BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRẦN ĐỨC HOÀN
VĂN HÓA KINH BẮC - VÙNG THẨM MỸ
TRONG THƠ HOÀNG CẦM
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 62.22.01.21 TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN
THÁI NGUYÊN - 2013

Công trình được hoàn thành tại:
Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
Người hướng dẫn khoa học: 1. PGS, TS. Trần Thị Việt Trung
2. PGS, TS. Nguyễn Duy Bắc

chí Ngôn ngữ, số 6, Tr.38.
5. Trần Đức Hoàn (2009), "Hình tượng nhân vật truyền thuyết và
lịch sử Kinh Bắc trong thơ Hoàng Cầm", Tạp chí Diễn đàn Văn
nghệ Việt Nam, số 7, Tr.39.
6. Trần Đức Hoàn (2010), "Không gian văn hoá Quan họ trong thơ
Hoàng Cầm", Tạp chí Nhà văn, số 2, Tr.41.
7. Trần Đức Hoàn (2011), "Về một biểu tượng trong thơ Hoàng
Cầm", Tạp chí Ngôn ngữ, số 3, Tr.47.
8. Trần Đức Hoàn (2011), "Hình tượng người Mẹ trong thơ Hoàng
Cầm", Tạp chí Diễn đàn Văn nghệ Việt Nam, số 5, Tr.35.
9. Trần Đức Hoàn, Nguyễn Đức Hạnh (2011), "Biểu tượng Yếm -
Áo trong thơ Việt Nam và trong thơ Hoàng Cầm", Tạp chí Nhà
Văn, số 6, Tr.105.
10. Trần Đức Hoàn (2012), "Đặc điểm lạ hoá trong ngôn ngữ nghệ
thuật thơ Hoàng Cầm", Tạp chí Diến đàn Văn nghệ Việt Nam, số
10, Tr.26.

1
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Hoàng Cầm là một trong những nhà thơ tiêu biểu của thơ ca
Việt Nam hiện đại. Tiếp cận thơ Hoàng Cầm, ta thấy ảnh hưởng sâu
đậm của văn hoá vùng - một yếu tố quan trọng góp phần quyết định
tạo nên hồn thơ và phong cách nghệ thuật của nhà thơ.
Nghiên cứu ảnh hưởng của văn hóa vùng trong thơ Hoàng
Cầm chính là góp phần giải mã thơ ông, chỉ ra những đặc trưng riêng
biệt trong thơ Hoàng Cầm từ góc độ văn hóa học và dưới góc độ biểu
tượng văn hóa vùng thẩm mỹ.
Việc nghiên cứu đề tài luận án "Văn hoá Kinh Bắc - vùng
thẩm mỹ trong thơ Hoàng Cầm" góp phần làm sáng tỏ vấn đề:

độc đáo, những đóng góp tiêu biểu, đáng trân trọng của nhà thơ Hoàng
Cầm trong đời sống thơ ca Việt Nam.
3. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Luận án làm rõ quan niệm về vùng thẩm mỹ, vùng văn hóa và
vùng văn hóa Kinh Bắc trong mối quan hệ với sáng tác thơ Hoàng Cầm.
- Luận án phân tích, chứng minh tính chất dân tộc, bản sắc văn
hóa vùng, miền tiêu biểu kết tinh trong nghệ thuật thơ Hoàng Cầm.
- Luận án phân tích, lý giải các biểu tượng văn hóa và chỉ ra
những đặc trưng ngôn ngữ nghệ thuật nổi bật của thơ Hoàng Cầm
trong mối quan hệ với vùng văn hoá thẩm mỹ Kinh Bắc.
4. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận án là: Thơ Hoàng Cầm trong
mối liên hệ chặt chẽ với vùng văn hóa Kinh Bắc - Vùng thẩm mỹ đặc
trưng của thơ Hoàng Cầm.
Bản sắc, đặc trưng văn hóa thẩm mỹ Kinh Bắc trong thơ
Hoàng Cầm được xem xét ở các phương diện cơ bản là hệ thống biểu
tượng và hệ thống ngôn ngữ trong thơ ông.
Các văn bản khảo sát chính: Hoàng Cầm- Tác phẩm thơ do
Lại Nguyên Ân biên soạn (Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội 2003). Các
tập thơ của Hoàng Cầm: “Mưa Thuận Thành” (Nxb Văn học
1991); “Bên kia sông Đuống” (Nxb Văn học 1993); “Lá Diêu
Bông” (Nxb Văn học 1993); “Về Kinh Bắc” (Nxb Văn học 1994;
“99 tình khúc” (Nxb Văn học 1996) và tập Men đá vàng” (Nxb

