Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

- 3 -
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
……………………
NGUYỄN VIỆT ANH
TIỂU THUYẾT VIẾT VỀ NÔNG THÔN SAU ĐỔI MỚI
(Qua Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trƣờng và Dòng
sông mía của Đào Thắng) LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN
THÁI NGUYÊN - 2010

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

NGUYỄN VIỆT ANH
TIỂU THUYẾT VIẾT VỀ NÔNG THÔN SAU ĐỔI MỚI
(Qua Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trƣờng
và Dòng sông mía của Đào Thắng)

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 60 22 34
LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN NGƯỜI HƯỜN DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS TRỊNH BÁ ĐĨNH THÁI NGUYÊN - 2010

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

- 4 -
LỜI CẢM ƠN


cuộc sống đa phần là cuộc sống nông thôn nên đề tài nông thôn càng chiếm vị trí
quan trọng, thu hút được sự chú ý của các nhà văn có tài và tâm huyết với nghề. Với
sự phản ánh hiện thực nông thôn, từ lâu các nhà văn đã thể hiện được phần quan
trọng cuộc sống, con người Việt Nam qua các chặng đường phát triển của dân tộc.
Tuy nhiên ở mỗi thời kì cũng có những ràng buộc lịch sử nhất định.
1.2. Từ đổi mới năm 86, với tinh thần tự do- dân chủ, nhìn thẳng vào sự thật,
nói đúng sự thật đã mang đến cho văn học một không khí hoàn toàn khác hẳn. Nó
như nguồn động viên, cổ vũ tinh thần lớn lao cho các nhà văn, giúp họ được thoải
mái hơn trong cách nhìn nhận, đánh giá theo cách riêng của bản thân mình. Văn
xuôi nói chung và tiểu thuyết nói riêng viết về nông thôn vì thế cũng có những
bước chuyển biến quan trọng trong việc đổi mới tư duy và nghệ thuật biểu hiện.
Đào sâu vào vấn đề nhận thức và đánh giá lại lịch sử dân tộc, với cái nhìn thế sự,
con người (người nông dân) đã xuất hiện trên trang văn với đầy đủ những cung bậc
tình cảm, tâm trạng. Cùng với đó là cuộc sống riêng tư, số phận con người được
quan tâm- chú ý trong nhiều chiều đã tạo ra ấn tượng tốt, được độc giả tích cực đón
nhận với thái độ trân trọng và chia sẻ.
1.3. Mảnh đất lắm người nhiều ma (1991) của Nguyễn Khắc Trường và Dòng
sông mía (2004) của Đào Thắng là hai tiểu thuyết viết về nông thôn xuất sắc của
văn học Việt Nam sau đổi mới. Mảnh đất lắm người nhiều ma là tiểu thuyết đặt ra
một cách sáng rõ cái nhìn mới về nông thôn trong sự soi chiếu nhiều chiều, còn
Dòng sông mía đã đưa đến cho người đọc thấy rõ một nông thôn vừa đằm thắm-
vạm vỡ, vừa đầy ắp thế sự với biết bao xung đột diễn ra trong sinh hoạt làng xã,
cộng đồng dân cư. Như vậy, có thể thấy hai tiểu thuyết này đã là tiêu biểu cho văn
xuôi viết về nông thôn sau đổi mới, đưa đến cho người đọc những khám phá, trải
nghiệm riêng rất đáng ghi nhận.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

- 6 -

2. Lịch sử vấn đề

Qua đây, ta có thể nhận thấy rằng: mỗi tác giả có cách nhìn, cách đánh giá
khác nhau, song tất cả đều thống nhất ở mục tiêu chỉ ra chỉ ra sự đổi mới trong cách
tân tiểu thuyết, thể hiện nỗ lực đáng kể trong sáng tạo của các cây bút văn xuôi Việt
Nam trong thời kỳ mới.

