ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ĐÀM THU TRANG
Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp giảng dạy Toán
Mã số: 60.14.01.11
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS. VŨ THỊ THÁI
THÁI NGUYÊN - 2012
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 2LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết
quả nghiên cứu là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình
nào khác.
Tác giả luận văn
Đàm Thu Trang
MỤC LỤC
Trang
Trang bìa phụ
Lời cảm ơn
Lời cam đoan
Mục lục i
Danh mục các từ viết tắt iii
Danh mục các bảng iv
Danh mục các hình v
MỞ ĐẦU 1
Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 7
1.1. Nhu cầu và định hướng đổi mới phương pháp dạy học 7
1.1.1. Sự cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy học 7
1.1.2. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học 8
1.2. Tổng quan về dạy học theo hợp đồng 10
1.2.1 Dạy học theo hợp đồng 10
1.2.2. Mối quan hệ giữa dạy học theo hợp đồng với các phương pháp
dạy học tích cực khác trong quá trình tổ chức dạy học 17
1.2.3. Một số kĩ thuật dạy học tích cực có thể áp dụng trong hình thức
dạy học theo hợp đồng 19
2.2. Tổ chức dạy học một số nội dung về “Tổ hợp – Xác suất” ở THPT
theo hình thức học theo hợp đồng 47
2.2.1. Đề xuất những nội dung về “Tổ hợp – Xác suất” ở THPT có thể
dạy học theo hình thức học theo hợp đồng. 47
2.2.2. Tổ chức dạy học theo hợp đồng những HĐHT đã đề xuất cho
học sinh THPT 47
2.3. Thiết kế một số giáo án dạy học một số nội dung “Tổ hợp - Xác
suất” trong chương trình toán lớp 11 theo hình thức học theo hợp đồng. 55
2.3.1. Thiết kế bản hợp đồng học tập và nhiệm vụ học tập 55
2.3.2. Lập kế hoạch một số bài học trong chương “Tổ hợp - Xác suất”
có sử dụng hình thức dạy học theo hợp đồng 78
Kết luận chương 2 92
Chương 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 93
3.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm 93
3.2. Đối tượng thực nghiệm sư phạm 93
3.3. Nội dung thực nghiệm sư phạm 94
3.4. Kết quả thực nghiệm sư phạm 95
3.4.1. Đánh giá về mặt định tính 95
Trang
Bảng 3.1: Kết quả học tập môn Toán ở lớp 10 của học sinh hai lớp 11C và
11C1 trường THPT Hoà An 93
Bảng 3.2. Kết quả học tập nội dung Tổ hợp – Xác suất của học sinh hai lớp
11C và 11C1 97Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 8
v
DANH MỤC CÁC HÌNH
Trang
Sơ đồ 1.1: Kĩ thuật “khăn phủ bàn” 19
Sơ đồ 1.2: kĩ thuật “Mảnh ghép” 20
Sơ đồ 1.3. Quy trình tổ chức dạy học theo hợp đồng cho học sinh THPT 43
Biểu đồ 3.1: Tỷ lệ phần trăm kết quả học tập môn Toán ở lớp 10 của học
sinh hai lớp 11C và 11C1 trường THPT Hoà An 94
Biểu đồ 3.2. Tỷ lệ phần trăm kết quả học tập nội dung Tổ hợp – Xác suất
của học sinh hai lớp 11C và 11C1 97
học tích cực được triển khai ở 14 tỉnh miền núi phía Bắc trong đó có hình
thức dạy học theo hợp đồng. Với hình thức dạy học này, học sinh có nhiều cơ
hội lựa chọn cho mình cách chiếm lĩnh tri thức, kĩ năng và thái độ diễn đạt
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 102
những gì mà họ thu nhận được. Dạy học theo hợp đồng còn cho phép học sinh
lựa chọn thứ tự thực hiện các nhiệm vụ trong hợp đồng. Thông qua đó, có thể
tạo cơ hội học tập tốt nhất cho mỗi học sinh trong lớp. Tuy nhiên việc nghiên
cứu và vận dụng hình thức dạy học này vào dạy học môn Toán ở trường