3
Văn học 1995); các bài thơ lẻ in trên các báo, tạp chí khác nhau và
các tác phẩm thuộc các thể loại khác như văn xuôi, kịch thơ…
Khảo sát, tham khảo thêm một số tác phẩm thơ ca tiêu biểu
viết về Kinh Bắc trong đời sống văn học nước nhà; một số nhà thơ
cùng thời với Hoàng Cầm (để đối chiếu, so sánh những nét độc đáo,

trong thơ Hoàng Cầm.
Các bài viết, bài nghiên cứu, các ý kiến trên đây đều thống nhất chỉ
ra rằng: Trong thơ Hoàng Cầm có một thế giới ảo, có những hình tượng
thơ siêu thực, có những yếu tố của tiềm thức, vô thức, tâm linh
5.2. Hướng nghiên cứu về sự ảnh hưởng của văn hóa Kinh Bắc
trong thơ Hoàng Cầm
Một số nhà nghiên cứu như: Nguyễn Đăng Mạnh, Hoài Việt,
Nguyễn Xuân Lạc, Nguyễn Đăng Điệp, Ngô Thảo, Nguyễn Việt
Chiến, Nguyễn Thị Minh Bắc… đều khẳng định những cảm hứng thơ
Hoàng Cầm đều được bắt nguồn từ vùng văn hoá truyền thống Kinh
Bắc. Các tác giả trên đã đề cập đến vùng thẩm mỹ - Kinh Bắc trong
sáng tác thơ Hoàng Cầm, nhưng chưa đi vào phân tích hoặc làm rõ,
do đó chưa có tính hệ thống, chưa khảo sát một cách toàn diện, cũng
như chưa khái quát hóa trở thành một vấn đề mang tính khoa học sâu
sắc để góp phần giải mã thơ Hoàng Cầm và chỉ ra những đặc điểm,
đặc trưng, những sáng tạo độc đáo của nhà thơ Kinh Bắc tài hoa này.
Những ý kiến, nhận xét, đánh giá của các nhà nghiên cứu, phê bình
đều có giá trị khơi gợi, mở hướng cho chúng tôi tiếp tục nghiên cứu,
làm sáng tỏ vấn đề: Văn hóa Kinh Bắc - chính là vùng thẩm mỹ độc
đáo trong thơ Hoàng Cầm. Vùng thẩm mỹ độc đáo và sâu sắc ấy đã
góp phần quan trọng tạo nên hồn thơ, tư tưởng nghệ thuật và phong
cách Hoàng Cầm. Kinh Bắc chính là vùng thẩm mỹ đặc biệt để
Hoàng Cầm dệt lên hồn thơ đẫm chất trữ tình của mình. Qua đây ông
đã tạo cho mình một cốt cách riêng, một bản sắc thơ riêng biệt không
thể trộn lẫn.
Với những lý do trên, việc lựa chọn đề tài "Văn hoá Kinh Bắc
- vùng thẩm mỹ trong thơ Hoàng Cầm" nhằm mục đích góp phần
giải mã một cách khoa học, tương đối thấu đáo về thơ Hoàng Cầm
từ góc độ văn hóa học chỉ rõ mối liên hệ của thơ Hoàng Cầm với
vùng văn hóa thẩm mỹ Kinh Bắc. Từ đó khẳng định: Văn hoá Kinh

7. Đóng góp của luận án
- Luận án góp phần làm rõ hơn quan niệm về vùng thẩm mỹ,
vùng văn hóa và mối quan hệ giữa vùng văn hoá, vùng thẩm mỹ với
sáng tác văn học. Qua đó thấy rõ hơn mối quan hệ giữa môi trường
văn hoá thẩm mỹ với sáng tác văn học.