* Với đề tài trong nông thôn có thể kể đến:
+ Mấy suy nghĩ về việc tìm hiểu hiện thực ở nông thôn và viết về đề tài
nông thôn - Tác giả Xuân Tình.
+ Văn xuôi viết về nông thôn nửa sau những năm 80- Tác giả Trần
Cương.
+ Bức tranh làng quê và những số phận - Tác giả Nguyễn Văn Long.
+ Nhìn lại văn xuôi viết về nông thôn thời kỳ đổi mới (Tạp chí văn học
số 12- 1995).
+ Nhân vật nông dân trong một số tác phẩm văn xuôi thời kỳ đổi mới
(Tạp chí văn học, Số 12- 1995).
Tuy mỗi bài viết đề cập đến những khía cạnh và cấp độ khác nhau của cuộc
sống, nhưng đại đa số đều thống nhất ý kiến là từ sau Đại hội VI, văn xuôi viết về
nông thôn có sự thay đổi. Nhà nghiên cứu Hoàng Châu trong bản báo cáo Tổng kết
đợt 1 cuộc thi viết về nông thôn đã đưa ra nhận định: “Chính những tư tưởng dân
chủ của thời đại đã tạo ra thành công cho các tác phẩm viết về nông thôn trong cuộc
thi này”. Có thể nhận thấy, hiện thực được phản ánh trong tác phẩm đã trở nên sinh
động, đa dạng và phong phú.
Qua bài viết “Văn xuôi viết về nông thôn nửa nửa sau những năm 80” của tác
giả Trần Cương đã nhận định, đã có hai sự chuyển biến của văn xuôi viết về nông
thôn nửa sau những năm 86 so với những năm trước đó là “sự chuyển biến trong
chủ đề” và “sự chuyển biến trong phạm vi bao quát hiện thực”. Theo tác giả dường
như “Lần đầu tiên xuất hiện hai chủ đề thuộc về con người mà trước kia chưa có.
Đó là chủ đề về số phận con người và hạnh phúc cá nhân”. Ở phạm vi phản ánh
hiện thực, tác giả cũng đưa ra nhận xét rằng “các nhân vật như đã nhìn nhận và
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

kiến:
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

- 9 -
+ Nhà nghiên cứu Hà Minh Đức: theo ông nông thôn được Nguyễn Khắc
Trường nói đến là “nông thôn với cách nhìn chân thực, chủ động”, với “nhiều
chuyển động, xáo trộn, đấu tranh giữa cái tốt, cái xấu, tranh chấp nhau giữa các thế
lực”. Nông thôn theo cách nhìn nhận của tác giả “không cuộn lên trong các phong
trào đấu tranh yêu nước, cải cách, hợp tác mà sôi lên từ những nguyên nhân bên
trong, những chuyện làng xóm”.
+ Với Giáo sư Phong Lê, ông đã thể hiện sự quan sát khá tỉ mỉ và tinh tường
khi nhận ra cái gây được ấn tượng ở đây là “là các vấn đề chìm và nổi, ở bề mặt và
bề sâu trong sự đan xen đó. Không chỉ là chất thơ, mà còn là bi kịch, và là những bi
kịch gọi nhau. Không chỉ là những con người nhân danh đủ dạng trong thế bài trừ
tiêu diệt lẫn nhau mà còn là đủ những dạng “dị dạng” bị đẩy ra hoặc bị vào những
cuộc giao tranh quyết liệt đó”.
+ Bài viết của nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh đã chỉ ra chỗ thành công
của tác giả “là tạo được một không khí riêng cho tác phẩm, một không khí âm
dương lẫn lộn, có nhân vật thật khó tách bạch đâu là phần quỷ, đâu là phần người”.
+ Trong cuộc hội thảo này, Giáo sư Trần Đình Sử đã đã tỏ rõ sự thích thú, đam
mê của mình khi đọc tiểu thuyết này, bởi ở đấy có sức lôi cuốn đặc biệt từ đầu đến
cuối. Qua tác phẩm, ông nhận ra “một hiện tượng xã hội nghiêm trọng, đáng quan
tâm trong cuộc sống hiện nay là ý thức dòng họ, gia tộc đang gây trở ngại cho sự
nghiệp xây dựng xã hội mới, xã hội công dân ở nông thôn”. Và ý thức dòng họ đã
được tác giả khắc hoạ “như một hiện tượng chìm sâu, ngấm ngầm, dai dẳng nhưng
có vai trò rất lớn”.
Bên cạnh những ý kiến trên, là các ý kiến đóng góp của các bài viết: Nguyễn
Phan Hách, Ngô Thảo, Hồ Phương, Thiếu Mai…Nhìn chung những bài viết này đều
có chung cách nhìn nhận về hiện thực nông thôn được phản ánh trong tác phẩm, nổi
bật lên là ý thức dòng dọ. Nó như một sức manh vô hình, chi phối đến tất cả các