THPT vẫn còn nhiều hạn chế trong việc: Giúp học sinh làm việc độc lập; giúp
học sinh có thái độ nghiêm túc khi cam kết và thực hiện hợp đồng; phân loại
học sinh và xây dựng phiếu hỗ trợ …
Trong quá trình dạy học nội dung “Tổ hợp - Xác suất” giáo viên và học
sinh đã gặp không ít những khó khăn. Với giáo viên, đây là một trong những
nội dung mới đưa vào giảng dạy nên kinh nghiệm giảng dạy chưa nhiều,
không ít giáo viên khi dạy chủ yếu chỉ đưa ra các khái niệm, định lý, quy tắc,
… một cách áp đặt không tự nhiên, khi dạy bài tập chỉ đơn thuần là cung cấp
lời giải, chưa có nhiều sự liên hệ thực tế. Cũng chính vì vậy mà trong học tập,
đa số học sinh học một cách máy móc, thụ động chưa phát huy được năng lực
học tập tích cực của bản thân. Tuy nhiên nội dung này lại có nhiều điều kiện
để khai thác, nghiên cứu và vận dụng hình thức dạy học theo hợp đồng đóng
góp vào công cuộc đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng
dạy học.
Từ những lí do trên đề tài được chọn là: Dạy học một số nội dung “Tổ
hợp - Xác suất” trong chương trình Toán lớp 11 theo hình thức dạy học theo
hợp đồng.
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
trọng cá nhân người học, phát huy được các thế mạnh của cá nhân người học
vì vậy mà nó được các nhà nghiên cứu giáo dục, các nhà giáo dục thế giới
quan tâm và ứng dụng rộng rãi. Hình thức học theo hợp đồng có nhiều công
trình của các nhà nghiên cứu giáo dục thế giới nghiên cứu và đề cập đến:
Brockett,R.G & Hiemstra, R.(1991), Self-direction in adult learning:
Perspectives on theory, research, and practice. New York: Routledge;
Gross, R. (1977). The lifelong learner. New York: Simon and Schuster;
Hiemstra, R., & Sisco, B. (1990). Individualizing instruction for adult
learners:Making learning personal, powerful, and successful. San Francisco:
Jossey-Bass;
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 124
Knowles, M. S. (1980). The modern practice of adult education
(revised and updated). Chicago: Follett Publishing Company;
Knowles, M. S. (1986). Using learning contracts. San Francisco:
Jossey-Bass; Knowles, M. S & Associates. (1984). Andragogy in action. San
Francisco: Jossey-Bass;
Tough, A. (1979). The adult's learning projects. Toronto: Ontario
Institute for Studies in Education (originally published in 1971);
David A. Sousa, Carol Ann Tomlinson, Differentiation and the Brain
Ở nước ta, để đáp ứng quan điểm chỉ đạo phát triển giáo dục của Bộ
Giáo dục và Đào tạo trong chiến lược phát triển giáo dục Việt Nam 2009 –
2020: “Giáo dục phải bám sát nhu cầu và đòi hỏi của xã hội, thông qua việc
thiết kế các chương trình đào tạo đáp ứng yêu cầu cung cấp nhân lực phục vụ
các ngành kinh tế đa dạng. Giáo dục phải chú trọng nhiều hơn cơ hội lựa chọn
trong học tập cho mỗi học sinh. Các chương trình, giáo trình và các phương
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu:
Nghiên cứu cơ sở lí luận của hình thức học theo hợp đồng và thực tiễn áp
dụng hình thức dạy học này ở nước ta và một số trường THPT ở tỉnh Cao Bằng.
Thiết kế một số giáo án dạy học nội dung “Tổ hợp - Xác suất” trong
chương trình Toán lớp 11 theo hình thức dạy học theo hợp đồng.
Bước đầu tiến hành dạy thực nghiệm nhằm kiểm nghiệm tính khả thi của
các phương án dạy học đã xây dựng.
