Số hóa bởi Trung tâm Học liệu ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

NGUYỄN THỊ THẤM

NHÂN VẬT THIẾU NHI QUA HAI TIỂU THUYẾT CÔI
CÚT GIỮA CẢNH ĐỜI VÀ CHUYỆN CỦA LÝ CỦA
MA VĂN KHÁNG

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 60.22.01.21
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC


Nguyễn Thị Thấm Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn này là công trình nghiên cứu của bản thân tôi. Trong
suốt quá trình nghiên cứu, tôi có tìm hiểu, tham khảo thành quả nghiên cứu khoa học
của các tác giả khác với sự trân trọng và biết ơn nhƣng những nội dung nghiên cứu
của tôi không trùng lặp với kết quả nghiên cứu của các tác giả khác. Những trích dẫn
tài liệu đã đƣợc sử dụng trong Luận văn là đúng sự thật và đƣợc trích dẫn nguồn gốc
từ các tài liệu, tạp chí, công trình nghiên cứu đã đƣợc xuất bản, công bố. Các giải pháp
nghiên cứu nêu trong Luận văn đƣợc rút ra từ những cơ sở lý luận và nghiên cứu thực
tiễn, trong quá trình học tập và giảng dạy.

Thái Nguyên, tháng 06 năm 2014
Học viên Nguyễn Thị Thấm
Xác nhận Xác nhận
của khoa chuyên môn của ngƣời hƣớng dẫn khoa học


Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN i
LỜI CAM ĐOAN ii
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT iii
MỤC LỤC iv
MỞ ĐẦU 1
1. Lí do chọn đề tài 1
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu 3
3. Mục đích nghiên cứu 8
4. Nhiệm vụ nghiên cứu 8
5. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 8
6. Phƣơng pháp nghiên cứu 8
7. Đóng góp của luận văn 9
8. Cấu trúc của luận văn 9
NỘI DUNG 10
CHƢƠNG 1. BỨC TRANH ĐỜI SỐNG XÃ HỘI TRONG HAI TIỂU

TIỂU THUYẾT VIẾT VỀ THIẾU NHI CÔI CÚT GIỮA CẢNH ĐỜI VÀ
CHUYỆN CỦA LÝ CỦA MA VĂN KHÁNG 65
3.1. Ngôn ngữ của hai tiểu thuyết viết về thiếu nhi Côi cút giữa cảnh đời và
Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng 65
3.1.1. Khái niệm về ngôn ngữ nghệ thuật 65
3.1.2. Ngôn ngữ nghệ thuật sử dụng trong hai tiểu thuyết 66
3.1.2.1. Ngôn ngữ dung dị, đời thường đậm đặc chất liệu dân gian và mang đậm
phong vị miền núi 66
3.1.2.2. Ngôn ngữ giàu chất thơ, chất biểu cảm 71
3.2. Giọng điệu của hai tiểu thuyết viết về thiếu nhi Côi cút giữa cảnh đời và
Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng 74
3.2.1. Khái niệm về giọng điệu nghệ thuật 74
3.2.2. Các sắc thái giọng điệu trong hai tiểu thuyết 76
3.2.2.1. Giọng điệu trữ tình sâu lắng, thiết tha 76
3.2.2.2. Giọng điệu suy ngẫm, triết lí sâu xa, hướng về nhân bản, bênh vực quyền
con người 81
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

3.2.2.3. Giọng điệu thương cảm, xót xa 84
3.2.2.4. Giọng điệu mỉa mai, phê phán 88
KẾT LUẬN 94
TÀI LIỆU THAM KHẢO 97
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Ma Văn Kháng (sinh ngày 1/12/1936) là nhà văn xuôi Việt Nam hiện đại nổi