6
- Khảo sát, hệ thống hóa, phân tích hệ thống các biểu tượng
văn hóa Kinh Bắc trong sáng tác thơ của Hoàng Cầm, chỉ rõ một số
đặc trưng ngôn ngữ nghệ thuật thơ Hoàng Cầm trong mối quan hệ
với vùng văn hóa thẩm mỹ Kinh Bắc.
- Khẳng định những nét đặc sắc về nội dung và những sáng tạo
nghệ thuật độc đáo mới trong thơ Hoàng Cầm từ góc nhìn của văn
hóa học, góp thêm một cách tiếp cận về thơ của ông.
- Khẳng định những đóng góp quan trọng của nhà thơ trong dòng
chảy của thơ ca Việt Nam hiện đại và góp một phần để hiểu thơ, nhận
thức, giảng dạy và cảm thụ thơ Hoàng Cầm sâu sắc hơn.
8. Cấu trúc luận án
Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, nội dung của Luận án được
triển khai trong 3 chương:
Chương 1: Những vấn đề lý luận về vùng thẩm mỹ, vùng văn
hoá và vùng văn hoá Kinh Bắc.
Chương 2: Thế giới biểu tượng thẩm mỹ trong thơ Hoàng Cầm.
Chương 3: Vùng thẩm mỹ trong thơ Hoàng Cầm nhìn từ
phương diện ngôn ngữ.
Sau cùng là Tài liệu tham khảo.

Chƣơng 1
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VÙNG THẨM MỸ,
VÙNG VĂN HÓA VÀ VÙNG VĂN HÓA KINH BẮC

trong đời sống văn học của nhà văn, qua đó tư tưởng nghệ thuật của
nhà văn được hình thành và phát triển. Đó chính là không gian riêng,
hay còn gọi là vùng thẩm mỹ trong sáng tác văn học.
1.2. Mối quan hệ giữa vùng văn hóa và vùng thẩm mỹ trong sáng
tác văn học
1.2.1. Quan niệm về vùng văn hóa
Có thể hiểu vùng văn hóa là một thực thể văn hóa bao gồm những
nét đặc trưng, những sắc thái riêng mà các vùng khác không có hoặc
có mà không điển hình, không tiêu biểu. Những nét đặc trưng văn
hóa vùng thể hiện trên các lĩnh vực văn hóa vật thể và phi vật thể trên
các lĩnh vực kinh tế (làm ruộng nước hay nương rẫy, trồng trọt hay
tiến hành kinh tế chiếm đoạt, thừa hưởng của cải sẵn có của tự

8
nhiên), văn hóa vật chất (nhà cửa, y phục, trang sức, ăn uống, phương
tiện di chuyển), văn hóa xã hội (các chu kỳ trong đời người: cưới xin,
sinh đẻ, ma chay, nếp sống), văn hóa tinh thần (tín ngưỡng, lễ hội,
văn hóa dân gian, sinh hoạt cộng đồng),…
1.2.2. Quan niệm về bản sắc văn hóa vùng, miền
Bản sắc văn hóa vùng, miền là khái niệm mang tính đặc trưng
cho bản sắc riêng từng vùng, miền dưới sự thống nhất của cùng cội
nguồn tạo ra bản sắc văn hóa chung, theo đó, nó góp phần cơ bản để
tạo nên tính đa dạng cho bức tranh văn hoá dân tộc. Văn hoá vùng,
miền chỉ sự khác biệt, tính độc đáo, thậm chí là viễn dị của văn hóa
du lịch, văn hóa đại chúng cùng sự đề cao những di sản độc đáo của
mỗi vùng, miền. Đồng thời nó cũng chỉ sự khác biệt của đặc trưng về
phong tục, tập quán, nghi lễ, ngôn ngữ… Văn hoá tộc người theo
không gian địa lí trên một vùng, miền nhất định.
1.2.3. Mối quan hệ giữa vùng văn hóa và vùng thẩm mỹ trong sáng
tác của nhà văn

