BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC

PHẠM MỸ NHẬT ANH

HÌNH TƢỢNG NHÂN VẬT ĐUYSEN TRONG
NGƯỜI THẦY ĐẦU TIÊN CỦA TS. AITMATÔP KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC SƠN LA, NĂM 2014


LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành khóa luận này em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành nhất
đến Thạc sĩ Nguyễn Thị Lan Phương - cô đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ em
trong quá trình hoàn thành cuốn tư liệu này.
Em cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy, cô giáo trong nhà
trường, trong khoa Ngữ Văn, trung tâm thông tin thư viện trường Đại học Tây
Bắc đã cung cấp tài liệu, tạo điều kiện giúp đỡ cho em hoàn thành khóa luận.
Đồng thời tôi gửi lời cảm ơn tới các bạn sinh viên lớp K51 Đại học Sư
phạm Ngữ Văn đã động viên, giúp đỡ, chia sẻ kinh nghiệm cho tôi.
Rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của các thầy, cô và các bạn để
khóa luận thêm hoàn thiện hơn.
Em xin chân thành cảm ơn! Sơn La, tháng 5 năm 2014
Sinh viên:
Phạm Mỹ Nhật Anh

MỤC LỤC


Tiểu kết: 38
CHƢƠNG 3: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG HÌNH TƢỢNG NHÂN VẬT
ĐUYSEN TRONG NGƯỜI THẦY ĐẦU TIÊN CỦA TS. AITMATÔP 39
3.1. Qua miêu tả diện mạo 39
3.2. Qua miêu tả hành động 41
3.3. Qua miêu tả ngôn ngữ của nhân vật 44
3.4. Qua miêu tả không gian, thời gian nghệ thuật 47
3.4.1. Không gian nghệ thuật 47
3.4.2. Thời gian nghệ thuật 49
Tiểu kết: 51
KẾT LUẬN 52
TÀI LIỆU THAM KHẢO

1
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1.1. Những thay đổi to lớn về chính trị và kinh tế ở Liên Xô những năm 50
và 60 của thế kỉ XX đã tác động mạnh mẽ tới nhiều mặt của xã hội, trong đó có
văn học. Văn học Xô viết thời kì này quan tâm tới vấn đề đạo đức, tinh thần của
con người, đều cố gắng tìm hiểu và lí giải những quy luật phát triển của xã hội
đương đại. Trong giai đoạn lịch sử mới, văn học Xô viết còn nỗ lực nghiên cứu
các vấn đề lớn lao của xã hội như những quy định phát triển kinh tế, xã hội của
đất nước, đời sống tinh thần của các thế hệ và các tầng lớp xã hội, quan hệ giữa
cá nhân và tập thể, cái chung và cái riêng… Nhà văn Ts. Aitmatôp với sáng tác
của mình đã tỏ ra rất nhạy bén trong việc đáp ứng những đòi hỏi của thời đại,
đất nước, dân tộc. Thông qua việc tìm hiểu sáng tác của Aitmatôp chúng ta có
thể hiểu rõ hơn về văn học Xô viết những năm đầu thiết lập nhà nước Xô viết và