Cũng trong năm 2013, nhà văn còn đoạt Giải thƣởng Hội Nhà văn Việt Nam cho
cuốn Phút giây huyền diệu, tập tiểu luận và bút kí về nghề văn 320 trang.
Nhƣng dù thành công ở thể loại nào thì các tác phẩm của Ma Văn Kháng cũng
đều tập trung vào ba đề tài lớn: Miền núi; Thiếu nhi; Đô thị và tri thức. Nói về các
tác phẩm của Ma Văn Kháng, thầy giáo ngoại ngữ Thanh Thông trong bài viết: “Vài
cảm nghĩ khiêm tốn sau khi đọc tác phẩm Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng” đã
bộc lộ sự ngƣỡng mộ và khâm phục về tài năng văn chƣơng của nhà văn nhƣ sau:
“Tác phẩm nào anh viết cũng tường tận, chi li, đằm thắm và giầu tình tiết, anh hoàn
toàn được gọi là nhà tâm lí học, giáo dục học, dân tộc học, nhân chủng học, khoa
học hình sự, một lương y có tay nghề…”. Cùng với lời nhận xét đó và những thành
tựu kể trên, Ma Văn Kháng đã tự khẳng định đƣợc tài năng và vị thế của mình trong
nền văn xuôi Việt Nam hiện đại.
1.2. Lâu nay, đã có nhiều bài viết, các công trình nghiên cứu về Ma Văn Kháng và
các tác phẩm của ông. Nhƣng hầu hết là các đánh giá, nhận định chung về từng tác
phẩm cụ thể, về hình tƣợng nghệ thuật. Các công trình nghiên cứu công phu nhƣ các
luận văn Thạc sĩ, luận án Tiến sĩ tuy đã hƣớng vào những khía cạnh chuyên biệt. Ví
dụ nhƣ: Kiểu nhân vật, đặc trƣng thể loại, cảm hứng nghệ thuật, phân tích đặc sắc
nghệ thuật tự sự của truyện ngắn, tiểu thuyết trên các loại đề tài: đề tài ngƣời tri
thức, hình ảnh ngƣời phụ nữ, hình tƣợng ngƣời kể chuyện trong tiểu thuyết…
Tuy nhiên, đứng về góc độ nghiên cứu, Ma Văn Kháng là nhà văn có không ít
tác phẩm viết thành công về đề tài thiếu nhi nhƣng còn ít đƣợc đề cập đến. Côi cút
giữa cảnh đời là một trong ba cuốn tiểu thuyết nằm trong cụm tác phẩm đƣợc Giải
thƣởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật năm 2012 và Chuyện của Lý đoạt Giải
thƣởng đặc biệt của Hội Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số năm 2013 đều viết
về đề tài thiếu nhi rất sâu sắc nhƣng vẫn chƣa đƣợc tìm hiểu, nghiên cứu, khám phá.
Với lí do đó, chúng tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài nghiên cứu khoa học: Nhân vật
thiếu nhi qua hai tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý của Ma
Văn Kháng. Luận văn này là một công trình nghiên cứu quy mô nhỏ để lấp vào
khoảng trống đó.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

vƣợt lên đƣợc cái ác, đã đè bẹp đƣợc những tâm địa tối tăm. Nhƣng nó đã có
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

thể tồn tại mà không bị vùi dập. Và tôi nghĩ đó là chiến thắng của tác giả
Cuốn sách của Ma Văn Kháng đã vục vào cái sự thật tối tăm oan khổ đó nhƣ nhiều
cuốn sách khác. Nhƣng thật lạ, anh lại đƣa con ngƣời vào quỹ đạo những tình cảm
nhân hậu, tốt lành. Có thể nói đó là một hiệu quả thanh lọc, tẩy rửa. Cái hiệu quả
thanh lọc này vốn giành cho nghệ thuật; và dƣờng nhƣ cũng chỉ có một nghệ thuật
đích thực, nghệ thuật cao hơn cuộc đời mới làm nổi Cuốn sách mạnh mẽ đẩy ta
vào giữa giòng sống hôm nay với cảm hứng lớn là cảm hứng sự thật, và khát vọng
bao trùm là khát vọng dân chủ; cũng đồng thời cho ta một sự gắn nối với văn mạch
truyền thống là chủ nghĩa nhân văn và tình thƣơng yêu con ngƣời”. Còn về nhân vật
thiếu nhi trong truyện, Giáo sƣ Phong Lê cũng nhận định: “Nhân vật bé Duy cho ta
một hình ảnh một sự chống chọi để vƣợt lên bao đau khổ, đau khổ mà không quá
tầm thƣờng với của lứa tuổi lên mƣời, mà không cƣờng điệu, giả tạo” [31, tr. 193 -
198 ].
PGS.TS. Nguyễn Ngọc Thiện trong bài viết: “Tiểu thuyết về đề tài dân tộc và
miền núi của Ma Văn Kháng” cho rằng: “Trong thể tài truyện vừa của văn học thiếu
nhi, Ma Văn Kháng đã góp vào đó bốn truyện hay. Tác phẩm tâm huyết về chủ đề
này của ông là tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời, đƣợc tái hiện trên cơ sở thu hút
nhiều yếu tố tự truyện, đã đƣợc tổ chức SIDA (Thụy Điển) trao giải thƣởng, bởi tác
phẩm là tiếng nói xác tín và truyền cảm bảo hộ quyền sống và nhân cách con ngƣời
ngay từ khi nó vẫn còn là một đứa trẻ non nớt và vụng dại” [25, tr. 231].
PGS.TS.Vân Thanh - Tác giả cuốn sách Phác thảo Văn học thiếu nhi Việt Nam
cũng đã trích dẫn một số ý kiến của một số nhà phê bình về cuốn tiểu thuyết Côi cút
giữa cảnh đời. Tác phẩm thu hút ngay ngƣời đọc ở sự thể hiện cuộc sống thực đầy
cay đắng và cũng không thiếu chất thơ diễn ra quanh ta. “Cuốn sách thể hiện cuộc
sống nhƣ một sự toàn vẹn” “không một cuộc phiêu lƣu, không một pha đuổi bắt, nhƣ
bất cứ văn học đích thực nào. Ở đây cái hấp dẫn là do tính cách và số phận những
con ngƣời” (Văn Hồng). “Đọc Côi cút giữa cảnh đời, có trang rơi nƣớc mắt, có đoạn