1.3.1. Đặc điểm vùng văn hóa Kinh Bắc
Có thể khái quát nên những đặc điểm cơ bản của văn hóa Kinh
Bắc như sau: là miền đất của vương quốc lễ hội; là vùng đất của
những huyền thoại và truyền thuyết; là quê hương của những làng
cười truyền thống và quê hương văn hoá quan họ; chốn Tổ của Phật
giáo; là quê hương của lịch sử dựng nước và giữ nước; là vùng đất
của địa linh nhân kiệt; là quê hương của đất trăm nghề và truyền
thống văn hóa ẩm thực mang đậm giá trị văn minh, giá trị nhân sinh
cao cả.
1.3.2. Văn hoá Kinh Bắc trong thơ ca Kinh Bắc
Kinh Bắc là xứ sở của huyền thoại, truyền thuyết và ca dao -
dân ca, của những làng cười truyền thống - những ngọn nguồn văn
hoá dân tộc, do đó văn học dân gian vùng Kinh Bắc không những
chiếm một vị trí quan trọng trong tiến trình phát triển văn hoá Kinh
Bắc, mà còn rất quan trọng đối với nền văn hoá, văn học Việt Nam.
Nhìn một cách tổng quát thì một nghìn năm văn học Trung đại
xuất hiện nhiều gương mặt thi nhân, họ lấy vùng đất Kinh Bắc nghìn
năm văn hiến này làm thi liệu và thi đề cho các sáng tác của mình.
Tiếp nối và kế thừa dòng thơ truyền thống - từ các thế kỷ
trước, sang đầu thế kỷ XX trong lớp nhà thơ, nhà văn tiêu biểu trước

10
Cách mạng tháng Tám năm 1945, có nhiều nghệ sĩ, thi sĩ của quê
hương Kinh Bắc.
Trong 9 năm kháng chiến chống Pháp, hơn 20 năm đánh Mỹ
và từ sau năm 1975 đến nay, thơ văn người Kinh Bắc đã tạo được
diện mạo riêng cho phong trào thơ văn Kinh Bắc trong dòng chảy
chung của văn học nước nhà. Ta có thể kể đến những tác giả thời kỳ
này như: Anh Vũ, Duy Phi, Trần Ninh Hồ,
Thơ văn Kinh Bắc thế kỷ XX là một mốc son khẳng định một

cảm, đa tình, đa tứ, mà anh con trai Kinh Bắc ngây thơ, đôi lúc dại
khờ, trong trắng nhiều khi đến yếu đuối, đã nâng hai bàn tay bé
bỏng, hồn nhiên hứng lấy rồi suốt đời viết được những dòng thơ, nảy
được những con chữ biết chạy nhảy, biết bay, thèm bay xa hơn nữa,
cao hơn nữa”.
Tất cả những điều đó đã tạo nên một suối nguồn cảm hứng
mãnh liệt trong thơ Hoàng Cầm, qua đó nhà thơ tạo nên hệ thống
hình ảnh sinh động, hình tượng nghệ thuật đa dạng, phong phú giàu
giá trị biểu cảm, biểu vật và giàu giá trị nhân sinh thông qua hệ thống
ngôn ngữ và giọng điệu riêng biệt của nhà thơ đất Kinh Bắc.