tác phẩm “sự việc nọ nối tiếp sự việc kia, bi kịch này kéo theo bi kịch khác”. Nhiều
sự việc diễn ra dối dắm, phức tạp, nhưng tác giả đã nhìn sâu vào bản chất của sự
việc, giải quyết thấu đáo cứ như “sự việc nó đúng phải xảy ra như thế”.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

- 11 -
+ Lê Nguyên Cẩn với Thế giới kỳ ảo trong Mảnh đất lắm người nhiều ma của
Nguyễn Khắc Trường từ cái nhìn văn hoá (Tạp chí khoa học số 5, 2005, Trường
ĐHSP Hà Nội). Đây là một bài viết có chiều sâu, thể hiện sự chuyên sâu trong tìm
hiểu các vấn đề trong tác phẩm có gắn với cái nhìn văn hoá. Trước hết tác giả chỉ
rõ, cái tạo ra giá trị của tác phẩm ngoài nội dung hiện thực gắn với một thời kỳ khó
khăn mà đất nước ta phải trải qua còn là “Thế giới kỳ ảo mà tác giả đã dụng công
xây dựng với các yếu tố kỳ ảo rất đặc trưng, đó là môtíp cái chết đi liền với môtíp
ma hiện hồn”. Ta nhận thấy văn hoá tâm linh được các thế lực trong làng triệt để lợi
dụng. Đi liền với đó, tác giả bài viết cũng đã chỉ ra các biểu hiện khác nhau của văn
hóa cũng lần lượt xuất hiện. Đó là “Văn hóa lịch sử”; “Văn hoá ẩm thực”; “Văn hoá
cưới xin tang lễ”. Đây có thể coi là bài viết hay, hấp dẫn vì đã có tiếp cận tác phẩm
theo hướng văn hoá học

2.2.2. Về tiểu thuyết Dòng sông mía (Đào Thắng)
* Vài nét về tiểu sử
Đào Thắng tên thật là Đào Đình Thắng, sinh ngày 10-08-1946, quê ở huyện
Bình Lục, tỉnh Hà Nam. Ông từng là chiến sỹ pháo cao xạ chiến đấu ở khu IV tuyến
lửa những năm tháng chống Mỹ. Ông tốt nghiệp trường viết văn Nguyễn Du khóa I,
và công tác tại xưởng phim quân đội, từng là chuyên viên Cục tư tưởng- Văn hóa.
Hiện ông là chánh văn phòng Hội nhà văn.
Cho đến nay, Đào Thắng đã xuất bản các tác phẩm:
+ Điểm cao thành phố (Tiểu thuyết, 1982).
+ Nước mắt (Tiểu thuyết, 1991).
+ Dòng sông mía (Tiểu thuyết, 2004).

nhan đề “Trên đất nước có bao nhiêu làng mía”. Qua bài viết này, tác giả Hoàng
Ngọc Hiến đã đề cập đến “đời sống tính dục của những con người làng mía, đặt ra
nhiều vấn đè xung quanh cái dâm: dâm và đấu tranh giai cấp, dâm và cải cách ruộng
đất, dâm trong quan hệ gia đình- họ hàng, dâm trong cộng đồng làng xã. Dâm trong
Dòng sông mía thường là bản năng thô bạo”, nhưng theo tác giả, nó cũng có cái
“lý” của nó. Và yếu tố này, chắc chắn sẽ tạo sự hứng thú, hấp dẫn, gây ra nhiều ý
kiến trái chiều từ độc giả.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

