Sáng kiến kinh nghiệm
PHẦN MỞ ĐẦU
Như chúng ta đã biết ký là một thể loại không được hư cấu nhưng cần đến
trí tưởng tượng để tái hiện một cách sinh động sự thật. Việc tìm hiểu khám phá
tác phẩm ký một cách hiệu quả cao vẫn đang là một thử thách lớn đối với giáo
viên và học sinh. Trong sách giáo khoa Ngữ văn 12 có hai trích đoạn ký của
Nguyễn Tuân và Hoàng Phủ Ngọc Tường được đưa vào chương trình chính
khóa. Khi dạy hai trích đoạn này đã khiến không ít giáo viên băn khoăn trong
cách hướng dẫn học sinh tìm hiểu hình tượng nhân vật Tôi trong văn bản. Là
giáo viên tham gia giảng dậy Ngữ văn 12 tôi xin được đề xuất cách tìm hiểu
hình tượng nhân vật Tôi trong thể loại ký.
I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Nét nổi bật của ký là tính chủ quan, chất trữ tình rất đậm, nhân vật chính
là “cái tôi” của nhà văn. Cụ thể là, qua việc ghi chép những con người và sự
kiện cụ thể có thực nhà văn đặc biệt trú trọng đến việc bộc lộ cảm xúc suy tư và
nhận thức của mình về con người và cuộc sống hiện tại. Trong trường trung học
phổ thông học sinh thường lúng túng trong việc khai thác hình tượng nhân vật
Tôi trong tác phẩm ký. Bởi thông thường nhân vật trong tác phẩm tự sự thường
xuất hiện trực tiếp còn trong tác phẩm ký nhân vật chính là “cái tôi” của nhà văn
thì xuất hiện gián tiếp qua các hình tượng thẩm mỹ. Với đề tài này người viết
muốn đưa ra một vài cách tìm hiểu cụ thể nhân vật chính là “cái tôi” của nhà văn
trong hai trích đoạn ký: Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân và Ai đã đặt
tên cho dòng sông của Hoàng Phủ Ngọc Tường.
II. PHẠM VI ĐỀ TÀI
Với đề tài này người viết nghiên cứu trong diện hẹp: Tìm hiểu hình
tượng
nhân vật Tôi trong tác phẩm ký ở chương trình Ngữ văn 12.
III. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
- Từ việc tìm hiểu đặc điểm chung về thể loại ký, giáo viên hướng dẫn
học
Sáng kiến kinh nghiệm: Tìm hiểu hình tượng nhân vật Tôi trong tác phẩm

song nội dung của nó vẫn được triển khai theo một cảm hứng chủ đạo, một tư tưởng
chủ đề nhất định. Tùy theo “cái tôi” của nhà văn mà các tiểu loại này có loại thiên về
triết lý, có loại thiên về thông tin khoa học, có loại thiên về miêu tả phong cảnh, cũng
có loại thuần túy trữ tình. Được coi là những nhà văn viết tùy bút, bút kí nổi tiếng ở
Việt Nam, Nguyễn Tuân và Hoàng Phủ Ngọc Tường đã thể hiện những nét đặc sắc
về hình tượng “cái tôi” của mình qua những trang kí được coi là tuyệt bút đó.
- Nhân vật Tôi trong thể kí: Nhân vật trữ tình trong thể kí là “cái tôi” của
nhà văn. Qua đặc điểm của nhân vật Tôi người đọc thấy được những nét cơ bản
của phong cách nghệ thuật của từng nhà văn.
2. Ý nghĩa của của việc hướng dẫn học sinh tìm hiểu hình tượng “cái
tôi” của nhà văn trong tác phẩm kí.
a) Tìm hiểu tác phẩm kí
- Thông thường khi tìm hiểu tác phẩm kí giáo viên hướng dẫn học sinh
tìm hiểu cả hai phương diện: vẻ đẹp đa dạng độc đáo của các hình tượng thẩm
mỹ và tài năng nghệ thuật của nhà văn khi khắc họa hình tượng đó. Ví dụ khi
tìm hiểu văn bản Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân giáo viên hướng dẫn
học sinh tìm hiểu hình tượng con sông Đà và hình tượng ông lái đò để thấy được
cảm hứng chủ đạo của văn bản là ca ngợi vẻ đẹp của thiên nhiên đất nước cũng
như vẻ đẹp của con người lao động mới. Để hiểu được hình tượng thẩm mỹ đó
ta không thể không tìm hiểu hình tượng “cái tôi” của nhà văn với chất văn tài
hoa uyên bác khi phát hiện ra vẻ đẹp của non sông đất nước.
b) Tìm hiểu “cái tôi” của nhà văn trong tác phẩm kí
- Xét đến cùng, điều cốt lõi làm nên sức hấp dẫn đặc biệt của các tác phẩm kí
phải kể đến “cái tôi” tài hoa, uyên bác và trí tưởng tưởng phong phú của các nhà văn.
Tuy nhiên để giúp học sinh tìm hiểu “cái tôi” trữ tình của nhà văn không phải là điều
đơn giản. Bởi không giống như các tác phẩm tự sự khác nhân vật Tôi trong kí không
xuất hiện qua số phận cuộc đời, mà lại xuất hiện gián tiếp qua các hình tượng thẩm
Người thực hiện: Nguyễn Thị Thu Lê Trường PTTH Lê Quý Đôn – Nam Định
3
Sáng kiến kinh nghiệm: Tìm hiểu hình tượng nhân vật Tôi trong tác phẩm