Aitmatôp và những tác phẩm của ông chưa bao giờ là đủ. Từ thực tế đó tôi quyết
định thực hiện đề tài: Hình tượng nhân vật Đuysen trong Người thầy đầu tiên
của Ts. Aitmatôp với mong muốn đóng góp một phần nhỏ vào việc cung cấp cho
độc giả yêu thích văn Aitmatôp có cái nhìn toàn diện, đầy đủ và sâu sắc hơn về
tác giả, tác phẩm từ đó có thêm hiểu biết về văn học Xô viết - một nền văn học
lớn từng có ảnh hưởng sâu sắc tới văn học Việt Nam hiện đại.
2. Lịch sử vấn đề
Ts.Aitmatôp là anh hùng lao động xã hội chủ nghĩa Liên Xô, là người có vị
trí và vai trò quan trọng, là một trong những nhà văn nổi tiếng của nền văn học
Xô viết và cả Việt Nam. Tác phẩm Người thầy đầu tiên để lại dấu ấn sâu đậm
trong lòng độc giả bởi hình tượng thầy Đuysen và tài năng nghệ thuật xây dựng
hình tượng nhân vật độc đáo của tác giả. Vì vậy có không ít những nhận định,
đánh giá chung của độc giả và giới nghiên cứu phê bình quan tâm sâu sắc. Sau
đây tôi xin điểm qua một số công trình đã nghiên cứu về tác phẩm Người thầy
đầu tiên, thành công nghệ thuật của Aitmatôp:
Bài viết Ca sĩ của núi đồi và thảo nguyên hay hiện tượng Ts.Aitmatôp của
Lê Sơn lại làm nổi bật tài năng xây dựng hình tượng nhân vật của Aitmatôp “sức
hấp dẫn kì lạ của các nhân vật Aitmatôp trước hết là ở sự cởi mở, chân chất, ở
tâm hồn hết sức hào phóng và trong sáng… Họ là những con người có lương
tâm và lòng tự trọng rất cao” [19, 11]. Đúng vậy, đọc những tác phẩm của
Aitmatôp ta càng thấy ông rất chú trọng xây dựng hình tượng nhân vật, nhân vật
của Atmatôp rất gần gũi, lương thiện và cuốn hút để lại trong tiềm thức người
đọc những dấu ấn khó phai mờ.
Trong lời giới thiệu tập truyện Truyện núi đồi và thảo nguyên, Anđrây
Turcốp có viết: Aitmatôp “đã viết về người nông dân Kirghizia (…) Nhà văn
cũng giúp cho mọi người tiến hành công việc xây dựng hòa bình và bằng tiếng
nói phẫn nộ của mình, làm nổ tung những tàn dư của quá khứ, của những thiên

3
kiến và những cảnh lộn xộn đôi khi còn đè nặng trên vai họ” (…) [1, 4]. Đồng

Đồng thời công trình này còn đề cập đến đặc điểm nghệ thuật phân tích tâm lí
của Aitmatôp: “Sự phân tích không nằm bên ngoài tuyến phát triển hành động
chính của tác phẩm mà được “đưa vào” bên trong hành động, hành vi các nhân
vật; nó tích cực tham gia vào sự vận động của cốt truyện, vào việc tạo lên dung

4
lượng, quy mô, tính đa diện của hình tượng các nhân vật với sự phân hóa nội tại
đáng kể của nó” [7, 172]. Ở tài liệu, một lần nữa khẳng định rõ nét sự ảnh hưởng
của Aitmatôp với nền văn học Xô viết đồng thời làm sáng tỏ thành công trong
nghệ thuật phân tích tâm lí nhân vật của Aitmatôp.
Cuốn Cỗ xe tam mã Nga đem đến cho người đọc những thông tin về cuộc
đời, sự nghiệp của Aitmatôp về chính trị và đặc biệt là sáng tác văn học bằng
những nhận định, đánh giá khách quan “Các tác phẩm của Aitmatôp có một sức
hấp dẫn đặc biệt” [22, 262]. Tài liệu này cũng đã chỉ ra một vài đặc điểm tính
cách, con người nhân vật Đuysen nhưng còn ít, chưa cụ thể, chưa đi sâu tìm hiểu
nhân vật Đuysen.
Trong cuốn Phân tích bình giảng tác phẩm văn học nước ngoài (ở trường
phổ thông cơ sở) Lê Nguyên Cẩn có viết: Aitmatôp “miêu tả cuộc sống của
những con người miền núi Kirghizia với muôn mặt đời thường của họ. Nổi bật
lên hàng đầu là cuộc đấu tranh giữa cái lạc hậu và cái tiến bộ, giữa những tập
tục cổ xưa và những mầm mống văn minh hiện đại” [3, 388].
Hoặc trong cuốn Tác gia tác phẩm văn học nước ngoài trong nhà trường
tác giả cũng đã giới thiệu sơ lược về Ts. Aitmatôp và chỉ ra “Đề tài chủ yếu
trong các truyện ngắn của Aitmatôp là cuộc sống khắc nghiệt nhưng cũng đầy
chất lãng mạn của người dân vùng đồi núi Kưrgưxtan, tình yêu, tình bạn, tinh
thần dũng cảm vượt qua những thử thách hi sinh thời kì chiến tranh, thái độ tích
cực đấu tranh của tầng lớp thanh niên, trước hết là nữ thanh niên để thoát khỏi
sự ràng buộc của những tập tục lạc hậu” [24, 11] và tác giả cuốn sách cũng đã
đề cập đến tác phẩm Người thầy đầu tiên “Trong Người thầy đầu tiên cũng
manh nha nét chủ yếu của những cuốn tiểu thuyết sau này của Aitmatôp: đó là