- 13 -
Bên cạnh những bài viết trên, là những ý kiến của các tác giả khác có liên
quan đến tác phẩm này. Trong đó có thể kể đến bài của Trần Mạnh Hảo với Dòng
sông mía của Đào Thắng hay tiếng nấc của dòng Châu Giang (Tạp chí nhà văn số
7, 2005) hay bài của tác giả Văn Chính: Cha, con và dòng sông mía (đăng trên trang
Phongdiep.net).
Như vậy, qua các bài viết và các công trình nghiên cứu trên, ta nhận thấy mặc
dù các bài viết được trình bày, thể hiện ở các khía cạnh- bình diện khác nhau, nhưng
tất cả đều đã thể hiện sự quan tâm của giới nghiên cứu- phê bình đối với thể loại
tiểu thuyết nói chung và vấn đề nông thôn nói riêng. Tuy nhiên có thể nhận thấy,
chưa có một bài viết hay công trình nào nghiên cứu một cách chuyên sâu về Nông
thôn trong hai tiểu thuyết Mảnh đất lăm người nhiều ma và Dòng sông mía. Vì thế,
chúng tôi nhận thấy đây là một vấn đề mới mẻ và có ý nghĩa còn chờ đợi sự khám
phá của người nghiên cứu.

3. Nhiệm vụ và mục đích nghiên cứu
- Khẳng định Nguyễn Khắc Trường và Đào Thắng là các tác giả tiêu biểu khi
viết về đề tài nông thôn sau đổi mới (Hai nhà văn đã nhận giải thưởng của Hội nhà
văn).
- Qua sáng tác của hai tác giả, có cách nhìn nhận toàn diện, đánh giá văn học
viết về nông thôn sau thời kỳ đổi mới, nhất là loại văn xuôi lớn như tiểu thuyết.

tiểu thuyết
- Chương 3: Ngôn ngữ mới của tiểu thuyết viết về nông thôn trong hai tiểu
thuyết
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

- 15 -

NỘI DUNG

CHƢƠNG 1
VĂN XUÔI VỀ NÔNG THÔN SAU ĐỔI MỚI
Văn học viết về nông thôn ở ta có một quá trình dài, có thể nói là một truyền
thống khá vững chắc. Ở mỗi thời kỳ lại có những đặc điểm khác nhau. Để làm nổi
bật đặc sắc văn xuôi thời kỳ sau đổi mới, chúng tôi cho rằng cũng cần phác qua đặc
điểm văn xuôi viết về đề tài nông thôn trước đây.
1.1. Văn xuôi viết về nông thôn trƣớc đổi mới (1986)
1.1.1. Thời kỳ 1930- 1945
Xã hội Việt Nam trong giai đoạn lịch sử này đã có sự biến đổi to lớn, từ chế
độ thuần nhất phong kiến đã chuyển sang chế độ thực dân nửa phong kiến. Nghĩa là
có sự thay đổi trong cơ cấu xã hội, cơ cấu kinh tế và cơ cấu giai cấp, nhưng riêng ở
nông thôn Việt Nam thì nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu, quan hệ sản xuất phong
kiến gắn liền với sự tồn tại của giai cấp địa chủ và nông dân về cơ bản vẫn là như
trước. Điều đáng nói là sự áp bức giai cấp ở đây (cụ thể giữa địa chủ và nông dân),
ngày một gay gắt hơn, căng thẳng hơn. Bức tranh này chúng ta có thể nhận thấy rõ
qua nhiều tác phẩm kí sự, truyện ngắn, đặc biệt là những cuốn tiểu thuyết nổi tiếng
của các tác giả tiêu biểu thuộc trào lưu hiện thực phê phán như : Bước đường cùng
(Nguyễn Công Hoan); Tắt đèn (Ngô Tát Tố); Chí Phèo (Nam Cao)….Tập hợp lại,
đó là một toàn cảnh tiêu biểu, bao quát được thực trạng của nông thôn Việt Nam
xảy ra trước Cách mạnh tháng Tám 1945.
Trong Bước Đường cùng (Nguyễn Công Hoan), tác giả đã thành công trong

thôn lúc bấy giờ là đẩy người nông dân (cụ thể là Chí Phèo) từ một cố nông với bản
chất hiền lành, chân chất, chịu khó làm ăn đến chỗ bị lưu manh hoá mất hết cả nhân
hình lẫn nhân tính, có muốn trở thành người lương thiện cũng không thể.
Bức tranh toàn cảnh nông thôn của các nhà văn hiện thực như những đàn
chim én báo hiệu mùa xuân cách mạng sắp tới gần. Ở những tác phẩm này, ngoài
giá trị hiện thực còn chứa đựng giá trị nhân đạo hết sức sâu sắc. Đó là những đòi hỏi
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