4. Giả thuyết khoa học
Nếu tổ chức và sử dụng hợp lí hình thức dạy học theo hợp đồng nội dung
“Tổ hợp – Xác suất” trong chương trình môn Toán lớp 11 thì có thể nâng cao
chất lượng dạy học nội dung này, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn
Toán ở trường phổ thông.
5. Đối tượng nghiên cứu và khách thể nghiên cứu
5.1. Khách thể nghiên cứu: Các phương pháp dạy học tích cực.
5.2. Đối tượng nghiên cứu: Dạy học nội dung “Tổ hợp - Xác suất” ở trường
THPT theo hình thức dạy học theo hợp đồng.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 146
6. Phạm vi nghiên cứu
Nghiên cứu việc dạy học theo hợp đồng một số nội dung “Tổ hợp –
Xác suất” lớp 11 theo chương trình và SGK dành cho ban cơ bản.
7. Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu lý luận: Nghiên cứu tài liệu liên quan đến nội
dung tổ hợp xác suất, tài liệu về hình thức dạy học theo hợp đồng và tài liệu
về các phương pháp dạy học tích cực.
- Phương pháp quan sát: Quan sát hành vi của học sinh trong quá trình học tập.
- Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động cá nhân: Nghiên cứu các
tàng kiến thức của nhân loại ngày càng đa dạng và phong phú. Khoa học -
công nghệ trở thành động lực cơ bản của sự phát triển kinh tế - xã hội. Với sự
phát triển mạnh mẽ này đòi hỏi người lao động phải đáp ứng được các yêu
cầu mới như năng động, sáng tạo, có khả năng thích nghi trước sự lão hóa tri
thức ngày một nhanh.
Giáo dục là nền tảng của sự phát triển khoa học - công nghệ, phát triển
nguồn nhân lực đáp ứng nhu cầu của xã hội hiện đại và đóng vai trò chủ yếu
trong việc nâng cao ý thức dân tộc.
Đứng trước nhu cầu đó, đáng tiếc là trong tình hình hiện nay, phương
pháp dạy học ở nước ta còn có những nhược điểm phổ biến: Kiến thức được
truyền thụ dưới dạng có sẵn, ít yếu tố tìm tòi phát hiện; thầy áp đặt, trò thụ
động, thầy thuyết trình tràn lan; thiên về dạy, yếu về học, thiếu hoạt động tự
giác, tích cực và sáng tạo của người học; không kiểm soát được việc học.
Điều này đặt ra nhiệm vụ cấp bách cho ngành giáo dục là phải nâng cao
chất lượng giáo dục và đào tạo. Và đó cũng chính là những lý do dẫn tới nhu
cầu đổi mới PPDH nhằm đáp ứng yêu cầu đào tạo con người mới, con người
lao động sáng tạo phục vụ cho sự nghiệp công nghiệp hóa – hiện đại hóa của
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 168
đất nước. Điều này đã được Đảng và Nhà nước ta khẳng định thông qua Nghị
quyết Trung ương II khóa VIII của Đảng cộng sản Việt Nam: “Phải đổi mới
phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện
thành nếp tư duy sáng tạo cho học sinh. Từng bước áp dụng các phương pháp
tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và
thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh ”.[12]
1.1.2. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học
Định hướng đổi mới phương pháp dạy học đã được xác định trong Nghị
tư duy theo kiểu hình thái tương tác, bao quát tổng thể mỗi sự vật, từ đó nắm
được bản chất cụ thể và sâu xa của sự vật.
Có thể quan niệm một cách khái quát rằng: Đổi mới PPDH là hoạt động
nhằm chuyển từ việc dạy học theo kiểu truyền thụ một chiều của giáo viên sang
việc tổ chức hoạt động học tập chủ động, tự lực, sáng tạo trong hoạt động học
tập của học sinh.
Định hướng chung về đổi mới phương pháp dạy học là phát huy tính tích
cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, tự học, kĩ năng vận dụng vào thực tiễn, phù
hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; tác động đến tình cảm, đem lại
niềm vui, tạo hứng thú học tập cho học sinh, tận dụng được công nghệ mới
nhất; khắc phục lối dạy truyền thống truyền thụ một chiều các kiến thức có sẵn.
