1 bộ giáo dục và đào tạo
trờng đại học s phạm hà nội 2

lê văn toàn
Thế giới nghệ thuật trong
tiểu thuyết Mảnh đất lắm ngời nhiều ma
của Nguyễn Khắc Trờng

luận văn thạc sĩ văn học



Ngời hớng dẫn khoa học

TS. Nguyễn Thị Kiều Anh

H NI, 2011
3 Mở đầu

1. Lý do chn ti
1.1. Th gii ngh thut l mt chnh th ton vn sinh ng c to
nờn bi nhng nguyờn tc t tng v chu s tỏc ng, chi phi ca quan
nim ngh thut ca nh vn. L sn phm sỏng to ca nh vn, th gii
ngh thut cú cu trỳc v quy lut ni ti riờng, mang m du n phong cỏch
v cỏ tớnh sỏng to ca ngi ngh s. Nh vn sỏng to tỏc phm xột n
cựng l tỏi to li th gii hin thc mt cỏch ngh thut, t nú trong mt mụ
hỡnh khụng gian, thi gian ngh thut riờng v mt hỡnh thc ngụn ng tng
ng. Cho nờn, cú th núi th gii ngh thut bc l cỏi nhỡn trong ú cha
ng ton b nhõn sinh quan ca nh vn v cuc sng con ngi. Tỡm hiu
th gii ngh thut, vỡ th, mt mt giỳp chỳng ta nhn din c phong cỏch
nh vn. Mt khỏc con ng i vo khỏm phỏ nhng giỏ tr thm m ca tỏc
phm vn hc cng cú th c m ra t hng tip cn ny.
1.2. Nguyễn Khắc Trờng là nhà văn quân đội, trởng thành từ cuộc
kháng chiến chống Mỹ. Với bút danh Thao Trờng, ông là tác giả của nhiều
bút ký, truyện ngắn viết về chiến tranh và nông thôn Năm 1986, Nguyễn

thể nói cái làng Giếng Chùa trong Mảnh đất lắm ngời nhiều ma là sự cộng
lại của hai làng Đông Xá của Ngô Tất Tố và Vũ Đại của Nam Cao. Sự tham
nhũng, nạn xôi thịt, những xung đột phe phái quần ng tranh thực của bọn
cờng hào ác bá dờng nh sống lại nguyên vẹn Tác phẩm đặt tên là Mảnh
đất lắm ngời nhiều ma, tôi đề nghị sửa lại là Mảnh đất ít ngời nhiều
ma Tác giả nhận định: Đây là cuốn truyện hấp dẫn nhờ nghệ thuật kể
chuyện. Sự dẫn dắt tình tiết, tổ chức các tình huống đã tạo đợc nhiều bất
ngờ. Các nút truyện thắt vào, cởi ra, lại thắt vào, cởi ra, ngời đọc khó đoán
trớc đợc. Nhiều đoạn rất có không khí nông thôn với những phong tục tởng
5 rất cổ xa mà té ra là của hôm nay. Tác giả cũng tạo ra đợc nhiều nhân vật
tuy không thật sâu sắc nhng cũng có nét cá tính gây đợc ấn tợng đậm nét
đối với ngời đọc, đặc biệt là những nhân vật ma quái, dị dạng hoặc những
con ngời bị ma chê, quỷ ám nh anh em lão Hàm, chị Bé, bà Son [16]
Trong Báo Giáo dục và thời đại, ngày 27/5/1991, tác giả Ngọc Anh
đa ra nhận xét xác đáng: Nguyễn Khắc Trờng tỏ ra vững vàng, từ việc dựng
truyện, xây dựng nhân vật, đến sử dụng ngôn ngữ. Trong tác phẩm của anh, sự
việc này nối tiếp sự việc kia, bi kịch này kéo theo bi kịch khác, nhiều sự kiện
rối rắm phức tạp, nhng tác giả đã nhìn vào bản chất của sự việc, giải quyết
thấu đáo cứ nh sự việc đúng nh nó phải xảy ra nh thế () phải công nhận
rằng tác giả Nguyễn Khắc Trờng am hiểu sâu về nông thôn và có vốn ngôn
ngữ rất phong phú.
Điểm qua tình hình nghiên cứu chúng tôi thấy còn có khá nhiều bài viết
của các nhà văn, nhà nghiên cứu nh: Phong Lê, Trung Trung Đỉnh, Trần Đăng
Khoa, Lê Nguyên Cẩn, Trần Thanh Nghị, Nguyễn Hữu Sơn, Hồng Diệu ít
nhiều đề cập đến một số phơng diện nổi bật về nội dung cũng nh hình thức
của tác phẩm, song cha có công trình chuyên biệt nào đi sâu tìm hiểu một
cách có hệ thống về thế giới nghệ thuật của cuốn sách thú vị và hấp dẫn này.

