhặng xị. Ngu đến mức nào ? đến chỉ đường cũng không biết
cách. Anh thanh niên vác bó tre rõ ràng là thuộc làu con đường lên chợ Huyện, giờ chỉ diễn đạt
cho người khác hiểu mà không làm nổi, càng cố diễn đạt càng rối rắm, như tung hoả mù, người
nghe chẳng còn biết đằng nào mà lần. Dẫn chứng ấy hàm ý gì ? Đầu óc quần chúng thật thảm
hại, cố hoạt động trí tuệ thì tối tăm, ngừng hoạt động trí tuệ thì may ra mới sáng sủa. Ngu đến
mức nào nữa ? Đến đọc một cái tên cũng không phân biệt được đàn ông đàn bà. "Ông ch
ủ tịch
làng này xem gi
ấy của nh
à tôi, th
ấy đề Nguyễn Thục Hiền, cứ nhất định bảo l
à gi
ấy mượn của
đàn ông. Theo ông ấy, th

mà ta chưa hiểu thực chất về tình cảm cũng như nhận thức của anh ta đối với cụ Hồ. Chúng ta
đều tưởng rằng với quần chúng Hoàng miệt thị, còn với lãnh tụ thì Hoàng tin sùng. Nhầm.
Hoàng cũng chả yêu cụ Hồ thật sự, chả hiểu cụ Hồ thực sự.
Ngôn ngữ nhân vật đã tiết lộ điều đó.
Những lời tán dương dễ dãi khoa trương của Hoàng xuất phát từ một cái tâm
không thật sáng. Tán dương cụ Hồ để thêm một lần nữa dùng lối đề cao một cá nhân mà phủ
định đám đông quần chúng ."H
ồ Chí Minh đáng lẽ phải cứu v
ãn m
ột nước như thế n
ào kia, m
ới
x
ứng t
ài. Ph
ải cứu một nước như nước m
ình k
ể cũng khổ cho ông Cụ lắm".
Hoàng nói thế
chẳng phải là hàm ý một nước toàn những người như đám quần chúng ngu dốt, ngố và nhặng
xị kia không đáng có một lãnh tụ như Hồ Chí Minh. Làm lãnh tụ một nước như thế này thật phí
Công ty Cổ phần Đầu tư Công nghệ Giáo dục IDJ

www.hoc360.vn
5
tài cụ Hồ. Tán dương cụ Hồ còn nhằm che đậy thái độ thờ ơ vô trách nhiệm của mình trước sự
nghiệp cứu nước chung. Cuộc kháng chiến toàn dân này muốn mau giành thắng lợi cần có sự

đường lối chiến tranh nhân dân, trường kì kháng chiến. Nhưng Hoàng nói thế nào ? "Tôi cho
r
ằng cuộc cách mạng tháng T
ám c
ũng như cuộc kháng chiến hiện nay chỉ ăn v
ì ng
ười l
ãnh
đạo
c
ừ".
Đinh ninh thế chẳng phải là quá lạc hậu sao ?
Nhìn kĩ ta còn thấy: Hoàng không phân biệt anh hùng và gian hùng. Trong Hoàng có lẽ
chỉ có một tiêu chuẩn: siêu sao. Nên cả Đờ Gôn, Hồ Chí Minh và Tào Tháo đều được tán dương
nồng nhiệt. Sẽ là không ngoa, khi nói rằng: trong cảm nhận của Hoàng, Cụ Hồ cũng chỉ như
một Tào Tháo thời hiện đại(đời mới), thế thôi. Không phải vô cớ mà cái Hoàng tán thưởng ồn
ào nhất ở cụ Hồ là "cú Hiệp định sơ bộ ngày mồng 6 tháng 3". Nếu cụ Hồ chỉ có tài "xoay
quanh" như thế không thôi thì e rằng Hoàng đã hiểu quá sai lạc phiến diện. Tài đức Hồ Chí
Minh đâu chỉ có vậy. Mà nhiệt tình dành cho Tào Tháo xem ra còn ồn ào hơn cả dành cho cụ
Hồ. Chả thế mà lời tán dương cụ Hồ khi đã ngừng bặt thì chẳng còn dư âm gì. Trong khi đó
những dư âm cuối cùng trong tán dương của Hoàng lại thuộc về Tào Tháo. Chung qui, Hoàng
đề cập đến cụ Hồ chỉ theo kiểu một người đọc đang thưởng thức một nhân vật tiểu thuyết,
Công ty Cổ phần Đầu tư Công nghệ Giáo dục IDJ

www.hoc360.vn
6
không hơn không kém


1 Trong giới học thuật, công đầu trong việc chiêu tuyết cho Vũ Bằng và chỉ ra rằng Nam
Cao đã tạo ra nhân vật Hoàng theo lối "lộn ngược nguyên mẫu" là thuộc về nhà nghiên cứu
Văn Giá. Xem TCVH 1- 2002
Công ty Cổ phần Đầu tư Công nghệ Giáo dục IDJ

www.hoc360.vn
7
[1] Có thể thấy thêm ngôn ngữ nhân vật Hoàng ở khía cạnh giọng điệu. Một giọng điệu
kiêu bạc, bề trên, thậm chí có lúc trịch thượng, xách mé. Nhưng do tính chất của bài viết này,
đề cập thêm khía cạnh đó e rằng sẽ bề bộn.