Tập trung tìm hiểu hình tượng và nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật
Đuysen trong truyện vừa Người thầy đầu tiên của Ts.Aitmatôp dựa theo bản
dịch tiếng Việt của các tác giả: Phạm Mạnh Hùng, Nguyễn Ngọc Bằng, Cao
Xuân Hạo, Bồ Xuân Tiến trong tập truyện Truyện núi đồi và thảo nguyên
(1984), NXB Cầu vồng.
4. Nhiệm vụ nghiên cứu
Khóa luận có nhiệm vụ làm sáng rõ hình tượng nhân vật Đuysen trong
truyện vừa Người thầy đầu tiên của Ts.Aitmatôp trên hai phương diện lớn sau:
những nét đặc sắc của hình tượng nhân vật Đuysen và nghệ thuật xây dựng hình
tượng nhân vật này của Aitmatôp.
5. Phƣơng pháp nghiên cứu
5.1. Phương pháp khảo sát, thống kê, phân loại
Đây là phương pháp quan trọng dựa vào những khảo sát, những thống kê cụ
thể nhằm chứng minh cho những nhận định, những đánh giá về nghệ thuật cũng
như nội dung của tác phẩm. Phương pháp thống kê giúp cho người nghiên cứu
có định hướng chính xác và tập trung vào những vấn đề cần nghiên cứu.
5.2. Phương pháp phân tích tổng hợp.

6
Trong quá trình tìm hiểu hình tượng nhân vật Đuysen và những biện pháp
xây dựng hình tượng nhân vật của Ts.Aitmatôp phương pháp này được sử dụng
thường xuyên. Phân tích để thấy được những giá trị nội dung và nghệ thuật của
tác phẩm. Từ những chi tiết, sự kiện cụ thể trong tác phẩm, tôi sử dụng phương
pháp phân tích để làm sáng tỏ phẩm chất nhân vật. Đồng thời với phương pháp
này tôi nhận thấy giá trị của hình tượng, vai trò, vị trí của nó trong tác phẩm để
khẳng định tính đúng đắn của khóa luận qua đó thấy được thành công nghệ thuật
của tác giả.
5.3. Phương pháp so sánh và đối chiếu
Là phương pháp dùng hình thức đối chiếu với hai đối tượng có những nét
tương đồng về bản chất để từ đó rút ra được sự giống và khác nhau giữa hai đối