6. Đóng góp của luận văn
- Làm rõ những đặc sắc về nghệ thuật trong tiểu thuyết Mảnh đất lắm
ngời nhiều ma.
- Khẳng định tài năng, vị trí và những đóng góp của Nguyễn Khắc
Trờng trong văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới. Đồng thời, giúp ngời đọc có
những kiến giải sâu sắc về Mảnh đất lắm ngời nhiều ma. 7 Nội dung

Chơng 1
Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết
Mảnh đất lắm ngời nhiều ma

1.1. Khái niệm nhân vật và thế giới nhân vật
1.1.1. Khỏi nim nhõn vt
Theo Từ điển thuật ngữ văn học, nhân vật văn học là Con ngời cụ
thể đợc miêu tả trong tác phẩm văn học. Nhân vật văn học có thể có tên
riêng (Tấm, Cám, chị Dậu, anh Pha) ( ) có khi đợc sử dụng nh một ẩn dụ,
không chỉ con ngời cụ thể nào cả. Nhân vật văn học là một n v ngh thut
y tớnh c l, khụng th ng nht vi con ngi cú tht trong cuc sng.
Chức năng cơ bản của nhân vật văn học là khái quát tính cách của con
ngời [3, tr.202].
Trong cuốn Lý luận văn học do Giáo s Hà Minh Đức chủ biên, khái
niệm về nhân vật văn học đợc xác định là: Nhân vật văn học là một hiện
tợng nghệ thuật mang tính ớc lệ, đó không phải là sự sao chụp đầy đủ một
chi tiết biểu hiện của con ngời mà chỉ là sự thể hiện con ngời qua những

Theo nghĩa hẹp, đó là khái niệm dùng để chỉ đối tợng của vũ trụ, nghĩa
là toàn bộ thế giới vật chất do thiên văn học nghiên cứu. Ngời ta đã chia thế
giới vật chất đó thành hai lĩnh vực không có ranh giới tuyệt đối: thế giới vĩ
mô, thế giới vi mô [15, tr.1083].
Nh vậy, có thể nói, Thế giới là phạm vi một vũ trụ rộng lớn tồn tại
xung quanh con ngời và tồn tại độc lập với ý thức con ngời.
9 Trong nghiên cứu văn học, khái niệm thế giới nhân vật là một phạm trù
rất rộng. Thế giới nhân vật là một tổng thể những hệ thống nhân vật đợc xây
dựng theo quan niệm của nhà văn và chịu sự chi phối của t tởng tác giả. Thế
giới ấy mang tính chỉnh thể trong sáng tác nghệ thuật của nhà văn, có tổ chức
và sự sống riêng, phụ thuộc vào ý thức sáng tạo của nghệ sĩ. Nằm trong thế
giới nghệ thuật, thế giới nhân vật cũng là sản phẩm tinh thần, là kết quả của trí
tởng tợng sáng tạo của nhà văn và chỉ xuất hiện trong tác phẩm văn học,
trong sáng tác nghệ thuật. Đó là một mô hình nghệ thuật có cấu trúc riêng, có
qui luật riêng, thể hiện ở đặc điểm con ngời, tâm lý, không gian, thời gian ,
gắn liền với một quan niệm nhất định về chúng của tác giả. Thế giới nhân vật
là sự cảm nhận một cách trọn vẹn, toàn diện và sâu sắc của chủ thể sáng tạo về
toàn bộ nhân vật xuất hiện trong tác phẩm, mối quan hệ, môi trờng hoạt động
của họ, ý nghĩ, t tởng của nhân vật trong cách đối nhân xử thế, trong giao
lu với xã hội, với gia đình Thế giới nhân vật vì thế bao quát sâu rộng hơn
hình tợng nhân vật. Con ngời trong văn học vì thế vừa giống với con ngời
ngoài đời sống thực tại, vừa có ý nghĩa khái quát, tợng trng.
Trong thế giới nhân vật, ngời ta có thể phân chia thành các kiểu loại
nhân vật nhỏ hơn (nhóm nhân vật) dựa vào căn cứ và tiêu chí nhất định. Trong
lịch sử văn học, mỗi tác gia văn học có thế giới nhân vật riêng, mỗi thể loại
văn học cũng có thế giới nhân vật với qui luật riêng của nó.
1.2. Mảnh đất lắm ngời nhiều ma - Một thế giới nhân vật phong

