Nghiên cứu thế giới nghệ thuật hệ thống nghệ thuật của tác phẩm Truyện Kiều
Chương I: KHÁI QUÁT CHUNG
1. Thi pháp học – Khái niệm và các phương pháp nghiên cứu.
Thi pháp học không phải là một khái niệm mới trong các hoạt động văn
học. Hiểu một cách khái quát nhất chúng ta có thể quan niệm: Thi pháp học là
một bộ môn khoa học, nghiên cứu các hình thức nghệ thuật của văn học, bao
gồm: Thơ, tiểu thuyết, văn xuôi. Nghiên cứu thi pháp học là hướng nghiên cứu
lớn giúp chúng ta hiểu được các giá trị văn hoá, và cũng là con đường tiếp cận
tác phẩm văn học rất đa dạng. Đồng thời, nếu chúng ta biết vận dụng phương
pháp này sẽ góp phần đưa các nghiên cứu văn học đến những tìm tòi mới.
Phương pháp nghiên cứu thi pháp bắt nguồn từ cơ sở là xem xét tác phẩm
không chỉ như một văn bản ngôn từ, một tổng cộng của các yếu tố xác định mà
như một chỉnh thể của thế giới nghệ thuật mang tính quan niệm. Chúng ta có
thể xem xét các yếu tố lặp đi lặp lại trong tác phẩm, từ đó xây dựng những mô
hình về hình thức văn học, tìm cách đặt tên cho các thi pháp đó, đối chiếu bối
cảnh văn hoá để đối chứng. Chúng ta cũng cần tiến hành nghiên cứu liên ngành,
nghiên cứu thi pháp học trong mối liên hệ với ngôn ngữ học, ký hiệu học, văn
hóa học, tâm lý học, nhân loại học… Ngoài ra, có cả việc nghiên cứu, so sánh
các thể loại, các biện pháp nghệ thuật, phong cách văn học… Tuy nhiên, yêu
1
Nguyễn Thị Hằng Nga
Nghiên cứu thế giới nghệ thuật hệ thống nghệ thuật của tác phẩm Truyện Kiều
cầu đầu tiên và cũng là quan trọng nhất của nghiên cứu thi pháp là xuất phát từ
cấu tạo ngôn ngữ của văn bản để từ đó khám phá ra các hình thức bên trong.
Bởi lẽ, văn học lấy ngôn từ làm chất liệu xây dựng hình tượng nghệ thuật. Mọi
sáng tạo của nhà văn đều nằm trong ngôn ngữ. Ngôn ngữ vừa là sản phẩm của ý
thức chủ thể, là phát ngôn của chủ thể, gắn với thế giới các chủ thể vừa là sự
miêu tả, biểu hiện của thế giới khách thể. Với ý nghĩa này, tìm hiểu bất kỳ yếu
tố thi pháp nào cũng phải xuất phát đầu tiên từ việc tìm hiều ngôn ngữ.
2. Thời gian nghệ thuật trong nghiên cứu thi pháp học
Các phạm trù của thi pháp hết sức đa dạng. Các phạm trù thi pháp truyền

Ngôn từ và thi pháp trong “Thời gian nghệ thuật trong Truyện Kiều”.
3
Nguyễn Thị Hằng Nga
Nghiên cứu thế giới nghệ thuật hệ thống nghệ thuật của tác phẩm Truyện Kiều
Chương II: NGÔN TỪ VÀ THI PHÁP TRONG “THỜI GIAN
NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN KIỀU”

4
Nguyễn Thị Hằng Nga
Nghiên cứu thế giới nghệ thuật hệ thống nghệ thuật của tác phẩm Truyện Kiều
Không một người Việt Nam nào không biết đến Truyện Kiều, những bài
hát ru trong Truyện Kiều, những câu bói Kiều, lảy Kiều dường như đã thấm sâu
vào máu thịt, vào tâm hồn của mỗi người dân Việt Nam. Từ xưa đến nay, từ
những nhà phê bình văn học cho đến những người chỉ đơn giản là yêu mến, là
tự hào về Truyện Kiều đã tốn không ít giấy mực để phân tích, chiêm nghiệm
Thi pháp Truyện Kiều của Giáo sư Trần Đình Sử là một trong những công trình
đầy tâm huyết và giá trị nhu thế.