phận con ngƣời trong chiến tranh cùng với những gian nan trong cuộc sống bất toàn
mà nó phải chịu. Đó là câu chuyện của hàng trăm cuốn tiểu thuyết ở xứ ta rồi. Thế
còn số phận của những đứa trẻ thì sao? Về đề tài này tôi đã viết cuốn tiểu thuyết Côi
cút giữa cảnh đời, trong đó trung tâm là hình ảnh một ngƣời bà của hai đứa trẻ côi
cút thiếu thốn cả về vật chất lẫn tinh thần. Còn về Chuyện của Lý thì rõ ràng đứa trẻ
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

mang tên Lý phải là nhân vật chủ yếu của cuốn sách. Lý là đứa trẻ đƣợc tác giả theo
dõi và miêu tả từ lúc là một ấu nhi, một sinh thể sống đơn thuần, tới khi hình thành
trọn vẹn nhân cách con ngƣời” [30]. Với việc theo dõi và miêu tả bé Lý nhƣ vậy,
Ma Văn Kháng muốn ngầm nhắc nhở những ông bố bà mẹ là phải phát huy hết khả
năng của mình trong việc nuôi dạy con cái. Cho nên, việc theo dõi và miêu tả bé Lý
ở trong cuốn sách Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng hoàn toàn trùng hợp với cách
giáo dục con cái của ông bố CarlWeter. Lý tƣởng giáo dục của ông là bồi dƣỡng con
trai trở thành một ngƣời phát triển toàn diện. Thực ra, đây có lẽ cũng là lý tƣởng của
mọi ông bố bà mẹ yêu con trên thế giới này. Chính vì thế, cuốn sách mới xuất bản
mà đã thu hút đƣợc cảm tình của độc giả. Điều này đúng nhƣ nhà Lí luận phê bình
Bùi Việt Thắng trong bài viết “Sự sống chẳng bao giờ chán nản” đã nhận định:
Chuyện của Lý là “một cái kết có hậu nhƣng không ai không đồng thanh tương ứng
đồng khí tương cầu cả. Khi Lý tròn mƣời bảy tuổi (tại sao lại không là mƣời tám
nhỉ?), đẹp rạng rỡ nhƣ trăng rằm, ấy là khi câu chuyện kết lại “Biết bao thời gian đã
qua đi và đọng lại cho hôm nay. Em là đứa bé đƣợc mẹ ấp ủ, đƣợc cha đẻ và bố
dƣợng soi đƣờng, hoàn thiện nhân cách, đƣợc bà ngoại, bà Pham, ông Thòn thƣơng
yêu nuôi dƣỡng, dạy bảo. Bất chấp những đổi thay của thời cuộc, thể chế và thời
gian, với em đó sẽ mãi mãi là những con ngƣời đẹp nhất, hoàn thiện nhất của mọi
cuộc đời. Em là Lý đây. Em đã đƣợc sống trong lòng cuộc sống của Phong Sa với đủ
các cung bậc buồn vui, đau khổ và sung sƣớng. Em là con đẻ của cuộc đời. Là con
của ngƣời đời, em đang can đảm bƣớc vào đời đây” (Ý kiến phát biểu trong buổi
giới thiệu tiểu thuyết Chuyện của Lý do Nhà xuất bản Hội Nhà văn tổ chức - Hà Nội,
ngày 15 tháng 11 năm 2013).