lạnh lùng và tàn nhẫn Sự tha hoá biến chất trở thành sự thực tất yếu và phổ
biến.
Trong Mảnh đất lắm ngời nhiều ma, Nguyễn Khắc Trờng đã dụng
công xây dựng loại nhân vật tha hoá. Loại nhân vật này góp phần đa ngời
đọc trở về gần hơn với thế giới thực tại, để lý giải sâu sắc hơn cuộc sống ngột
ngạt nơi Giếng Chùa và nguyên nhân dẫn tới sự tha hoá của con ngời ở đó.
Tha hoá xuất hiện qua hai dạng chủ yếu:
1.2.1.1. Nhân vật tha hoá do hoàn cảnh sống
11 Thực tiễn cho thấy, cuộc sống thực tại, hoàn cảnh sống có ảnh hởng
sâu sắc tới sự hình thành và phát triển nhân cách con ngời (
ở
bầu thì tròn, ở
ống thì dài, Gần mực thì đen ). Trong sáng tác văn học, một trong những
nhân tố quan trọng qui định chiều hớng con đờng đời của nhân vật là môi
trờng xã hội. Theo đó, thờng môi trờng tốt đẹp, con ngời dễ trở nên lơng
thiện hơn, môi trờng còn tồn tại những cái ác, cái xấu hẳn cũng dễ làm cho
con ngời đánh mất bản chất thiên lơng tốt đẹp của chính mình.
Tiếp cận Mảnh đất lắm ngời nhiều ma, ngời đọc thấy xuất hiện
nhiều nhân vật tha hoá do hoàn cảnh sống đa đẩy. Cái hoàn cảnh dễ nhận
thấy nhất, đó là những ngày giáp hạt đói khát Không dè cái đói giáp hạt này
lại có đủ móng vuốt nhảy xổ vào cái xóm Giếng Chùa, xóm vẫn quen đứng
đầu về cái sang, cái giàu toàn xã. [16, tr.01]. Đây là thời điểm mà cuộc sống
ngời dân thôn quê bị đảo lộn ghê gớm bởi cái đói Bà Đồ Ngật, ngời vẫn
quen ăn trắng mặc trơn, phiên chợ nào cũng xách cái làn mây đi mua hôm thì
chân giò lợn ỉ, hôm thì cá chép cả con giãy đành đạch. Giờ cạn vốn, liền
sáng chế ra bánh mạt ngô thứ ngô trớc đây chỉ dùng cho gà để ăn trừ
bữa[16, tr.6]. Cái đói nh ác quỉ làm lung lạc ý chí con ngời, khiến con