I.Thi pháp Truyện Kiều - một tác phẩm đặc sắc của Giáo Sư Trần Đình Sử
Trước hết chúng tôi xin tóm lược một cách vắn tắt nhất nội dung chính của
cuốn Thi pháp Truyện Kiều.
Công trình nghiên cứu “Thi pháp Truyện Kiều” bao gồm 6 chương.
Chương I: Những chặng đường nghiên cứu thi pháp Truyện Kiều. Trong
chương này tác giả đã tổng kết lại những công trình nghiên cứu thi pháp Truyện
Kiều qua từng thời kỳ, từ những công trình của Phong Tuyết chủ nhân Thập
Thanh Thị , Mộng Liên Đường chủ nhân, Đào Nguyên Phổ đến những bài viết
của Phạm Quỳnh, Đào Duy Anh, Dương Quảng Hàm, Nguyễn Việt Hoài… và
những nghiên cứu của những năm 1940, sau cách mạng Tháng Tám và những
năm 1980 Từ đó tác giả đã tổng kết: “Nghiên cứu thi pháp Truyện Kiều thực
5
Nguyễn Thị Hằng Nga

sau Truyện Kiều và trong hoạt động tiếp nhận văn học.
Trong toàn bộ những nội dung của cuốn sách, chúng tôi xin lựa chọn vấn
đề về “Thời gian nghệ thuật” trong chương IV: Truyện Kiều - Thế giới nghệ
thuật của Nguyễn Du
II. Ngôn từ và thi pháp trong “ Thời gian nghệ thuật của Truyện Kiều”
Trong chương IV, viết về thế giới nghệ thuật của Truyện Kiều - Nguyễn
Du, sau phần viết về tư tưởng, nhân vật, cách kể chuyện; cái nhìn nghệ thuật về
con người, không gian nghệ thuật, tác giả đã dành khoảng gần 20 trang sách để
viết về thời gian nghệ thuật trong Truyện Kiều.
2. Phương pháp nghiên cứu thời gian nghệ thuật trong thi pháp Truyện
Kiều
7
Nguyễn Thị Hằng Nga
Nghiên cứu thế giới nghệ thuật hệ thống nghệ thuật của tác phẩm Truyện Kiều
1. Khám phá thời gian dưới nhiều góc độ (Em xem lại đề mục?)
Trong khi nghiên cứu thời gian trong Truyện Kiều Giáo sư Trần Đình Sử đã
khái quát và tổng kết được rất nhiều quan niệm về thời gian của Nguyễn Du.
Trước hết, tác giả khẳng định trong Truyện Kiều có quan niệm về thời
gian định mệnh. Cơ sở của thời gian định mệnh này xuất phát từ tư tưởng định
mệnh, tác giả đã khẳng định “Trong các truyện Nôm Việt Nam, Truyện Kiều là
thể hiện rõ nhất cho tư tưởng định mệnh”. Theo tác giả: “Đặc điểm của thời
gian định mệnh là tất cả mọi sự kiện, chuyển biến kết cục của đời người đều đã
được định sẵn từ trước như một tất yếu khắc nghiệt”. Các nhân vật dự báo định
mệnh trong truyện “chiếm một vị trí không gian bên lề cuộc sống, giữa thực tại
và hư vô”. Thời gian này cũng chỉ tồn tại trong quan niệm của nhân vật, không
tồn tại trong thời gian hành động và sự kiện. Các lực lượng siêu hình vì thế nên
lý giải như là một biểu hiện của đời sống nội tâm thần bí của nhân vật.