- 17 -
về quyền sống, quyền làm người. Đó là sự quan tâm đến số phận của những kiếp
người bé nhỏ, đầy bất hạnh. Đó là ý thức phản kháng của nhân vật khi bị dồn vào
những bước đường không còn lối thoát.
1.1.2. Thời kỳ 1945- 1954
Cách mạng tháng Tám là một sự kiện vĩ đại trong lịch sử dân tộc Việt Nam.
Với thắng lợi này, nước ta từ một nước thuộc địa đã trở thành một nước độc lập
dưới chế độ dân chủ cộng hoà, đưa nhân dân ta từ thân phận nô lệ trở thành người
dân độc lập, tự do, làm chủ nước nhà. Và một điều mà chúng ta dễ nhận thấy là bộ
mặt của nông thôn Việt Nam đã có những thay đổi to lớn. Thành công của cuộc
Cách mạng đã đem đến cho người nông dân cuộc sống mới, sinh mệnh mới. Giờ
đây ruộng đất đã được trao tận tay với quyền làm chủ và họ bắt đầu quá trình xây
dựng và kiến thiết cuộc sống mới. Nhưng cũng trong giai đoạn này, người nông dân
lại phải tiếp tục tham gia vào cuộc kháng chiến chống lại thực dân Pháp, giải phóng
đất nước. Chính vì vậy, trong những năm này, văn xuôi viết về nông thôn hầu như
không tách riêng ra thành một mảnh rõ rệt với văn xuôi nói chung. Đề tài nông thôn
cũng nằm trong đề tài kháng chiến, hoà quện trong một cái tên chung là văn xuôi
kháng chiến.
Gần 90% dân số nước ta trong giai đoạn này là giai cấp nông dân, bởi vậy
phần lớn những chiến sĩ cách mạng xuất thân từ các làng quê, từ những người nông
dân được nhắc tới trong bài Văn tế Nghĩa sĩ Cần Giuộc của tác giả Nguyên Đình
Chiểu vốn là những người:

đó là Cải cách ruộng đất và phong trào hợp tác hoá nông nghiệp. Hai sự kiện này
thể hiện rất rõ trong văn học. Văn xuôi viết về nông thôn trong cải cách ruộng đất
có các sáng tác: Bếp đỏ lửa (Nguyễn Văn Bổng); Nông dân với địa chủ (Nguyễn
Công Hoan); Ông lão hàng xóm (Kim Lân) Đây là những tác phẩm của các tác giả
có quá trình và có thành tựu sáng tác từ trước cách mạng.
Văn xuôi viết về phong trào hợp tác xã nông nghiệp cũng có những sáng tác
tiêu biểu của các tác giả như: Đào Vũ với Cái sân gạch và Vụ lúa chiêm; Vũ Thị
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