dòng dòng, cao và gầy, hốc hác và lôi thôi. Cuộc đời chị trải qua bao
thăng trầm đau khổ, tha phơng cầu thực đến từ cái nơi mà đã có nhà bỏ
thuốc độc vào nồi cháo để ăn rồi cùng chết cho rảnh nợ [16, tr. 40]. Hoàn
cảnh trớ trêu xô đẩy chị cùng đứa con bé bỏng tiều tuỵ, không đất dung thân.
Chị đi ở nhờ cầu may, nhng cũng không thành, đứa con bé bỏng ốm chết, chị
trở thành tứ cố vô thân, không chồng không con Cuộc sống xô đẩy đến
đờng cùng, khiến chị phải giành sự sống đang chơi vơi lơ lửng nh cánh
diều trớc gió chỉ trực bay tuột mất. Bất chấp luật lệ gia phong, chị tiến dần
từng bớc thay thế vị trí bà Son trong gia đình ông Hàm, bóng đêm càng làm
cho cái chất táo tợn của ngời đàn bà lồng lên nh ngựa. Cha dừng lại ở
đó, ngời đàn bà này còn tha hoá tới mức cứu sự tồn tại của mình bằng cách
13 mợn danh cô Thống Biệu, giả hồn ma lên đồng nhằm lừa gạt mọi ngời. Cõi
linh thiêng giờ trở thành bóng đêm để con ngời tội lỗi này ra tay. Cái ác xem
ra càng lún sâu hơn và dờng nh không còn cách nào cứu vãn đợc.
Đọc Mảnh đất lắm ngời nhiều ma, còn có thể nhận ra một nguyên
nhân nữa, là sự thất học, kém hiểu biết, những hủ tục lạc hậu, trì trệ vẫn ăn
sâu, bám chắc trong gốc rễ tiềm thức của ngời nông dân đã đẩy con ngời ở
xóm Giếng Chùa tha hoá. Cái bóng ma trong câu chuyện kể, con ma ngự trị
trong suy nghĩ, trong tiềm thức của ngời dân, chuyện thần linh ngự trên núi
ông Bụt, những con ma trêu ngời trong những phiên chợ, chuyện kể về lão
Quềnh khi xa đã trở thành nỗi ám ảnh trong tâm thức con ngời, khiến họ
mụ mị trong hoang tởng, xa rời đời sống thực. Cũng vì lẽ đó mà bà Phúc mới
tin có con ma trong bếp mà không chút nghi ngờ. Hay chi tiết Thó sau khi
cùng lão ích chôn xong lão Quềnh, trở về lại hốt hoảng nhìn ngời phụ nữ
đang sống nhờ trong túp lều lại nghĩ là ma Thó bớc giật lùi. Đợc mấy
bớc Thó quay cổ chạy. Đúng nh là ma đuổi, lao cả vào những bụi gai xấu
hổ, ngã lăn chiêng lại vùng dậy chạy. Vừa chạy miệng vừa a a nh ngời