Chƣơng 2
THẾ GIỚI BIỂU TƢỢNG THẨM MỸ
TRONG THƠ HOÀNG CẦM

2.1. Quan niệm về biểu tƣợng và biểu tƣợng thẩm mỹ
2.1.1. Quan niệm về biểu tượng
Biểu tượng là hình ảnh cảm tính về hiện thực khách quan và
mang ý nghĩa tượng trưng khái quát, gồm hai bình diện là cái biểu
đạt và cái được biểu đạt. Biểu tượng văn hóa chính là sự vật, hiện
tượng nào đó được sử dụng nhiều trong sinh hoạt văn hóa và dần dần
được nâng cấp lên thành hình ảnh có ý nghĩa biểu trưng nhằm nói lên
ý nghĩa tinh thần ngoài ý nghĩa vật chất. Biểu tượng văn hóa mang
chiều sâu cảm xúc, tính dân tộc, tính thời đại.
2.1.2. Quan niệm về biểu tượng thẩm mỹ
Biểu tượng thẩm mỹ là một phương tiện tạo hình và biểu đạt
có tính gợi cảm, liên tưởng, đa nghĩa, mang giá trị nghệ thuật cao.

12
Biểu tượng là hình ảnh cụ thể - trong văn học - chúng là một thi liệu

13
nhiên, văn hoá, tình yêu, tình người Kinh Bắc. Đặc biệt là chúng gắn
liền với không gian thiêng liêng đình, chùa, miếu, đền thờ… trong
không gian văn hóa Kinh Bắc để toả ánh sáng linh thiêng. Hình như
không còn thiếu một ngôi chùa, mái đình nào của Kinh Bắc trong thơ
Hoàng Cầm mà tách rời khỏi sông và núi, đồi như: chùa Dâu, Bút
Tháp, Pháp Môn, Phật Tích, đền tám vua triều Lý, đền Cổ Loa, miếu
Hai Cô, đình Lim, đình Đình Bảng…
Hệ thống núi, đồi nơi đây tạo nên những vẻ đẹp rất phong tình,
diễm lệ cho một vùng quê quan họ huê tình Theo thống kê có
khoảng hơn 40 lần nhà thơ nhắc tới hình ảnh núi, đồi Kinh Bắc. Đến
với thế giới thiên nhiên núi, đồi Kinh Bắc trong thơ Hoàng Cầm ta
nhận thấy dường như hệ thống núi đồi nào ở đây cũng đẹp, thơ mộng,
hữu tình, gắn với những huyền tích dân gian, huyền sử, lịch sử văn
hoá lâu đời của quê hương như: núi Neo, núi Dạm, núi Tiêu, núi Chè,
núi Phượng Hoàng, núi Cô Tiên, núi Thiên Thai đã trở thành sân
khấu thi ca và đi vào thế giới thơ Hoàng Cầm như những câu chuyện
cổ tích đầy hấp dẫn và nhuốm đậm sắc màu huyền sử mà nên thơ.
Đặc biệt núi Thiên Thai và đồi Lim được coi là biểu tượng văn hóa
núi và đồi của Kinh Bắc, đồng thời tạo cảm hứng cho các nghệ sĩ và
thi sĩ của vùng Kinh Bắc. Đó là một vùng thẩm mỹ lớn để nhà thơ
Hoàng Cầm thể hiện cảm xúc của mình.
2.2.3. Biểu tượng lá, cỏ, quả
Có thể nói Hoàng Cầm là nhà thơ đã tạo ra nhiều những tín
hiệu nghệ thuật mà trước hết đó là những tín hiệu thẩm mỹ mang chủ
tính riêng biệt, biểu tượng cho một tình yêu trong ông: tình yêu quê
hương đất nước luôn xót xa cay đắng và một tình yêu đôi lứa, với
những khối u tình nhiều khi như còn đang khắc khoải, uất nghẹn
trong trái tim. Cách thể hiện tình yêu trong ông không giống với các
nhà thơ hiện đại Việt Nam khác, dường như Hoàng Cầm đã tạo lên

bờ bãi xanh tươi. Kinh Bắc như một dòng sông văn hoá chảy đều
trong ông để rồi lắng đọng lại những lớp phù xa văn hoá ấy là các