Bên cạnh thời gian định mệnh là thời gian con người, “ thước đo sự tự
thực hiện của con người phù hợp với địa vị xã hội - lịch sử của họ”. Để sáng
tạo thời gian con người này Nguyễn Du đã “ nhìn nhân vật từ phía nhân vật, từ

duy nhất và thống nhất. Thời gian của Kiều không thể được tính lại từ đầu…
Thời gian không đảo ngược không phải với nghĩa xuân bất tái lai nói chung mà
là với một ý nghĩa xã hội sâu sắc. Cuộc sống khách quan không chứng thực cho
những hứa hẹn thần bí, siêu hình”.
Giáo sư Trần Đình Sử cũng nghiên cứu những nét đặc sắc trong thời gian
trần thuật của Truyện Kiều. Theo tác giả, điểm khác Truyện Kiều so với các
truyện Nôm khác là đã có hệ thống tính thời gian: Năm, tháng, ngày, buổi. Và
“Nguyễn Du không kể lại các sự kiện một cách giản đơn mà bao giờ cũng đặt
chúng trong một khung cảnh có không gian, màu sắc và nhịp điệu riêng”. Tác
giả cũng phát hiện ra thời gian sự kiện còn gắn liền với cảm xúc bốn mùa của
thiên nhiên làm cho tính thực tại của tác phẩm thêm đậm đà.
Ngoài ra, Giáo sư Trần Đình Sử cũng khẳng định trong Truyện Kiều vẫn
còn thời gian ước lệ. Nguyễn Du thích bố trí sự kiện của nhân vật vào mùa xuân
và mùa thu, mùa hè rút ngắn, mùa đông bỏ qua.
Cuối cùng, tác giả cũng khám phá thêm một đặc sắc nữa của thời gian
trong Truyện Kiều đó là Nguyễn Du đã biết dừng lại ở yếu tố bây giờ, tức là
10
Nguyễn Thị Hằng Nga
Nghiên cứu thế giới nghệ thuật hệ thống nghệ thuật của tác phẩm Truyện Kiều
Nguyễn Du không chỉ dừng ở việc chỉ ra mối liên hệ giữa các sự kiện mà còn
gợi ra mối liên hệ với thời gian giữa các sự kiện đó.
Với những tổng kết ở trên chúng ta có thể nhận thấy tác giả của “Thi
pháp Truyện Kiều” đã hết sức kỳ công để tổng hợp, nghiên cứu và phát hiện ra
những biểu hiện về thời gian, những quan niệm về thời gian của Nguyễn Du
trong Truyện Kiều. Cách khám phá thời gian dưới nhiều góc độ như vậy giúp
chúng ta hiểu sâu sắc hơn những giá trị nội dung tác phẩm cũng như nét tiêu
biểu trong tư tưởng của Nguyễn Du.
2. Thống kê các tín hiệu thẩm mỹ nổi bật về thời gian
Để phân tích, tổng kết thời gian trong Truyện Kiều ở dưới nhiều góc độ,
điểm đặc sắc nhất trong cách khám phá của Giáo sư Trần Đình Sử theo chúng

Nguyễn Thị Hằng Nga
Nghiên cứu thế giới nghệ thuật hệ thống nghệ thuật của tác phẩm Truyện Kiều
Giáo sư Trần Đình Sử còn khai thác cách sử dụng từ “đâu”
“ Người đâu gặp gỡ làm chi”
“Thoắt đâu thấy một tiểu kiều”
“ Sự đâu sóng gió bất kỳ”
“ Kiệu hoa đâu đã đến ngoài”
…
Qua cách sử dụng từ “đâu” tác giả đã phát hiện “cứ mỗi tiếng đâu như
vậy xuất hiện là báo hiệu hay tổng kết một thay đổi lớn, không thể đảo ngược,
mà phần nhiều là báo hiệu một thảm hoạ…”. Từ đâu còn được so sánh với chữ
đâu nghi vấn cảm thán (Bơ vơ nào đã biết đâu là nhà, Từ công hờ hững biết
đâu) để thấy sự khác biệt. Đâu trong những câu nghi vấn cảm thán là chỉ trạng
thái con người nói chung chứ không thể hiện trạng thái con người nhỏ bé, bất
lực trước cơn lốc cuộc đời.