vừa qua và vạch ra phương hướng làm việc trong những năm sắp tới nhằm đẩy
mạnh sự phát triển của văn học sao cho phù hợp với nhu cầu ngày càng cao của
nhân dân. Trong hai thập kỉ rưỡi, các nhà văn Liên Xô đã sáu lần tổ chức đại
hội: lần thứ ba (1961), lần thứ tư (1967), lần thứ năm (1971), lần thứ sáu (1976),
lần thứ bảy (1981), lần thứ tám (1986). Các đại hội đã xem xét sự phát triển toàn
diện của văn học, khẳng định những thành tựu, phê phán những thiếu sót, phân
tích ưu điểm, nhược điểm của phong trào văn học cũng như của nhiều tác phẩm
riêng lẻ đã từng có ảnh hưởng tới đời sống văn học ở Liên Xô. Đại hội còn chỉ
ra những thiếu sót trầm trọng ở một số tác phẩm văn học như xu hướng tô hồng,
minh họa, tính chất hời hợt của việc miêu tả cuộc sống, phân tích, lí giải các
mâu thuẫn bằng những phương tiện đặc thù của nghệ thuật. Những cuộc thảo
luận về các vấn đề văn học diễn ra sôi nổi ở các đại hội đã đóng góp một phần
đáng kể vào sự phát triển của văn học.
Trong giai đoạn này, chủ nghĩa nhân đạo hiện thực (Mac) lấy hạnh phúc
con người làm thước đo giá trị của những hoạt động cải tổ xã hội, trách nhiệm
của cá nhân đối với xã hội và trách nhiệm của xã hội đối với số phận của từng
con người riêng lẻ được kết thành “trách nhiệm song trùng”, “trách nhiệm của
cả đôi bên”, cá nhân và tập thể, con người và xã hội, người công dân và đất
nước…Từ đây, văn học có điều kiện và nhu cầu “không chỉ miêu tả con người
trong các biến cố lớn lao, con người trong lịch sử, mà đã miêu tả lịch sử trong
con người” [7, 144].
Quá trình dân chủ hóa cuộc sống tinh thần của văn học Xô viết đã ảnh
hưởng mạnh mẽ tới tư duy nghệ thuật. Hình tượng nhân dân lúc này có thể gắn
với hình tượng một con người riêng lẻ nhưng mang nét cơ bản của vận mệnh và
tính cách cả dân tộc. Trên phương diện hình thức, sự hiện diện của hình tượng
nhân dân chủ yếu bộc lộ qua lối tư duy của nhân dân trong cấu tứ nghệ thuật,
qua sự hòa hợp độc đáo ngôn ngữ của tác giả với ngôn ngữ của nhân dân. Trong
văn học Xô viết đã diễn ra quá trình đổi mới mọi thể loại thuộc tất cả các loại
hình: văn xuôi, thơ và kịch. Nét mới trong việc thể hiện tính cách, hoàn cảnh,


tiếng mẹ đẻ và in trên tạp chí Alatoo năm 1957, được đánh giá là một phát hiện
mới trong xử lí tâm lí con người của nền văn học Kirghidia.
Năm 1959, sau khi tốt nghiệp trường viết văn ông làm việc với tư cách là
phóng viên báo Sự thật thường trú tại Kirghidia. Tuy nhiên chỉ đến năm 1963
với sự ra đời của tập truyện Giamilia - truyện núi đồi và thảo nguyên Aitmatôp
mới thực sự chinh phục được độc giả và các nhà văn sau khi nhận giải thưởng

9
Lênin về văn học. Tập truyện gồm bốn truyện vừa: Cây phong non trùm khăn
đỏ, Mắt lạc đà, Người thầy đầu tiên, Giamilia được đánh giá là “bản tình ca hay
nhất thế kỉ XX” [6, 179].
Thành công nối tiếp thành công Aitmatôp sáng tác nhiều tác phẩm có giá trị
khác: Vĩnh biệt Gunxarư (1966), Con tàu trắng (1969), Sếu đầu mùa (1975),
Con chó khoang chạy ven biển (1980)… Tác phẩm của Aitmatôp được dịch ra
trên một trăm thứ tiếng, có mặt ở hầu khắp mọi quốc gia. Núi sụp, Đoạn đầu đài
(1986) là một trong những tác phẩm cuối đời của Aitmatôp trở thành biểu tượng
cho những tác phẩm văn học thời cải tổ và càng củng cố hơn vị trí một nhà văn
hàng đầu của ông trong thế giới hiện đại.
Sự kiện chính trị tháng 8/1991 - công cuộc cải tổ đã làm cho Liên Xô sụp
đổ. Rất nhiều nhà văn Xô viết trong đó có Aitmatôp ngừng viết. Ông được cử
làm đại sứ của Liên Xô đóng tại Lucxămbua. Sau này là đại sứ đặc mệnh toàn
quyền. Năm 1994 ông giữ chức đại sứ Kưrơgưxtan tại Bỉ trong vòng ba năm.
Hơn hai mươi năm sau khi công cuộc cải tổ diễn ra ở Liên Xô, Aitmatôp xuất
hiện trở lại cùng với nhiều tác giả, tác phẩm xuất sắc của văn học Xô viết báo
trước một xu thế chuyển biến của lịch sử.
Đầu năm 2004, ông được nhận danh hiệu giáo sư danh dự của trường Đại
học Tổng hợp quốc gia Matxcơva. Aitmatôp được coi như là “tấm hộ chiếu tinh
thần” [21, 2] đưa đất nước Kirghidia tới toàn nhân loại. Ts. Aitmatôp sống mãi
trong tâm trí chúng ta với tư cách là một nhà văn, nhà tư tưởng, nhà tri thức, nhà
nhân đạo vĩ đại.