15
trang thơ, trang văn chứa đựng bao giá trị nghệ thuật đang đón đợi sự
khám phá, giải mã của bạn đọc.
2.3.2. Biểu tượng người mẹ
Theo khảo sát của chúng tôi, trong tập thơ chính, tập thơ cột
sống của ông - Về Kinh Bắc (1959- 1960) có tới 34 lần trên 48 bài
thơ tác giả trực tiếp nhắc đến hình ảnh người mẹ. Đây cũng chính là
tập thơ để thi sĩ Dâng hương hồn mẹ trong tâm trạng của đứa con
muốn trở về với Mẹ quê hương.
Mẹ được hiện lên trong rất nhiều cung bậc khác nhau, ngôn từ
thể hiện giản dị, không đao to búa lớn. Nhìn về mẹ, Hoàng Cầm có
một cái nhìn lịch sử, thời gian, một thứ thời gian đằng đẵng, chắt
chiu, tạo dựng, đắp bồi, để có những định hình trong cốt cách Việt
Nam từ thuở Âu Cơ.
Với tính chất là một hình tượng văn học, hình tượng người mẹ
trong thơ Hoàng Cầm được xuất hiện ở nhiều cung bậc và được thể
hiện bằng nhiều trạng thái tình cảm, cảm xúc khác nhau. Tựu chung
lại có thể nói thơ ông viết về mẹ chính là viết về một nét văn hoá -
văn hoá Mẫu, nó được ảnh hưởng, giao thoa, tiếp biến từ một tín
ngưỡng văn hoá Mẹ bản địa, và là sự ứng tác từ nền văn hoá vùng
miền vào cá nhân con người để hình thành nên một hồn thơ đa cảm
với giọng điệu ngọt ngào chất văn hoá quê hương. Văn hoá quê
hương, văn hoá Mẹ như những giọt mưa rơi xuống cánh đồng thơ
Hoàng Cầm để đằm lên một hương vị ngọt ngào như những làn quan
họ quê ông. Và đấy cũng chính là chất men để tạo nên một chất giọng
riêng ở nhà thơ của văn hoá Kinh Bắc.
2.4. Biểu tƣợng về văn hoá phong tục Kinh Bắc

Để em về lấp lời ca đêm trường (Chân trời tua tủa mảnh trai), hoặc
Ứ hự hề hi ha / U ơi ời ới a (Chân dung tự thú).
Văn hoá quan họ là một phần không gian văn hoá rất đặc trưng
ảnh hưởng đến đời sống thi ca Hoàng Cầm và cũng từ đó ông có
những mạch ngầm thi liệu phù hợp với cảm xúc thi ca. Chính giá trị
nghệ thuật đó là nguồn thi hứng, thi liệu dồi dào để nhà thơ viết lên
những vần thơ đậm chất giọng Quan họ. Hoàng Cầm sinh ra và lớn

17
lên trong vùng đất Quan họ nên ông là người hiểu và say mê Quan
họ. Tình yêu đó đã đồng điệu với tâm hồn ông mà sinh thành nên bản
ngã nghệ thuật Quan họ trong thi tứ ông. Do vậy không gian văn hoá
Quan họ trong thơ Hoàng Cầm luôn có một giá trị độc lập trong toàn
bộ di sản thơ ông.
Qua việc tìm hiểu nghệ thuật xây dựng một số hình ảnh và
biểu tượng như trên, chúng ta thấy khá rõ tài năng, sự sáng tạo và vẻ
đẹp tâm hồn của tác giả. Đó cũng chính là sức sống của những trang
thơ mang đậm giá trị thẩm mỹ, giá trị văn hoá sâu sắc! Hoàng Cầm
đã khẳng định tên tuổi của mình trong dòng thơ trữ tình Việt Nam
hiện đại. Đặc biệt, không dừng lại với những gì đã có, nhà thơ vẫn
luôn gắng gượng với mọi nỗi đau bi kịch cá nhân để dâng cho đời
những vần thơ đẹp tươi. Viết thơ là viết tiếp trang văn của sự sống, là
trái tim còn đập và cuộc đời còn niềm vui, hạnh phúc. Viết bằng tất
cả huyết lệ của một đời con tằm nhả tơ, con yến nhỏ máu xây tổ. Viết
bằng ngọn bút dũng cảm, bằng vốn sống và miền tâm cảm, tâm linh
ấp ủ trái tim thắm đỏ tình người, tình yêu quê hương Tổ quốc! Đó
chính là phong cách của Hoàng Cầm.