- 19 -
Thường với Cái hom giỏ và Gánh vác; Nguyên Khải với Tầm nhìn xa, Mùa lạc,
Hãy đi xa hơn nữa, Gia đình lớn; Nguyễn Kiên với Đồng tháng năm và Vụ mùa
chưa gặt…
Trong Cái sân gạch của Đào Vũ, không khí nông thôn trong những ngày đầu
xây dựng hợp tác xã nông nghiệp đã được tác giả miêu tả nổi bật. Với nhân vật
chính là lão Am, tác giả đã dựng lên được hình tượng một người nông dân tương
đối sắc nét với những toan tính , nghĩ suy xung quanh sự kiện vào hợp tác xã. Đến
với các tác phẩm của Nguyễn Khải như Tầm nhìn xa, Gia đình lớn lại xoay quanh
những mâu thuẫn giữa lợi ích cá nhân và tập thể xã hội. Những nhân vật xuất hiện
trong các tác phẩm này là những mẫu người tiêu biểu, sẵn sàng hy sinh lợi ích riêng
tư, bé nhỏ của mình để xây dựng tập thể lớn, cống hiến cho công việc chung của
toàn xã hội. Qua Tầm nhìn xa, Nguyễn Khải được đánh giá là đã phát hiện và thể
hiện thành công sự biến tướng của bản chất tư hữu ở người nông dân ở những điều
kiện và hoàn cảnh mới qua nhân vật Tuy Kiền.
1.1.4. Thời kỳ 1964- 1975
Giai đoạn này cả nước bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ. Nông thôn
vừa là hậu phương lớn chi viện cho miền Nam tiền tuyến vừa sẵn sàng chiến đấu
giữ vững nền độc lập, bởi vậy văn xuôi viết về nông thôn trong giai đoạn chống Mỹ
ít nhiều mang âm điệu sử thi anh hùng. Đây là thời kỳ văn xuôi viết về nông thôn có
được nhiều thành tựu cả về tác phẩm lẫn đội ngũ sáng tác, có thể kể đến: Nguyễn

thôn trong việc đáp ứng những yêu cầu mới của hoàn cảnh. Để có thể nắm bắt tâm
tư, tình cảm, nguyện vọng sâu kín của quần chúng, để có tầm nhìn bao quát sâu
rộng, và có phản ứng nhanh nhạy trước những biến chuyển không ngừng của đời
sống…ngoài việc giữ gìn và trau dồi những phẩm chất đạo đức cách mạng, người
cán bộ lãnh đạo còn phải năng động, xông xáo, phải đi tìm hiểu cặn kẽ tình hình
thực tế và không bao giờ được chủ quan chỉ nhìn nhận đánh giá con người và cuộc
sống ở những biểu hiện bề ngoài.
1.1.5. Thời kỳ 1975- 1985
Văn xuôi viết về nông thôn giai đoạn này đã bắt đầu chuyển động với các
tiểu thuyết Nhìn dưới mặt trời (Nguyễn Kiên); Bí thư cấp huyện (Đào Vũ). Đây là
hai tác giả có quá trình viết về nông thôn từ rất sớm, nhưng những vấn đề được lựa
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

- 21 -
chọn đưa vào thời điểm đó thực sự là những vấn đề xã hội bức thiết: đó là hiện
tượng ô dù, tham ô được nhắc tới để mọi người cùng nhận thức và tìm cách loại bỏ
(Nhìn dưới mặt trời); đó còn là nỗi khổ cực của người nông dân do cách thức làm
ăn ở hợp tác cũ khi chưa có khoán được đề cập khá quyết liệt (Bí thư cấp huyện ).
Với cuốn tiểu thuyết Cù lao tràm xuất hiện năm 1985 của Nguyễn Mạnh
Tuấn có thể nhận thấy, văn xuôi viết về nông thôn đã chuyển lên một bình diện mới.
Trong tác phẩm này, tác giả đã nhấn mạnh đến vấn đề phẩm chất và năng lực của
người cán bộ nông thôn và vấn đề xác định một đường lối, chính sách thích hợp
trong cải tạo, xây dựng nông thôn Nam Bộ. Với Cù lao tràm Nguyễn Mạnh Tuấn đã
“bước đầu chạm đúng vào thời điểm nóng nhất của hiện thực, của mọi mối quan
tâm”. Nó “đã thở được hơi thở nóng hổi của nông thôn Nam Bộ”[25].
1.2. Chủ đề nông thôn sau đổi mới qua các truyện ngắn và tiểu thuyết
1.2.1. Vài nét về hoàn cảnh
Với chiến thắng lịch sử mùa xuân 1975 đã đưa nước ta đi đến thống nhất
hoàn toàn, khép lại một trang sử hào hùng oanh liệt của dân tộc. Giờ đây cả nước đi
vào xây dựng chủ nghĩa xã hội với muôn vàn khó khăn chồng chất. Dẫu cho cuộc