Lúc này, khi đã trưởng thành, Antưnai luôn nhớ về thầy Đuysen bằng những
tình cảm chân thành, đầy kính trọng. Không tìm lại được Đuysen, Antưnai lấy
chồng rồi có con.
Hòa bình lập lại, làng Kukurêu khai trương ngôi trường mới. Với tư cách là
người thành đạt nhất làng trên con đường khoa học, Antưnai được mời ngồi ghế
danh dự. Trong khi đó thì Đuysen, lúc này đã già, quay về làm người đưa thư.
Mọi người hồ hởi chúc tụng nhau, bình luận có vẻ giễu cợt tính ương bướng, đã
làm gì thì làm đến cùng của Đuysen. Antưnai thầm đau lòng và xấu hổ vì cách
đối xử của dân làng. Bà lặng lẽ quay trở lại Matxcơva và viết cho họa sĩ người
kể lại câu chuyện này, bức thư kể về vai trò và đóng góp to lớn của thầy Đuysen
đối với bản thân và dân làng. Bà đề nghị họa sĩ ủng hộ bà trong việc đề nghị dân
làng Kukurêu đặt tên cho trường mới kia là “Trường Đuysen”. Đuysen xứng
đáng với sự tôn vinh ấy bởi ông là người thầy đầu tiên của ngôi trường xiêu vẹo
(chữa từ chuồng ngựa bỏ hoang), nơi có hai cây phong biểu tượng cho sức sống,
sự vươn lên của con người.
Những ai đọc qua văn của Aitmatôp sẽ không thể nào quên được hình bóng
Người thầy đầu tiên với những rung động sâu sắc, và cả tấm lòng ân hận thấm

11
thía. Xuyên suốt toàn bộ sáng tác của Aitmatôp là lòng yêu thương con người,
tôn trọng nhân phẩm con người, là sự phấn đấu cho con người được sống trong
một xã hội nhân ái và hài hòa với tự nhiên.
Trong số nhiều tác phẩm của Aitmatôp được dựng thành phim phải kể đến
Người thầy đầu tiên - bộ phim dựa trên cuốn tiểu thuyết cùng tên của ông, dưới
bàn tay của đạo diễn Nga nổi tiếng, tài ba Andrei Konchalovski đã trở thành tác
phẩm điện ảnh lay động lòng người tại nhiều quốc gia trên thế giới.
1.2. Một số vấn đề lí luận
1.2.1. Hình tượng văn học
Trong văn học người nghệ sĩ sáng tạo ra tác phẩm là để nhận thức và cắt
nghĩa đời sống, thể hiện tư tưởng và tình cảm của mình, giúp con người thể