trong buổi giới thiệu tiểu thuyết Chuyện của Lý do Nhà xuất bản Hội Nhà văn tổ
chức - Hà Nội, ngày 15 tháng 11 năm 2013).
Cùng với lời nhận xét đó, hầu nhƣ những trang viết nào ở trong hai cuốn
tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng, ta cũng
bắt gặp cách dùng từ ngữ phong phú, mới mẻ, có lối hành văn thật tự nhiên,
biến hóa, phức tạp một cách thú vị. Phải là một nhà văn bậc thầy, với một kho
tàng kiến thức sâu rộng thì mới viết đƣợc những trang đẹp đẽ dƣờng ấy!
Nhìn chung với hơn 50 năm trong nghề cầm bút viết văn, Ma Văn Kháng vẫn
luôn là ngƣời cùng thời với bao thế hệ ngƣời viết, và cùng đồng hành với bạn đọc từ
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

những năm giữa thế kỷ trƣớc cho đến những ngày hôm nay.
3. Mục đích nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu của luận văn này là tìm hiểu nghệ thuật tự sự qua hai tiểu
thuyết Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý viết về thiếu nhi của Ma Văn Kháng.
Đặc biệt là nghệ thuật xây dựng nhân vật thiếu nhi trong mối quan hệ với gia đình và
xã hội, qua đó khẳng định loại tiểu thuyết hƣớng về đời tƣ của con ngƣời gắn bó với
các thế hệ trong gia đình và đặt trong bối cảnh xã hội nƣớc ta mà nó tồn tại và có
khả năng đặt ra đƣợc nhiều vấn đề có ý nghĩa đạo đức nhân sinh sâu sắc.
Việc tác giả chọn hai tác phẩm cách nhau 24 năm nhƣng lại cùng đề tài viết về
thiếu nhi là để ghi nhận sự tiến triển trong bút pháp tự sự cũng nhƣ phong cách nghệ
thuật của loại tiểu thuyết gia đình của Ma Văn Kháng.
4. Nhiệm vụ nghiên cứu
Khảo sát hai tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý trên cơ sở so
sánh với các tiểu thuyết khác cùng viết về đề tài thiếu nhi. Qua đó để thấy đƣợc
những nét chung, nét riêng của các nhà văn cũng nhƣ nét độc đáo của Ma Văn
Kháng khi viết về nhân vật thiếu nhi.
5. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
5.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tƣợng nghiên cứu của luận văn tập trung vào hai cuốn tiểu thuyết Côi cút

Chƣơng 3: Đặc sắc trong ngôn ngữ, giọng điệu qua hai tiểu thuyết Côi cút giữa
cảnh đời và Chuyện của Lý của Ma Văn Kháng Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

NỘI DUNG
CHƢƠNG 1
BỨC TRANH ĐỜI SỐNG XÃ HỘI TRONG HAI TIỂU THUYẾT CÔI
CÚT GIỮA CẢNH ĐỜI VÀ CHUYỆN CỦA LÝ CỦA MA VĂN KHÁNG
1.1. Đề tài về đời sống thiếu nhi trong nền văn xuôi Việt Nam hiện đại
1.1.1. Khái niệm về đề tài
Trong các bộ môn nghệ thuật nói chung và văn học nói riêng, đề tài là phạm vi
cuộc sống mà nhà văn chọn lựa để sáng tác. Chỉ cần xem tác phẩm viết về cái gì là
có thể xác định đƣợc đề tài của tác phẩm đó. Hay nói cách khác, đề tài là phương
diện khách quan của nội dung tác phẩm [13, tr.110]. Đọc bất cứ tác phẩm nào chúng
ta cũng bắt gặp những ngƣời, những cảnh và tâm tình cụ thể sinh động. Đó là phạm
vi miêu tả trực tiếp của tác phẩm. Tính chất của phạm vi miêu tả trực tiếp trong các
tác phẩm có thể hết sức đa dạng: có thể là chuyện con ngƣời, con thú, cây cỏ, chim
muông nên đề tài của tác phẩm văn học bao giờ cũng xuyên qua một phạm vi miêu
tả cụ thể để khái quát lên một phạm vi hiện thực đời sống nhất định có ý nghĩa sâu
rộng hơn.
Đề tài là phạm vi đời sống đƣợc nhà văn nhận thức, lựa chọn, lí giải và tái hiện
trong tác phẩm. Con đƣờng nhận thức đề tài là đi từ nội dung trực tiếp của tác phẩm,
xác định những đƣờng nét xã hội lịch sử của nó. Mỗi nhân vật của tác phẩm đều có
thể tiêu biểu cho một tầng lớp xã hội, mang một tính cách xã hội, hoạt động trong
một lĩnh vực đời sống, đều có thể tiêu biểu cho một đề tài. Chẳng hạn, tác phẩm Tắt