ở
đó,
đang chứa đựng những nguy cơ đẩy con ngời đến chỗ cùng quẫn, làm tha hoá
con ngời. Hơn thế nữa, tác giả còn truy nguyên sự xuống cấp của đời sống
nông dân là do từ đội ngũ những ngời lãnh đạo, những cờng hào mới ở
nông thôn: Những xung đột phe phái, quần ng tranh thực của bọn cờng
hào ác bá dờng nh sống lại nguyên vẹn trong tác phẩm của Nguyễn Khắc
Trờng (Báo văn nghệ số 12, năm 1991)
1.2.1.2. Nhân vật tự tha hoá
Nhân vật tự tha hoá là những nhân vật mà tự thân con ngời họ vì
những nguyên do khác nhau của lòng tham, tính ích kỷ, vụ lợi cá nhân mà
đánh mất đi bản chất ngời trong con ngời mình, đánh mất đi tình ngời và
những mối quan hệ tốt đẹp với những ngời xung quanh trong gia đình, trong
tình làng nghĩa xóm hay với cộng đồng. Trong những năm đầu thời kỳ đổi
15 mới, cuộc sống ở nông thôn ta có dấu hiệu vận động theo chiều hớng tích
cực. Song bên cạnh đó vẫn còn một cuộc đấu tranh dai dẳng, ngấm ngầm và
vô cùng quyết liệt giữa các bè phái, gia tộc, dòng họ, dáng dấp của hủ tục
phong kiến còn rớt lại. Một số ngời đứng núp trong cái bóng nhân danh của
các tổ chức xã hội để gây bè kéo cánh trong làng ngoài xã. Những ngời này
không trừ một thủ đoạn nào (kể cả dồn ngời thân vào chỗ chết), lợi dụng
nhân danh các tổ chức Đoàn, Đảng, lợi dụng tình, tài để đấu đá nhau. Có thể
xem đây là những con ngời ma quái hay là những phần ma núp trong con
ngời.
Xa nay, tiền, tình, danh, lợi vốn là vấn đề khiến con ngời ta dễ đi vào
sa ngã nhất. Trong Mảnh đất lắm ngời nhiều ma, Nguyễn Khắc Trờng đã
đề cập tới vấn đề nhạy cảm ấy. Hôn nhân, điền thổ vạn cổ chi thù đã khiến
những con ngời trong hai dòng họ Trịnh Bá - Vũ Đình không bao giờ ngồi

Sự sa đoạ tột cùng của ông Hàm còn tái diễn khi ông từng bớc ăn nằm với
chị Bé ngay sau khi bà Son mất, nhằm thoả mãn cơn dục tình. Chính Trịnh Bá
Hàm vừa là nạn nhân của mối thù dòng họ vừa là kẻ tha hoá táng tận lơng
tâm, mất hết tính ngời, dồn đẩy nhiều con ngời khác vào dòng bi kịch đau
thơng. Mảnh đất lắm ngời nhiều ma còn thấy một nhân vật nữa mà tác giả
đã dựng nên đó là Trịnh Bá Thủ, một mẫu ngời có quyền chức trong tay và bị
tha hoá bởi quyền chức. Bề ngoài, Thủ là một con ngời luôn nhã nhặn, mềm
mỏng, là ngời có mã, cao ráo, trắng trẻo luôn tỏ ra sống vì dân, vì nớc
nhng thực chất thì tâm địa thâm độc, xảo quyệt và tàn bạo. Khi Trịnh Bá
Hàm đến bàn mu với Trịnh Bá Thủ, Thủ vẫn ngồi nghe anh nói nhng lại suy
tính trong bụng Thủ cũng muốn trừng phạt Phúc, cũng muốn cho Phúc xiêu
điêu, liểng xiểng nhng ngời ra tay là ai chứ không phải mình. Mình chỉ đóng
vai toạ sơn quan hổ đấu mới sớng. Bây giờ Hàm xin lãnh trách nhiệm, thực
ra cũng cha phải hay, giá là ngời không dây mơ rễ má với mình thì tốt. Thôi
có gì Thủ vẫn lý là ngời tay trắng [16, tr.69]. Lẽ ra, là một cán bộ có vị trí
cao nhất trong hàng xã, Thủ phải là ngời gơng mẫu đi đầu, lo lắng cho tập
thể, vun vén việc công Nhng không, vì lợi ích của bản thân, Thủ không từ
một thủ đoạn nham hiểm nào, bất chấp cả tình máu mủ, mợn bàn tay anh trai
17 mình để hạ đối thủ, chỉ nhằm giữ ghế Bí th Đảng uỷ của mình. Bởi vậy, khi
việc làm của Trịnh Bá Hàm không thành, một mặt lo lắng cho anh, một mặt sợ
ảnh hởng đến chức vị của mình, Thủ táng tận lơng tâm lừa chị dâu mình là
bà Son ra mặt với ngời tình xa để cầu hoà, cứu vãn tình thế cho gia đình
mình bây giờ ta phải điều đình với ông Phúc. Mà gặp ông Phúc để nói
chuyện này thì bá là tiện nhất. Những thủ đoạn của Thủ cha dừng lại ở đó,
hành động tội ác của Thủ đẩy tới mức đỉnh điểm khi thuyết phục đợc bà Son
thì Thủ và Cao lại đang tay làm nhục bà Son, bắt vạ Vũ Đình Phúc: Cao vác
bà Son lao xuống cánh đồng trũng, rồi Cao nói giọng mũi nh lời Thủ dặn.