Cấu trúc của hình tượng văn học là sự thống nhất giữa các mặt đối lập: chủ
quan và khách quan, lí trí và tình cảm, cá biệt và khái quát, hiện thực và lí
tưởng, tạo hình và biểu hiện, hữu hình và vô hình. Cho nên hình tượng còn là
“một quan hệ xã hội – thẩm mĩ vô cùng phức tạp” [10, 148]. Thứ nhất, đó là
quan hệ giữa các yếu tố và chỉnh thể của đời sống được tái hiện qua hình tượng.
Thứ hai, còn là quan hệ giữa thế giới nghệ thuật với thực tại mà nó phản ánh.
Tóm lại, hình tượng văn học rất đa dạng được hiểu theo cách cảm, cách
nghĩ, cách suy luận của mỗi người. Thông qua hình tượng nhân vật nhà văn
phản ánh hiện thực sinh động, cụ thể nhất. Không những thế hình tượng nhân
vật còn chứa đựng tư tưởng, tình cảm của người viết đồng thời thể hiện tài năng
nghệ thuật độc đáo của nhà văn.
1.2.2. Nhân vật văn học
Văn học không thể thiếu nhân vật, vì đó chính là phương tiện cơ bản để nhà
văn khái quát hiện thực một cách hình tượng. Nhân vật văn học là “con người được
miêu tả trong tác phẩm văn học” [14, 277].
Theo giáo sư Phương Lựu trong giáo trình Lí luận văn học của trường Đại
học Sư phạm thì nhân vật được thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, có thể
là những con người có tên: Sơn Tinh, AQ, Chí Phèo, Tào Tháo… hoặc không
tên như “thằng bán tơ ”, “một mụ nào” trong Truyện Kiều… có thể là những
con vật, đồ vật thậm chí nó không phải là người cụ thể mà chỉ là một hiện tượng
nổi bật trong tác phẩm. Chẳng hạn, thời gian là nhân vật chính trong sáng tác
của Sêkhôp, Dế mèn là nhân vật chính trong Dế mèn phiêu lưu kí của Tô Hoài,
đồng tiền là nhân vật chính trong Ơgiêni Grăngđê của Banzac…
Còn theo Từ điển văn học các tác giả lại định nghĩa: “Nhân vật là yếu tố cơ
bản nhất trong tác phẩm văn học, nó là tiêu điểm để bộc lộ chủ đề và tư tưởng
và đến lượt mình nó lại được các yếu tố có tính chất hình thức của tác phẩm tập

13
trung khắc họa. Nhân vật đó là nơi tập trung giá trị tư tưởng nghệ thuật của tác
phẩm văn học” [10, 1254].

học đa dạng cần tìm hiểu các phương tiện loại hình của chúng. Nhìn từ nhiều

14
góc độ khác nhau có thể chia nhân vật văn học thành nhiều kiểu loại khác nhau.
Dựa vào ý thức hệ ta có nhân vật chính diện, nhân vật phản diện. Dựa vào kiểu
cấu trúc có nhân vật chức năng, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách, nhân vật
tư tưởng.
Như vậy, nhân vật văn học là hình thức khái quát đời sống cho nên khi đọc
tác phẩm cần phải tìm hiểu chi tiết nội dung đời sống và nội dung tư tưởng thể
hiện trong nhân vật hay nói cách khác, nhân vật là hình thức văn học để phản
ánh hiện thực. Hình thức ấy rất đa dạng và thể hiện các khía cạnh vô cùng phong
phú của cuộc sống. Qua nhân vật mà nhà văn, nhà thơ miêu tả trong tác phẩm để
thể hiện quan điểm thẩm mĩ, cái nhìn khách quan của nhà văn về cuộc sống, về
con người.
1.2.3. Nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật
Một trong những yếu tố quan trọng làm nên sự thành công của tác phẩm
phải kể đến tài năng nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật của nhà văn.
Nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật hay chính là các phương thức, phương
tiện và biện pháp thể hiện nhân vật. Nhân vật văn học chỉ xuất hiện qua sự trần
thuật, miêu tả bằng phương tiện nghệ thuật. Các phương thức thể hiện nhân vật
cũng hết sức đa dạng.
Trước hết, nhân vật được miêu tả bằng chi tiết. Đó là những biểu hiện mọi
mặt của con người mà người ta có thể căn cứ để cảm biết về nó. Văn học “dùng
chi tiết để miêu tả chân dung, ngoại hình, tả hành động, tâm trạng, thể hiện
những quá trình nội tâm” [14, 291]. Không chỉ vậy, “nhân vật văn học còn được
thể hiện qua mâu thuẫn, xung đột, sự kiện. Các mâu thuẫn, xung đột bao giờ
cũng có tác dụng làm nhân vật bộc lộ cái phần bản chất sâu kín nhất của nó”
[14, 291]. Trong Lão hà tiện của Môlie, nhân vật Acpagông khi bị mất tráp vàng
ông ta như một gã điên loạn đòi tra khảo tất cả mọi người, đòi treo cổ thiên hạ
thậm chí trong cơn điên loạn ông ta còn muốn treo cổ mình điều này bộc lộ rõ