rõ ở trong các sáng viết về thiếu nhi của nhà văn.
Ở trong các sáng viết về thiếu nhi của Ma Văn Kháng nói chung hai cuốn tiểu
thuyết Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý nói riêng, ta thấy, Ma Văn Kháng
luôn quan tâm và đề cập đến vấn đề cốt tử của đời sống con người, của vận mệnh
dân tộc, đặc biệt là đời sống con ngƣời thiếu nhi. Đó là đời sống thiếu nhi trong gia
đình, đời sống thiếu nhi trong học đƣờng nhà trƣờng và trong các mối quan hệ xã
hội khác.
Sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng đã căn dặn, muốn giáo dục thiếu niên, nhi
đồng thì chúng ta “phải biết kết hợp giữa gia đình, nhà trƣờng, xã hội để nuôi dạy và
giáo dục các cháu. Tất cả mọi ngƣời, mọi đoàn thể, mọi ngành, mọi gia đình phải có
trách nhiệm chăm sóc các cháu…phải chú ý đến các cháu thiếu tình cảm gia đình,
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

những ngƣời phụ trách cần tìm cách bù đắp cho các cháu. Lỗi các cháu một phần thì
lỗi ngƣời lớn chúng ta là mƣời phần”… Chính vì thế, mà các đề tài viết về đời sống
thiếu nhi qua hai tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý cũng đã đƣợc
Ma Văn Kháng phản ánh tƣơng đối toàn diện, đề cập đến tất cả các khía cạnh trong
đời sống tâm hồn của các em.
1.1.2.1. Đời sống thiếu nhi trong gia đình
Trong nếp sống của ngƣời Á Đông, gia đình có vai trò rất lớn trong việc bồi
dƣỡng tâm hồn và giáo dục nhân cách con ngƣời. Vì “gia đình là một nhóm người
cùng sống chung thành đơn vị tổ chức nhỏ nhất trong xã hội. Họ gắn bó với nhau
bằng quan hệ hôn nhân và dòng máu. Gia đình thường bao gồm vợ chồng là cha mẹ
và con cái” [40, tr. 43]. Cho nên, khi viết truyện cho thiếu nhi, Ma Văn Kháng đặc
biệt quan tâm đến tình cảm gia đình. Bởi trẻ em là một trong những thành phần quan
trọng cấu thành gia đình. Phải xác định gia đình hạnh phúc chính là nơi an toàn nhất
cho trẻ em.
Ở trong các sáng tác của Ma Văn Kháng viết cho thiếu nhi, ta thấy đời sống
thiếu nhi trong gia đình hiện lên khá rõ nét. Đó là đời sống thiếu nhi trong các gia
đình khá giả, giàu có và đời sống thiếu nhi trong các gia đình nghèo khổ.

gian phải chi tiêu tằn tiện, chắt bóp hơn để nuôi thêm một sinh linh bé nhỏ phải đêm
ngày giành giật sự sống với bệnh tật.
Phải nói, tuổi thơ của Duy là một tuổi thơ đầy rẫy những bất hạnh, những ngang
trái. Mặc dù sống trong gia đình có mẹ, có cha mà lại hóa ra côi cút. Nhƣng bằng
sức mạnh tình thƣơng và sự che chở của bà, bằng sự giúp đỡ, động viên của rất
nhiều ngƣời tốt đặc biệt là bằng tinh thần tự chủ, sức mạnh của ý chí và sự cố gắng
cao của bản thân đã giúp Duy vƣợt qua đƣợc những ngày tháng nhọc nhằn, oan
nghiệt để có ngày đƣợc gặp lại bố và mẹ trong những giây phút hạnh phúc đoàn tụ
muộn mằn sau này.
Số phận éo le và có phần buồn tủi hơn cả Duy là tuổi thơ của bé Thảm. Thảm
chƣa từng biết đến thế nào là hạnh phúc gia đình, em là con cô Quỳnh - cô ruột của
Duy, làm công nhân nông trƣờng bị một tên Sở Khanh lừa gạt, khiến đời cô phải lỡ
làng. Thảm sinh ra chẳng đƣợc bao lâu thì mẹ Quỳnh mang Thảm về nhờ bà ngoại
nuôi hộ. Còn mình thì bỏ nông trƣờng, bỏ làng để đi nơi khác lập nghiệp.
Thảm sinh ra chỉ đƣợc ít ngày bú sữa mẹ, còn những ngày về sau em đƣợc nuôi
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