nhân vật của tác phẩm nghệ thuật không đơn giản là bản dập của những con
ngời sống mà là những hiện tợng khắc họa phù hợp với ý đồ t tởng của
tác giả (Brecht). Thông qua loại nhân vật này, cuộc sống hiện ra sống động
hơn, gần hơn với hiện thực chứ không phải là thứ hiện thực đợc chng cất
hay lý tởng hoá.
Đánh giá về những bi kịch trong tiểu thuyết Mảnh đất lắm ngời nhiều
ma nhà nghiên cứu Phong Lê cho rằng: Cuốn sách mới của anh Nguyễn
Khắc Trờng đặt ra và gây ấn tợng ở các vấn đề chìm và nổi, ở bề mặt và
bề sâu trong sự đan xen đó. Không chỉ là chất thơ mà còn là bi kịch, và là bi
kịch gọi nhau [17]. Những con ngời xuất hiện nơi Giếng Chùa trong tiểu
thuyết của Nguyễn Khắc Trờng chủ yếu là những nhân vật nhuốm màu bi ai,
đau xót, thảm thơng. Các nhân vật đó rơi vào bi kịch bởi nhiều nguyên nhân
khác nhau: là nạn nhân của hoàn cảnh; bị cái ác, cái xấu vùi dập; không vợt
lên đợc chính mình; bởi sự ích kỷ, hẹp hòi, sự thiếu hiểu biết hay bởi sự đố
kỵ ghen ghét lẫn nhau Mảnh đất lắm ngời nhiều ma đã tạo ra những xung
đột kéo dài, lúc trực diện, lúc nóng bỏng, lúc lặng lẽ, lúc gấp gáp với bao thủ
đoạn tinh vi: bịa đặt, vu khống, đào mồ cuốc mả nhau lên kể cả tận dụng sự
sống và thân xác của ngời ruột thịt (Vũ Đình Phúc-Vũ Đình Đại, Trịnh Bá
Thủ-bà Son) để lừa gạt, kiếm chác. Họ vừa là thủ phạm, vừa là nạn nhân trong
cái xã hội mà họ đang sống.
19 Bi kịch của những con ngời trong Mảnh đất lắm ngời nhiều ma, lần
lợt kể đến là: bi kịch của những con ngời trong dòng họ Trịnh Bá-Vũ Đình,
là bi kịch tan vỡ hạnh phúc trong gia đình của ông Hàm - bà Son, gia đình
Trung tá Chỉnh, bi kịch cuộc đời phận hẩm duyên ôi của chị Bé, bi kịch trong
tình yêu đôi lứa giữa Tùng và Đào, bi kịch của những phận đời đoản mệnh của
đứa bé bốn tuổi, của lão Quềnh Bi kịch mà Nguyễn Khắc Trờng muốn
nói tới ở đây, trớc hết là bi kịch của con ngời bị xã hội lãng quên và dờng