ký
+ Phải có một sự quan tâm đặc biệt, muốn tìm hiểu về dòng sông Hương thì
Hoàng Phủ Ngọc Tường mới biết “Sông Hương thuộc về một thành phố duy nhất”.
+ Có những người không biết thì cứ ngỡ Sông Hương là một dòng sông
hiền hoà chảy giữa lòng kinh thành Huế nhưng thực ra con sông đã vượt qua
cuộc hành trình đầy gian khổ, khó khăn, với một sự chuyển dòng liên tục trước
khi về với thành phố Huế của nó. Qua tuỳ bút “Ai đã đặt tên cho dòng sông ?”,
Hoàng Phủ Ngọc Tường đã giúp ta tìm về cội nguồn và dòng chảy của dòng
sông Hương từ thượng nguồn cho đến khi ra khỏi rừng già, xuôi về phía đồng
bằng và chảy qua ngoại ô Kim Long để đến với thành phố Huế.
- Hoàng Phủ Ngọc Tường quê gốc vốn ở tỉnh Quảng Trị, nhưng ông lại
sinh ra và lớn lên ở thành phố Huế. Phải chăng đó là lí do vì sao ông am hiển rõ
về con người nơi đây đến như vậy.
+ Nhà thơ yêu quí con người nơi đây bởi tính cách mềm mại, trí tình.
+ Ông thực sự ấn tượng với màu áo “điều lục…mà các cô dâu trẻ vẫn mặc
sau tiết sương giáng”…
b) Vốn hiểu biết về địa lí, lịch sử, âm nhạc, thi ca
* Từ góc nhìn địa lí, rất khó có thể tách Sông Hương ra khỏi thành phố
Huế. Bằng sự hiểu biết tường tận của mình về mảnh đất Kinh Kì cũ, Hoàng Phủ
Ngọc Tường đã làm cuộc hành trình ngược về cội nguồn của dòng sông và gắn
kết nó với thiên nhiên xứ Huế. Từ đó, nhà văn giúp ta cảm nhận được vẻ đẹp
của không gian và thời gian thiên nhiên Huế.
- Ngoài việc am hiểu tường tận về dòng chảy của Sông Hương, Hoàng
Phủ Ngọc Tường còn biết rất nhiều những địa danh nổi tiếng của xứ Huế như
núi Ngọc Trản, Vọng Cảnh, Thiên Thai, Thiên Mụ, Cồn Hến, Cồn Giã Viên, …
- Sông Hương phản quang vẻ đẹp của thiên nhiên Huế để thành phố có
một màu sắc biến ảo “sớm xanh, trưa vàng, chiều tím”
* Vốn hiểu biết của nhà thơ về lịch sử kinh thành Huế
Người thực hiện: Nguyễn Thị Thu Lê Trường PTTH Lê Quý Đôn – Nam Định
5