nấng hoàn toàn nhờ vào sữa đi bú chực của các cô, các chị có con nhỏ trong phƣờng
và bằng những thìa nƣớc đƣờng, nƣớc cơm nặng tình bà.
Thảm vƣợt qua giai đoạn khó khăn nhất ở thuở ấu nhi. Vào tuổi thứ ba của cuộc
đời em mới tập đi và bập bẹ nói những tiếng nói đầu tiên. Em lớn nhanh, dễ nuôi,
khác với đứa trẻ cùng lứa, em chẳng đòi hỏi gì cả. Thảm nhanh nhẹn, thông minh,
hay nói, hay chuyện, rất đáo để. Nó là đứa trẻ không chịu khuất phục trƣớc một sức
mạnh nào từ trò ma cũ bắt nạt ma mới của mấy bạn trong lớp đến những lời nói
không mấy thiện cảm của cô giáo Thìn trong ngày đầu tiên vào lớp. Bé Thảm sống
dồi dào và phong phú hơn Duy. Nếu nhƣ nhiều lúc Duy cảm thấy chơ vơ, mặc cảm
giữa một tập thể gồm những cá nhân tí hon nhìn thì vui mắt nhƣng cũng đủ mọi
chuyện phức tạp, rắc rối thì bé Thảm hoàn toàn khác. Em “xông xáo, ngây thơ,
thẳng thắn, tin yêu. Nó không hề có mặc cảm kém cỏi để câm lặng, chịu nhận thua
thiệt. Nó lăn xả vào đòi công bằng. Và nó chinh phục đƣợc cả ngƣời có thành kiến

bà đã rơi vào cảnh “sức cùng lực kiệt” và phải ra đi - sau khi đã làm một cuộc bàn
giao lại “sự nghiệp” cho ngƣời con trai cả mà bà thƣờng trông ngóng, đợi chờ, hi
vọng, thắc thỏm và cũng vì đó mà bà đã cố gắng vƣợt lên.
Bà là ngƣời vốn có phẩm chất tốt đẹp. Điều đó còn đƣợc hiện ra rõ ràng hơn
trong tâm thức của Duy khi bà không còn hiện diện bằng xƣơng bằng thịt giữa cuộc
đời. Mơ ƣớc của Duy là bà sẽ sống mãi với mình nhƣng cuối cùng chỉ là ao ƣớc. Có
thể nói, Duy và Thảm chính là hiện thân của “tuổi thơ dữ dội” nhƣng rất tự chủ,
năng động và tràn trề năng lƣợng sống. Hai em đã biến những buồn đau, mất mát
trong cuộc sống thành những niềm vui nho nhỏ, những kỷ niệm ấm áp bên ngƣời bà
có tấm lòng nhân hậu, bao dung, chở che. Với những gì đã thể hiện, Thảm và Duy
thực sự là những mầm cây khỏe mạnh vƣơn lên từ mảnh đất khô cằn, khốc liệt bất
chấp những rào cản, những bão giông, nắng lửa của cuộc đời.
Luôn gần gũi, thân thiết với Duy và Thảm là Việt. Không phải sống trong sự
khốn khó, bĩ cực nhƣ Thảm và Duy, Việt đƣợc sống trong một gia đình rất hạnh
phúc, yên ấm, có “bố mẹ là cán bộ lãnh đạo cấp Sở”. Thế nhƣng, Việt hoàn toàn
khác với những đứa con nhà giàu khác ở trong tác phẩm Côi cút giữa cảnh đời.
Việt sống giàu tình nhân ái, lòng trắc ẩn với ngƣời khó khăn. Cậu sở hữu một
tinh thần nghĩa hiệp cao cả, yêu công lí, một tấm lòng sẵn sàng sẻ chia. Bởi vậy,
vƣợt lên trên bức tƣờng phân biệt giàu nghèo, Việt đã trở thành ngƣời bạn thân,
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