Khi khai thác về thời gian trần thuật, Giáo sư Trần Đình Sử đã chứng
minh hệ thống tính thời gian bằng những từ chỉ thời gian như: Bóng tà, gương
nga, bóng nguyệt…
Một điểm đặc sắc khác trong khi nghiên cứu hệ thống ngôn ngữ để tìm ra
thời gian nghệ thuật của Nguyễn Du là Giáo sư Trần Đình Sử đã phát hiện ra
cách sử dụng từ “bây giờ”. Bây giờ được phân tích với một loạt các ý nghĩa:
13
Nguyễn Thị Hằng Nga
Nghiên cứu thế giới nghệ thuật hệ thống nghệ thuật của tác phẩm Truyện Kiều
Mang chiều sâu, rộng của quá khứ và tương lai, bây giờ đầy lạc quan, hứa hẹn,
bây giờ tổng kết niềm tin, bây giờ xót xa, vời vợi… Từ đó thời gian đã tổng kết:
“Khám phá cái bây giờ chính là Nguyễn Du đi vào nội tâm nhân vật, đi vào cái
cá biệt không lặp lại của không gian và thời gian. Nó cho thấy bên cạnh dòng
thời gian sự kiện, Truyện Kiều có thêm dòng thời gian tâm trạng… Khám phá
cái bây giờ, chứng tỏ nhà văn đã biết nhìn nhân vật theo điểm nhìn của nhân

đáng kể nhất là thời gian bằng ngày, buổi”.
Tuy nhiên những so sánh quan trọng nhất là khi tác giả so sánh Truyện
Kiều với Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân. Về việc xây dựng
tương quan giữa thời gian và sự kiện, thời gian đã so sánh. “Thanh Tâm Tài
15
Nguyễn Thị Hằng Nga
Nghiên cứu thế giới nghệ thuật hệ thống nghệ thuật của tác phẩm Truyện Kiều
nhân kể chuyện, trình bày sự kiện như một chuỗi sự việc liên tục, giản đơn, theo
kiểu: “Than xong, khách liền đi mua quan tài”…đây là một lối kể chuyện cực
kỳ tẻ nhạt… hầu như không có cả cảm giác về nhịp điệu thời gian bốn mùa,
không có mối liên hệ giữa cảm xúc của nhân vật và thời tiết…” Với Nguyễn Du
thì …“đã xây dựng một dòng thời gian thiên nhiên nhịp nhàng tuôn chảy”. Tác
giả đã chứng minh bằng buổi du xuân trong Kim Vân kiều truyện vỏn vẹn mấy
dòng nhưng Nguyễn Du đã tả cảnh trong 20 dòng với những câu thơ đẹp, giàu
sức biểu cảm.
Giáo sư còn so sánh về cách tính thời gian giữa Kim Vân kiều truyện và
Truyện Kiều. Dẫn ra các sự kiện, tác giả đã khẳng định thời gian sự việc theo
lời kể của Thanh Tâm tài nhân hết sức rõ ràng nhưng trong Truyện Kiều thời
gian mang tính ước lệ, mùa thu có khi kéo dài đến 5, 6 tháng. Nhiều đoạn trong
Kim Vân kiều truyện không nói rõ về thời gian là mùa nào, Thanh Tâm tài nhân
không có cảm nhận về thời gian nhưng trong Truyện Kiều lại hết sức rõ ràng.
Và tác giả đã kết luận: “Tính ước lệ của thời gian… không phải bắt nguồn từ
truyện của Thanh Tâm tài nhân, mà bắt nguồn từ cảm nhận thời gian của
Nguyễn Du…” và khẳng định: “Đây là một sáng tạo độc đáo của Nguyễn
Du”.
16
Nguyễn Thị Hằng Nga
Nghiên cứu thế giới nghệ thuật hệ thống nghệ thuật của tác phẩm Truyện Kiều
Qua những so sánh trên đây Giáo sư Trần Đình Sử đã góp phần thể hiện rõ
những nét chung cũng như nét riêng trong cảm nhận về thời gian của Nguyễn