Mối tình ngang trái ấy xuất hiện là một điều cấm kỵ trong xã hội ta xa và
nay vẫn còn là định kiến nặng nề. Mối tình ấy kết thúc bằng việc cha mẹ đã ép
gả Son cho Trịnh Bá Hàm. Một đám cới linh đình đợc tổ chức và một đêm
động phòng có mùi địa ngục vì cô Son không còn là con gái từ trớc đó. Vì
thất tiết, vì phải giữ danh dự cho gia đình nên Son phải cậy lời giao ớc: Anh
im lặng thì tôi nguyện làm con hầu con hạ cho anh suốt đời [16, tr.81]. Và
cũng từ đây, cô Son sống khép mình, âm thầm cam chịu và tuyệt đối phục
tùng chồng. Gắn bó cuộc sống vợ chồng không bởi tình yêu. Vì món nợ bà đã
hứa trả cho ông Hàm, khi đợc Trịnh Bá Thủ vận động, bà đã đã hy sinh danh
dự đến gặp ông Phúc để cứu chồng, cứu lấy dòng họ Trịnh Bá. Nhng đâu
ngờ, đó lại chính là thủ đoạn mà ngời thân đã bày đặt sẵn lừa gạt bà nhằm
hãm hại ngời khác. Khi bị Thủ và Cao làm nhục bà chạy nh mê nh mụ.
Cánh đồng mờ mịt hơi sơng đôi chân chạy nh bị xui khiến. Có tiếng nớc
chảy ồ ồ phía trớc. Bà Son hổn hển lao tới, nh đấy là nơi giải thoát duy
nhất đang chờ đợi
[16, tr.264]
. Bà Son trẫm mình xuống Vai Cầy, nơi bà từng
bị anh giáo Phúc chối từ lời giao ớc kết duyên Có thể nói bà Son là điển
hình của những ngời phụ nữ nông thôn Việt Nam thời hiện đại, hiền lành, nết
na, dám sống vì tình yêu nhng phải chịu bao nỗi cay đắng, đớn đau của cuộc
đời. Bà là nạn nhân của chính gia đình và xã hội nơi bà sống
Chân dung nhân vật lão Quềnh, bà Son là điển hình cho loại nhân vật bi
kịch. Bên cạnh đó, tiểu thuyết Mảnh đất lắm ngời nhiều ma còn khá nhiều
nhân vật ít nhiều cũng mang trong mình bi kịch. Nhân vật bi kịch kiểu này họ
21 có khi vừa là tội nhân nhng đồng thời cũng là nạn nhân. Những nhân vật nh
Trịnh Bá Hàm, Trịnh Bá Thủ, Vũ Đình Phúc làm nhiều điều ác, gây đau
thơng cho bao ngời, cho chính cả những ngời thân yêu nhất. Nhng xét
trọng thể nhng cụ biết đâu rằng cái chết của cụ cũng là dịp để ông con trai
trởng Vũ Đình Phúc đánh giá xem thái độ của cánh uỷ ban đối xử với
mình thế nào: Cặp mắt ba góc của ông Phúc đã cứng ra vì mệt, suốt ngày cứ
nhíu nhíu cau cau, giờ thấy Thủ và Sửu loé sáng lên. Mừng nhng vẫn tức!
[16, tr.46]. Lão Quềnh chết rồi vậy mà Hai con mắt ngơ ngơ đờ dại mở trừng
trừng nh kinh ngạc, nh không tin vào cái chết của chính mình [16, tr.50]
Con đờng và nguyên nhân dẫn đến đến bi kịch của các nhân vật trong
Mảnh đất lắm ngời nhiều ma khác nhau nhng họ đều có nét chung là khổ
đau và bất hạnh. Miêu tả các nhân vật bi kịch, Nguyễn Khắc Trờng nh
không muốn dừng lại ở đó mà còn muốn lý giải đến chiều hớng con đờng
đời của các nhân vật. Tác giả nh muốn giãi bày nỗi niềm trăn trở: Làm thế
nào để xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn? Bằng cách nào để ngời với ngời
sống gần nhau hơn; con ngời sống đúng là mình trong tình yêu thơng đồng
loại và đợc hởng niềm vui, hạnh phúc trong cuộc đời!
1.2.3. Nhân vật tự ý thức
Nhân vật tự ý thức là những nhân vật mà trong cuộc sống của họ, khi
đối mặt với mọi tình huống luôn sống đúng với bản thân mình; sống có nhân
cách; có bản lĩnh vững vàng, luôn bình tĩnh trớc mọi thử thách và biến cố của
cuộc đời.
Tồn tại trong Mảnh đất lắm ngời nhiều ma bao điều xấu xa, bất công,
ngang trái nhng nhà văn Nguyễn Khắc Trờng đã không dập tắt niềm tin của
độc giả vào một cuộc sống tốt đẹp. Bởi thế, cuộc sống trong Giếng Chùa bên
cạnh những cái xấu xa tàn ác còn có cái thiện và những điều tốt đẹp đang
nhen nhóm, trỗi dậy. Điều đó đợc tác giả gửi gắm qua các nhân vật chính
diện nh Tùng, Đào, Minh và trung tá Chỉnh - những con ngời thẳng thắn,
trung thực, biết yêu thơng và luôn đứng về lẽ phải. Nhân vật trung tá Chỉnh
là ngời lính chiến về hu, có hoàn cảnh éo le, khó khăn vất vả nhng là ngời
cả xóm Giếng Chùa đều nể trọng. Từ chiến trờng trở về, ông Chỉnh phải