“Ai cũng nói đổi mới nhưng đổi mới thật sự là gì? Theo tôi, đổi mới là nghĩ đúng,
làm đúng quy luật khách quan, là tôn trọng tinh thần khoa học”[38]
Nói về vấn đề này, Giáo sư Phan Cư Đệ đã đưa ra một quan niệm mới có cơ
sở lý luận và thực tiễn như sau: “Đổi mới tư duy là nhiệm vụ cấp thiết trước mắt
nhưng đồng thời cũng là một công việc lâu dài, phải tiến hành một cách khoa học,
nghiêm túc…Trong quá trình đổi mới tư duy, tất nhiên không chỉ có phê phán mà
chủ yếu là phải suy nghĩ, khám phá, sáng tạo, cá nhân và tập thể cùng đổi mới và
sáng tạo theo tinh thần Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ VI”[10].
Cũng nhìn nhận về vấn đề trên, nhà nghiên cứu Hà Xuân Trường trong lời
kết thúc cuộc toạ đàm Văn học đổi mới và phát triển đã có phần thoả đáng khi nhìn
nhận công cuộc đổi mới văn học: “Đổi mới trong văn học, điều quan trọng nhất,
quyết định nhất là cái nhìn và cái tâm của nhà văn. Đề tài, nhân vật, phong cách cá
tính không là cái gì nếu không có cái nhìn thời đại sâu sắc, thấu suốt nhân tình, nếu
không có được một cái tâm trong sáng, nhân ái, cộng với ý thức đầy đủ về chức
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

- 23 -
trách cao cả của văn học đối với con người, đối với cuộc đời, với nhân dân mình.
Không có những cái đó thì không có đổi mới”. [56, 49-50]
Như vậy, với những ý kiến nhận xét, đánh giá trên đã cho thấy những chuyển
động trong đời sống xã hội nhất là sau Đại hội Đảng lần thứ VI, là sự đổi mới mang
tính tất yếu của đời sống xã hội Việt Nam, là tiền đề đổi mới trong đời sống văn học
nghệ thuật nói chung và là sự đổi mới trong đề tài viết về nông thôn nói riêng.
1.2.2. Chủ đề có tính thế sự trong văn xuôi về nông thôn
Sau thời kỳ đổi mới, sự chuyển biến rõ nét nhất của văn xuôi nói chung và
văn xuôi viết về nông thôn nói riêng thực sự đã đã nghiêng về các vấn đề thể tài thế
sự - những vấn đề của cuộc sống hằng ngày. Khác với văn xuôi viết về nông thôn
giai đoạn chống Mĩ có tính sử thi: xây dựng chủ nghĩa xã hội, hợp tác hoá, hậu
phương lớn và tiền tuyến lớn như: Đất làng của Nguyễn Thị Ngọc Tú; Cái sân
gạch, Vụ lúa chiêm của Đào Vũ… Yêu cầu của hiện thực mới đòi hỏi người nghệ sĩ

sống trong thời đại dân chủ.
Một sự đổi mới đáng ghi nhận nữa của văn xuôi viết về nông thôn sau 1986
là các nhà văn đã có sự quan tâm mạnh mẽ đến số phận con người (như trong
Phiên chợ Giáp của Nguyễn Minh Châu, Bến không chồng của Dương Hướng) và
hạnh phúc cá nhân (như trong Thời xa vắng của Lê Lựu). Chính sự thay đổi này đã
góp phần tạo nên sức hút hấp dẫn trong lòng bạn đọc bởi tính chất hợp lý- mới mẻ,
đáp ứng những đòi hỏi tất yếu và có tính thời cuộc.
Ở thời kỳ trước, hầu như không có sự tồn tại của cá nhân bởi nó đã bị hoà tan
trong cộng đồng. Ngay cả những mối quan hệ trong gia đình hầu như đều có bàn tay
tập thể chi phối, nhiều khi cũng có sự thiếu dân chủ, thiếu công bằng nhưng không
ai dám một mình chống chọi lại số đông, nhất là với chính quyền- đoàn thể. Mọi
tiêu chí đánh giá, nhận xét con người cũng dựa trên quan điểm lập trường giai cấp.
Bởi vậy, văn chương hầu như chỉ phản ánh bề nổi, ít đi sâu chú trọng vào những
tâm tư, tình cảm của con ngưòi. Nhưng bước vào gíai đoạn này, cái nhìn của nhà
văn đã khác. Nhà văn đứng trên phương diện của con người để nhìn nhận, đánh giá
cảm thông với con người. Chính vì vậy, đã xuất hiện rất nhiều nhân vật với số phận
bất hạnh, đầy bi kịch. Từ quan niệm con người cộng đồng đã chuyển sang con
người thế sự, con người số phận.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