Chƣơng 3
VÙNG THẨM MỸ TRONG THƠ HOÀNG CẦM

Ngôn ngữ thơ Hoàng Cầm là thứ ngôn ngữ của dân gian vùng
Kinh Bắc. Thơ ông hấp dẫn các thế hệ người đọc khác nhau, vì ngoài
những tìm tòi về cách tân về nghệ thuật, Hoàng Cầm vẫn gìn giữ cho
riêng mình một vốn ngôn ngữ và hình ảnh đặc trưng Kinh Bắc, độc
đáo, tài hoa. Chất thơ của ngôn ngữ thi ca Hoàng Cầm còn là sự kéo
dài của ngôn ngữ thơ Mới. Tư duy ngôn ngữ thơ Hoàng Cầm là kiểu
tư duy dân gian - tư duy cộng đồng, kết hợp với kiểu tư duy hiện đại
- tư duy của cá nhân. Nhưng thơ Hoàng Cầm không phải là thơ dân
gian kéo dài, mà trên nền tảng tư duy cộng đồng ấy, nhà thơ có
những bứt phá riêng trong tiến trình thơ lãng mạn bằng sáng tạo cá
nhân, để giữa nguồn chung dân gian, vẫn nhận ra nguồn riêng - một
gương mặt thơ Hoàng Cầm hiện đại- không thể lẫn.

19
Tuy nhiên, dù mang dấu ấn của tư duy ngôn ngữ dân gian
trong cách nhìn thế giới, Hoàng Cầm vẫn là một nhà thơ hiện đại.
Tư duy huyền ảo của ngôn ngữ dân gian kết hợp với cái nhìn siêu
thực đầy tính hiện đại đã tạo nên một Hoàng Cầm huyền ảo và siêu
thực, truyền thống và hiện đại. Tư duy siêu thực như một bước tiến
của tư duy nghệ thuật hiện đại trên cơ sở triết học là thuyết trực giác
của Bergson và cơ sở tâm lý là phân tâm học của Freud đã đưa lại
một cái nhìn mới và chính xác hơn về thực tế. Thực tế ấy được kết
hợp giữa thực và mộng, giữa vô thức và ý thức.
Có thể tìm thấy trong thơ của Hoàng Cầm dấu ấn của lối tư
duy ngôn ngữ huyền thoại này khi nhà thơ tạo lập nên một thế giới
hòa trộn cái thực và cái ảo. Cái ảo trộn lẫn trong cái thực như một tồn
tại hiển nhiên: Ao mưa dằng dịt lá trường sinh, hoặc hái quả vườn ổi
lại đi qua cầu bà Sấm, bến cô Mưa, trò chơi đố cỏ, đố lá quen thuộc,
nhưng cỏ và lá ở đây là cỏ bồng thi, lá diêu bông, thời gian cũng được
huyền thoại hóa với những chiều liêu trai, đêm hồ tinh, đêm vàng Kinh