trong làng, ngoài xã gây bao đau thơng cho con ngời, tận mắt chứng kiến
24 cái chết oan khuất của bà Son, ông đau đớn thốt lên Các anh chỉ là những kẻ
say thù hằn ti tiện. Một cái chết nh thế kia vẫn cha đủ để sáng mặt ra hay
sao?. Mọi suy nghĩ và hành động của trung tá Chỉnh đều tỏ ra là con ngời
có suy nghĩ chín chắn và từng trải và có trách nhiệm với tập thể: phải thận
trọng xem xét và muốn cho rõ h thực ra sao thì hãy đứng xa mới nhìn thấu
đáo ngồi dới chân đèn để rồi biến thành cái chân đèn thì biết sáng tối thế
nào [16, tr.329] Xây dựng hình mẫu trung tá Chỉnh, dờng nh nhà văn
Nguyễn Khắc Trờng tin tởng vào chất lính của những ngời lính một thời đi
qua đạn lửa chiến tranh. Họ anh dũng trong chiến đấu, quả cảm và trung thực
trong cuộc sống đời thờng. Chính những con ngời nh ông sẽ là những
ngời góp phần xây dựng cuộc sống mới tốt đẹp trên quê hơng. Bên cạnh
trung tá Chỉnh, Nguyễn Khắc Trờng cũng dựng lên một lớp thế hệ trẻ, đại
diện cho t tởng mới, vợt lên những quan niệm cũ lỗi thời lạc hậu. Họ đã
chứng tỏ đợc sức phản kháng mạnh mẽ của những con ngời có học thức, có
bầu nhiệt huyết của sức trẻ, là những con ngời mới của thời đại, có t tởng
tự do. Tùng là một thanh niên có một chất lính bộc trực thẳng thắn, với công
việc thì sốc vác. Tùng là đảng viên trẻ nhất của chi bộ, đợc quân đội rèn
luyện, lại có văn hoá. Anh luôn xuất hiện với bộ quần áo lính gọn gàng sạch
sẽ, đầu tóc ngay ngắn. Trong mọi việc Tùng luôn tỏ ra bình tĩnh và kiên quyết,
có quan điểm đúng đắn: Cháu sẽ đứng về phía chân lý. Cháu không ngờ
chuyện lại nổ to đến thế. Ngày mai nghe đôi bên trình bày rồi cháu sẽ có
quan điểm đúng đắn của cháu. Anh từng dõng dạc phát biểu trớc Hội nghị:
Đã đến lúc chúng ta phải đánh bài ngửa tất cả, chứ không thể tù mù mãi
đợc và có lẽ cách giải quyết nhẹ nhàng nhất để lấy uy tín cho Đảng, để
lòng tin giữa Đảng với dân không bị xói mòn là mỗi chúng ta hãy thật thành
khẩn và tự nguyện [16, tr.266]. Không chỉ là một cán bộ đảng viên mẫu mực,

lắm những con ngời tích cực, trung thực, thẳng thắn Những nhân tố mới
của cuộc sống mới!