- 25 -
Trong tiểu thuyết Bến không chồng, nhân vật Hạnh hiện lên phẩm chất của
một con người với sự nhiệt tình và lòng vị tha. Đây là nhân vật sống hết mình với
tình yêu, nhưng hạnh phúc thất trớ trêu. Hạnh phải chấp nhận rời bỏ ngôi nhà và
tình yêu của mình để trở về nhà mẹ đẻ, sống vật vờ như một cái bóng. Sự lựa chọn
ấy đã nói lên số phận của Hạnh và đồng thời tố cáo những định kiến nặng nề và tình
trạng mâu thuẫn giữa các dòng họ diễn ra nhiều nơi trong nông thôn. Cũng trong tác
phẩm này, nhân vật Nguyễn Vạn lại được đề cập ở một khía cạnh khác. Là một
thương binh giải ngũ về làng, Vạn sống nhiệt tình với công việc chung, nhân cách
trong sáng- đúng mực. Nhưng cũng chính điều này mà tự anh đã tạo ra những hàng

1.2.3. Xu hƣớng tìm hiểu văn hoá, một chủ đề đặc trƣng của văn xuôi về
nông thôn
Xu hướng tìm hiểu văn hoá thông qua các sáng tác văn xuôi, đặc biệt là các
truyện ngắn và tiểu thuyết là một xu hướng mới mẻ thu hút được sự quan tâm, chú ý
của nhiều nhà văn. Trong đó, có thể kể đến các sáng tác của các nhà văn như
Nguyễn Minh Châu với Khách ở quê ra; Lê Lựu với Thời xa vắng; Nguyễn Huy
Thiệp với Những bài học nông thôn…Thông qua những sáng tác này, người đọc có
thể nhận thấy những nét văn hoá nông thôn một thời được tái hiện lại một cách chân
thực, sinh động và sắc nét. Ở đây, luận văn chú ý đến hai tiểu thuyết Mảnh đất lắm
người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường và Dòng sông mía của Đào Thắng. Văn
hóa nông thôn dưới góc nhìn của các tác giả được thể hiện trên các phương diện:
1.2.3.1. Tang ma
Trong tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma, tác giả đã đặc tả hai đám
tang : một của cụ cố Đại, một của cô Son mà thông qua mỗi đám, tác giả với vốn
hiểu biết văn hoá của mình đã đem đến cho người đọc có được những trải nghiệm,
những hiểu biết mới về những tập tục văn hoá thời kỳ trước.
Với đám tang của cụ cố Đại, là người đứng đầu dòng họ Vũ Đình, một dòng
họ có tiếng ở làng Giếng Chùa, tác giả đã dựng lại nguyên vẹn văn hoá ngày đám để
đưa người đọc như hoà mình vào không khí đưa tiễn của gia chủ. Qua lời miêu tả
của tác giả, từng chi tiết trong đám tang như được hiện lên rõ nét và sinh động.
Trước tiên ta thấy, tác giả miêu tả quan tài dùng để đưa tiễn cụ Cố là chiếc quan tài
để mộc không sơn, chỉ bào nhẵn, màu gỗ dổi vàng ươm trông còn nổi hơn cả sơn,
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

- 27 -
kê dọc theo chiều nhà. Trên ván thiên, một bình hương to khói um tùm. Tàn hương
rơi lả tả trên quả trứng luộc và bát cơm đóng theo hình quả oản để cạnh. Tiếp đó là
lời dặn của ông trưởng phường bát âm: Để cụ đi được thanh thản, trong lúc chào cụ
lần cuối không ai được khóc. Sau khi mọi người đã được nhìn mặt cụ rồi, ông
trưởng phường bát âm cúi xuống như nói riêng với cụ cố điều gì, rồi ông rút trong