là hình thức nghệ thuật, thể hiện phương thức tồn tại và triển khai của thế giới
nhân vật.
Tóm lại, nhân vật chính là phương tiện để nhà văn phản ánh hiện thực cuộc
sống. Hiện thực đó rất phong phú đa dạng với muôn mặt đời thường do đó việc
xây dựng lên một hình tượng nhân vật để có thể phản ánh được mọi khía cạnh
cuộc sống là vô cùng phức tạp. Nhà văn xây dựng hình tượng nhân vật thông
qua một số đặc điểm chính như: diện mạo, hành động, ngôn ngữ, không gian,
thời gian nghệ thuật…Thông qua đó thể hiện quan niệm nhân sinh sâu sắc.
Tiểu kết:
Đầu thế kỉ XX Xô viết trải qua rất nhiều cuộc chiến tranh thảm khốc và
đang bắt tay vào xây dựng chế độ nhà nước mới. Văn học cũng chịu những sự

16
cản trở nhất định của chiến tranh nhưng không vì lẽ đó mà tụt lùi, trên văn đàn
Xô viết vẫn sản sinh ra những nhà văn vĩ đại với những sáng tác mang tầm cỡ
quốc tế. Trong số đó, Ts.Aitmatôp là nhà văn dân tộc thiểu số thành công, có
ảnh hưởng mạnh mẽ trên toàn thế giới. Cùng với Giamilia, Cây phong non trùm
khăn đỏ… Người thầy đầu tiên là truyện ngắn làm lên tên tuổi của ông. Tác
phẩm mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc, thiết thực. Hình tượng thầy Đuysen hiện
lên với những phẩm chất đáng kính, sống có trách nhiệm và là một người đoàn
viên giàu lí tưởng cách mạng. Nổi bật lên trong tác phẩm là đạo lý về tình thầy
trò. Bằng việc nắm bắt những vấn đề lí luận về nhân vật, hình tượng nhân vật và
nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật… giúp chúng ta có cơ sở tìm hiểu hình
tượng thầy Đuysen trong Người thầy đầu tiên của Aitmatôp.

17
CHƢƠNG 2: NHỮNG NÉT ĐẶC SẮC CỦA HÌNH TƢỢNG NHÂN VẬT
ĐUYSEN TRONG NGƯỜI THẦY ĐẦU TIÊN CỦA TS.AITMATÔP
Cố thủ tướng Phạm Văn Đồng đã nói: “Nghề dạy học là nghề cao quý nhất
trong các nghề cao quý” [13, 1]… Đúng như vậy, Người thầy đầu tiên là tác

18
mà nói chung mọi người, nhất là lứa tuổi trẻ, đều cần biết câu chuyện này” [1,
220]. Câu chuyện thật xúc động đi vào tâm trí người đọc như một đạo lí sống về
lòng biết ơn.
Con đường đến với nghề giáo của thầy Đuysen không dễ dàng nhưng bằng
nghị lực phi thường và lòng tâm huyết với nghề thầy đã vượt lên tất cả thử thách
để chiến thắng. Ban đầu thầy gặp khó khăn trong việc mở trường bị dân làng
phản đối nhưng thầy đã một mình sửa sang chuồng ngựa làm lớp học. Sau đó để
tổ chức và duy trì lớp học thầy đã đến từng nhà gõ cửa vận động học sinh đến
trường “Từ hôm đó sáng nào thầy Đuysen cũng đến từng nhà để gọi chúng tôi”
[1, 230]. Không những thế thầy còn gặp khó khăn về kiến thức tuy thầy “đã học
chữ ở bộ đội và trước đó cũng võ vẽ ít nhiều” [1, 221], nhưng không hề có khái
niệm cỏn con nào về chương trình, về phương pháp giảng dạy, thậm chí không
biết được bao nhiêu chữ nghĩa, khi đọc còn phải đánh vần một cách chật vật,
trong tay không có lấy một quyển sách giáo khoa, ngay cả sách vỡ lòng cũng
không có. Nhưng bằng sự nhiệt tình, lòng tâm huyết với nghề nghiệp thầy đem
hết năng lực dạy cho các em “biết được bao nhiêu, thầy dạy bấy nhiêu, dạy tất
cả những gì thầy cho là cần thiết theo trực giác” [1, 231]. Ở vùng quê Kurkurêu
xa xôi ấy người ta chỉ suốt ngày quanh quẩn bên đồng bên ruộng đã bao giờ ra
khỏi làng nên tầm nhìn còn hạn chế nhưng thầy đã mở mang hiểu biết cho học
trò của mình “Chính khi ấy chúng tôi được biết là thành phố Matxcơva, nơi
Lênin đang sống, lớn hơn Aulieata rất nhiều, lớn hơn cả Taskent nữa, và trên
mặt đất còn có những biển cả rộng hơn cả bình nguyên Talax, trên mặt bể có
những chiếc tàu thủy qua lại to như những quả núi. Chúng tôi còn được biết
rằng dầu hỏa mà người ta mua ở chợ về là phải lấy từ dưới đất lên” [1, 231],
lúc ấy các em mới biết rằng sau này nếu đất nước giàu có hơn các em sẽ có
trường học đặt trong tòa nhà lớn quét vôi trắng có cửa sổ rộng, có bàn học chứ
không phải là lớp học từ chuồng ngựa, bàn ghế là những ổ rơm như lúc này.
Thầy vẫn ngày ngày đến lớp, kiên nhẫn lạ thường, tận tình dạy bảo các em
“Cúi xuống sát từng học sinh một, thầy chỉ bảo từng cách cầm bút chì” [1, 231]