6
Sáng kiến kinh nghiệm: Tìm hiểu hình tượng nhân vật Tôi trong tác phẩm
ký
 Hoàng Phủ Ngọc Tường thật tinh tế khi ông gắn âm nhạc cổ điển của
Huế với dòng sông Hương.
- Trong cảm nhận của Hoàng Phủ Ngọc Tường, Sông Hương còn là dòng
sông của thi ca. Với sự am hiểu về Sông Hương như nguồn mach chảy trong các
trang thơ, trang văn của biết bao nghệ sĩ, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã làm sống
dậy những vẻ đẹp khác nhau của dòng sông Hương trong các văn phẩm của biết
bao tác giả. Và nhà văn đã nói với chúng ta rằng: “dòng sông Hương không bao
giờ tự lặp lại mình trong cảm hứng của các nghệ sĩ”.
+ Trước hết, nhà văn đã làm sống lại dòng sông Hương với những vần thơ
trữ tình của Tản Đà
“Dòng sông trắng, lá cây xanh
Xuân Giang, xuân thụ cho mình nhớ Ai đã đặt tên cho dòng sông”
(Chơi Huế)
+ Đó cũng có thể là dòng sông Hương hùng tráng, bất tử trong thơ của
Cao Bá Quát
“Trường Giang như kiếm lập thanh thiên”
+ Cũng có khi ta lại bắt gặp con sông Hương “từ nỗi quan hoài vạn cổ với
bóng chiều bảng lảng trong hồn thơ Bà Huyện Thanh Quan”.
+ Dòng sông ấy cũng hiện lên trong cảm hứng về sự phục sinh của con
người và cuộc đời trong thơ Tố Hữu. Có những lúc “Sông Hương quả thực là
Kiều, rất Kiều, trong cái nhìn thắm thiết tình người của tác giả Từ ấy”.
 Sông Hương là con sông của thi ca, là nguồn cảm hứng bất tận cho các
sáng tác văn chương.
* Cái tôi tài hoa, tinh tế với trí tưởng tượng phong phú
a) Hoàng Phủ Ngọc Tường có một phong cách viết kí vô cùng phóng
túng và tài hoa. Với ngòi bút tài tình, điêu luyện của mình, Hoàng Phủ Ngọc
Người thực hiện: Nguyễn Thị Thu Lê Trường PTTH Lê Quý Đôn – Nam Định

8
Sáng kiến kinh nghiệm: Tìm hiểu hình tượng nhân vật Tôi trong tác phẩm
ký
- Phải yêu quí con sông quê hương thì Hoàng Phủ Ngọc Tường mới quan
tâm và tìm hiểu kĩ lưỡng về con sông đến như vậy. Ông nắm rõ dòng chảy của
con sông, biết được rằng Sông Hương đã phải vượt qua một quãng đường dài
khó khăn để về với thành phố.
- Không chỉ hiểu rõ về con sông Hương, Hoàng Phủ Ngọc Tường còn am
hiểu tường tận về thành phố Huế như lòng bàn tay từ các góc nhìn: Địa lí, lịch sử,
văn hoá. “Cuốn từ điển về Huế” ấy đã cho người đọc hiểu thêm về những danh lam
thắng cảnh đẹp ở Huế, những lịch sử hào hùng, vẻ vang, chói lọi mà thành phố đã
làm nên và cả một góc văn hoá trữ tình, thơ mộng mang đậm nét riêng của xứ Huế.
2. Hình tượng “cái tôi’’ của nhà văn Nguyễn Tuân trong “Người lái đò sông
Đà”
* Cái tôi tài hoa và uyên bác:
- Nguyễn Tuân thường nhìn nhận và khám phá mọi sự vật hiện tượng ở
phương diện thẩm mĩ và miêu tả con người ở góc độ tài hoa nghệ sĩ:
+ Sông Đà dưới ngòi bút Nguyễn Tuân quả là một công trình nghệ thuật
tuyệt vời của tạo hóa: “ tuôn dài tuôn dài như một áng tóc trữ tình, đầu tóc chân
tóc ẩn hiện trong mây trời Tây Bắc bung nở hoa ban hoa gạo”. Màu sắc sông Đà
thì mùa xuân là “ dòng xanh ngọc bích”’ mùa thu thì “lừ lừ chín đỏ”, có lúc lại lóe
lên cái “ màu nắng tháng ba Đường thi “ Yên hoa tam nguyệt há Dương Châu”…
+ Khi miêu tả ông lái đò sông Đà, Nguyễn Tuân nhìn ông đò là người
nghệ sĩ chèo đò với “tay lái ra hoa”. Tác giả rất công phu khi miêu tả nghệ thuật
vượt thác ghềnh của ông đò. Ông đã nắm chắc binh pháp của thần sông thần đá,
thuộc lòng các luồng sinh luồng tử của các thác dữ, để có thể lái con thuyền vun
vút qua hàng trăm ghềnh thác ngổn ngang
- Sự uyên bác của Nguyễn Tuân thể hiện qua những trang văn đầy ắp
những hiểu biết phong phú, đa dạng về nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống,
Người thực hiện: Nguyễn Thị Thu Lê Trường PTTH Lê Quý Đôn – Nam Định

Người thực hiện: Nguyễn Thị Thu Lê Trường PTTH Lê Quý Đôn – Nam Định
10
Sáng kiến kinh nghiệm: Tìm hiểu hình tượng nhân vật Tôi trong tác phẩm
ký
NGƯỜI VIẾT
Nguyễn Thị Thu Lê
Người thực hiện: Nguyễn Thị Thu Lê Trường PTTH Lê Quý Đôn – Nam Định
11