ngƣời đồng hành với mọi éo le của Duy trong cuộc sống. Việt dám bênh vực
Duy, dám tố cáo những lời vu cáo Duy của bọn con nhà giàu hƣ đốn trong lớp
với cô giáo đòi công bằng, lẽ phải cho Duy. Ở nhà, Việt cùng Duy đọc sách, học
bài, bàn chuyện, chơi bi, chơi cờ, cùng làm việc giúp bà nội. Từ ngày có em
Thảm, Việt lại cùng Duy trông em. Những lúc em hay hờn dỗi, Việt tìm đủ mọi
cách dỗ dành em. Việt nặn đồ chơi, làm mặt nạ Tôn Ngộ Không, làm trò cƣời cho
em Thảm vui. Việt chính là một nốt nhạc thanh thoát trong bản hòa ca của cuộc
sống, một hình ảnh trong lành và thánh thiện tạo nên những niềm vui nho nhỏ
cho thời thơ ấu nhiều nỗi buồn đau của Duy và Thảm.

con ngƣời sống trong dòng chảy lịch sử đa sắc tạp bằng tất cả sức mạnh tự nhiên
và ngạo nghễ, hoàn chỉnh tƣ cách con ngƣời của mình. Lý là hình ảnh một thiếu
nhi Việt Nam lớn lên trƣởng thành trong cuộc sống vừa phồn tạp vừa văn vẻ tƣơi
đẹp của đất nƣớc mình.
Nói chung, Lý là con bố Khánh, mẹ Nhu, bố dƣợng Dƣơng nhƣng cũng là máu
thịt của cuộc sống, là con đẻ của cuộc đời. Lý là đứa con sinh ra từ cuộc sống của
ngƣời đời, trong tình yêu thƣơng của con ngƣời.
Bên cạnh những đứa trẻ con nhà nghèo nhƣng lại năng động, tự chủ, giàu ý chí,
nghị lực, khát vọng, giàu tình yêu thƣơng, sự hi sinh, lòng bao dung còn có không ít
đứa trẻ con nhà giàu, có dƣ thừa điều kiện vật chất nhƣng sống ích kỷ, không biết
thƣơng yêu, đùm bọc những ngƣời khốn khó thậm chí còn bao bọc trong mình
những thói hƣ tật xấu ở dạng mới manh nha, dƣới hình thức ngây dại. Những đứa trẻ
không ngoan nhƣ Kim Phú, Văn Giang, Vàng Anh, Vành Khuyên (Côi cút giữa
cảnh đời) và Đào Lê Anh (Chuyện của Lý) đã gây không ít những đau khổ, rắc rối
cho cuộc đời vốn đã không bình lặng của Duy, Thảm và Lý
Văn Giang và Kim Phú là hai đứa bạn cùng học một lớp với Duy. Chúng đều là
những đứa con nhà giàu, nhiều tính xấu, học hành thì chểnh mảng nhƣng ỷ thế con
nhà giàu luôn lên mặt bắt nạt, gây sự với bạn, đặc biệt là Duy - đứa bạn con nhà
nghèo nhƣng lại học tốt luôn bị coi là cái gai trƣớc mặt chúng. Những ngày học đầu
tiên đƣợc sự bao che của cô Thìn, chúng đặt nhiều vu vạ gây nhiều oan ức, tủi hờn
cho Duy. Chúng chỉ đƣợc cái khoe mẽ bề ngoài, còn thực ra môn nào chúng học
cũng kém. Cô vừa đặt câu hỏi, chúng đã giơ tay nhanh chóng nhƣng đứng lên thì nói
huyên thuyên chẳng ra đâu vào đâu.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu

Thực ra bề ngoài đấy chỉ là những trò chơi trẻ con không đáng phải lƣu tâm
lắm. Nhƣng nhìn nhận một cách sâu xa, mỗi đứa trẻ sẽ là một ngƣời lớn trong
tƣơng lai, nếu thói quen tạo nên hành động, hành động hình thành tính cách thì
chính những thói quen, những hành động không tốt của trẻ ngày nhỏ sẽ tạo nên
những ngƣời lớn không tốt trong tƣơng lai. Những thói hƣ tật xấu của Kim Phú,