thay da đổi thịt, không được gì thầy cũng không phàn nàn, nuối tiếc. Sự hi sinh
đó giống nhân vật Kazangap trong Và một ngày dài hơn thế kỉ, Kazangap đã gắn
bó cả cuộc đời với Borandy bão tuyết, người đã dùng xẻng với đôi bàn tay của
mình cùng đồng đội giữ mạch máu giao thông trong suốt thời kì lịch sử gay go,
ác liệt và gian khổ nhất của đất nước Xô viết đồng thời cũng là con người trọn
đời hi sinh cho con cái cho đến khi chúng có một tổ ấm riêng, Kanzangap không
ngần ngại bán bầy gia súc là vốn liếng duy nhất để cho con tất cả số tài sản đó
rồi cuối cùng bị chúng bỏ rơi.
Như vậy, Đuysen là người thầy tâm huyết với nghề nghiệp, yêu nghề thầy
đã nhiệt tình giảng dạy cho học trò, thầy đã thắp sáng ước mơ ở các em. Dù làm

20
công việc nào dạy trẻ hay đưa thư thầy cũng hoàn thành xuất sắc. Những gì thầy
cống hiến cho đất nước thật vinh quang, đáng kính, đáng trọng.
2.1.2. Yêu thương, quan tâm học trò
Yêu thương, quan tâm là những hành động thể hiện tình cảm yêu quý của
con người, làm cho người gần người hơn, sống vì nhau hơn. Hành động đó là
một nghĩa cử cao đẹp, đặc biệt với nghề giáo thì càng trở nên quan trọng, là sợi
dây gắn kết tình cảm thầy trò. Thầy Đuysen đã làm được điều đó.
Bút lực của nhà văn Aitmatôp không chỉ tập trung vào miêu tả thầy giáo
Đuysen mà còn đặt trong mối quan hệ với những học trò, đặc biệt là trò Antưnai
thông qua đó làm sáng lên những phẩm chất cao quý, đạo đức của thầy.
Trong số những học sinh của mình, thầy Đuysen giành tình cảm yêu thương
đặc biệt cho Antưnai - một cô bé có số phận bất hạnh. Antưnai mồ côi cha mẹ
phải ở với chú thím. Tuổi thơ lớn lên trong roi vọt, trong mắng chửi tới mức “từ
thuở bé mọi ước nguyện mọi ý muốn của Antưnai đều bị chôn vùi dưới những lời
mắng chửi, những cái bạt tai của những con người phũ phàng” [1, 226].
Antưnai cần một tình thương, một niềm an ủi, một chỗ dựa tin cậy, đặc biệt là cô
cần một nụ cười bởi lẽ mọi người đều khinh cô, rẻ rúng cô, kể cả các bạn cùng
trang lứa. Có ai cười với cô đâu. Ấy thế mà Đuysen “mồ hôi nhễ nhại”, “người