trong lối tư duy. Ví dụ: Giếng ngọc ễnh ương quát đêm tiền sử (Đêm
hoả), Trăng lên chém đầu ngọn gió (Đêm hoả), Tiếng trống chèo
vuốt ngực Châu Long (Luân hồi), Gió mát chồi xuân đay nghiến luỹ
tre làng (Đêm mộc) Đó là những động từ biểu cảm thế giới tâm
trạng, cảm quan của nhà thơ về cuộc đời, văn hoá tâm lý sống của
con người nơi vùng quê Kinh Bắc đã khúc xạ vào trong thơ ông. Đó
còn là hiệu quả thẩm mỹ của thi pháp mới với tính chất dán cắt, tô
nhấn cái bình dân và cái cao siêu, cái sáng tỏ và cái tối tăm đến một
không gian văn bản phù hợp để “nối mạng” biểu tượng - những đặc
trưng thẩm mỹ của chủ nghĩa hậu hiện đại. Đặc điểm này trong thơ
ông có cái hay là từ đó tạo nên các liên hệ ngữ pháp và thi pháp
truyền thống, cho đến khi có thể bất ngờ úp lên nó một lưới siêu liên
kết nối liền những ngữ “nội gián” đặc tuyển lại để tạo thành biểu
tượng mới.

21
Hoàng Cầm sử dụng chất liệu ngôn ngữ dân gian vốn có để tạo
ra một chỉnh thể nghệ thuật trong những hình tượng chập chờn giữa
biểu hình và chất liệu. Song, cái chất liệu truyền thống, khi được nhà
thơ sử dụng như một cái nền để triển khai sự đọc của mình trên đó đã
không còn giữ nguyên cái sắc thái thẩm mỹ quen thuộc xưa kia nữa -
nó đã được lạ hoá giống như trên sân khấu của Bertolt Brecht, bởi tác
giả đã điểm vào đó, xếp chồng lên đó những biểu tượng văn hoá khác
lên cái biểu tượng văn hoá cũ có tính chất nền tảng và tính chất liệu
này. Đó rõ ràng là một sự sáng tạo ngôn ngữ tuyệt vời của nhà thơ.
Có thể nói với những gì đã đạt được trong những cách tân
ngôn ngữ nghệ thuật của mình, Hoàng Cầm đã tiến thêm một bước xa
hơn trong cách thể hiện bản lĩnh nghệ thuật của mình với sự mới lạ
độc đáo, tân kỳ mà cũng cổ điển, dân dã hơn bao giờ hết.


Trong thi đàn Việt Nam, Hoàng Cầm là một nhà thơ lớn, cả về
tài năng và nhân cách. Người ta thường nói mỗi một con người sinh
ra đã là một sản phẩm của quê hương mình. Và Hoàng Cầm chính là
“đặc sản” của đất Kinh Bắc! Trong thơ ông hiện lên rõ nét một tính
cách, một tâm hồn, một miền quê Quan họ. Cuộc đời và thi nghiệp
của Hoàng Cầm là một trường hợp điển hình cho một trong những
“bí quyết” thành công trong văn giới Việt Nam hiện đại. Đó là sự
dùng dằng “nằm giữa”. Nằm giữa con người thi nhân và con người
chiến sĩ (dân tộc và dân chủ), con người Hoàng Cầm là một mẫu lý
tưởng cho một bộ phận trí thức văn nghệ sĩ; thất bại trong cuộc đời
tranh đấu phủ thêm hào quang cho thi nghiệp của ông. Nằm giữa lối
sáng tác truyền thống và hiện đại. Nằm giữa một cái nôi văn hóa dân
gian đậm đà tâm thức tập thể và một chân trời tự do cá nhân hấp thụ
từ văn minh phương Tây, nằm giữa kể chuyện và giãi lòng, nằm giữa
thực và mộng, lộ và ẩn, hình ảnh và biểu tượng, huyền thoại và thực
tế, văn chương và thế sự để tạo nên một thi pháp Hoàng Cầm. Thơ
Hoàng Cầm có cách riêng để dễ lan truyền mà không bình dân, vẫn
đáp ứng tâm lý thưởng thức của công chúng trung lưu Việt Nam