Rất cần phát huy cao năng lực tự học, học tập suốt đời trong thời đại bùng nổ
thông tin. Tăng cường học tập cá thể phối hợp với hợp tác. Định hướng vào
người học được coi là quan điểm định hướng chung trong đổi mới PPDH.
Quan điểm định hướng chung cần được cụ thể hoá thông qua những quan điểm
dạy học khác, như dạy học giải quyết vấn đề, dạy học theo tình huống, dạy học
định hướng hành động cũng như các phương pháp, kĩ thuật dạy học cụ thể,
nhằm tăng cường hơn nữa việc gắn lí thuyết với thực tiễn, tư duy với hành
động, nhà trường với xã hội. Đổi mới PPDH được thực hiện theo các định
hướng sau: Bám sát mục tiêu giáo dục phổ thông; phù hợp với nội dung dạy
học cụ thể; phù hợp với lứa tuổi học sinh; phù hợp với cơ sở vật chất, các điều
kiện dạy học của nhà trường; phù hợp với việc đổi mới kiểm tra, đánh giá kết
quả dạy - học; kết hợp giữa việc tiếp thu và sử dụng có chọn lọc, có hiệu quả
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 1810
các phương pháp dạy học tiên tiến, hiện đại với việc khai thác những yếu tố
tích cực của các PPDH truyền thống; tăng cường sử dụng các phương tiện dạy
Theo chúng tôi: Dạy học theo hợp đồng là một hình thức dạy học trong
đó mỗi học sinh được giao một HĐHT bao gồm các nhiệm vụ, bài tập bắt
buộc và tự chọn khác nhau trong khoảng thời gian nhất định. Học sinh chủ
động và độc lập về thứ tự thực hiện các nhiệm vụ, thời gian cho mỗi nhiệm vụ
và có lựa chọn hỗ trợ từ giáo viên hoặc bạn bè hay không.
1.2.1.2. Đặc điểm của dạy học theo hợp đồng
Học theo hợp đồng là một hình thức dạy học mang tính cá thể hóa, tạo
điều kiện phân hóa trình độ của học sinh, khuyến khích học sinh phát triển tối
đa năng lực học tập, năng lực xã hội (năng lực hợp tác, năng lực giao tiếp) và
tự kiểm soát, tự đánh giá kết quả học tập của mình. Hình thức dạy học này
khác với việc dạy học mang tính đồng loạt cho toàn thể lớp học, cho phép
giáo viên có thể quản lí và kiểm soát, thẩm định, đánh giá được năng lực học
tập của mỗi học sinh. Hình thức dạy học này tạo cơ hội học tập cho tất cả học
sinh trong lớp theo trình độ, nhịp độ và theo năng lực.
Khi yêu cầu học sinh thực hiện một số các nhiệm vụ, bài tập theo một
thứ tự cố định thì chỉ có thể gọi là hình thức làm việc độc lập chứ không phải
là học theo hợp đồng. Học theo hợp đồng chủ yếu phù hợp với những nội
dung luyện tập, ôn tập. Đối với các nội dung lý thuyết thì hợp đồng chỉ được
thực hiện nếu các nhiệm vụ học tập không được yêu cầu thực hiện theo một
thứ tự nhất định. Học theo hợp đồng đôi khi bị nhầm với học cá nhân. Tuy
nhiên trong học theo hợp đồng không phải không có nhiệm vụ lắng nghe và
trình bày. Học theo hợp đồng có thể có hoạt động theo cặp, theo nhóm (có
thỏa thuận hướng dẫn rõ ràng). Các nhiệm vụ làm theo nhóm, các nhiệm vụ
bắt buộc và tự chọn có thể làm cho các hoạt động học theo hợp đồng phong
phú và hấp dẫn hơn vì khi đó học sinh có thể thể hiện khả năng sáng tạo của
mình, có thể xây dựng, thực hành các kỹ năng xã hội như kỹ năng làm việc
nhóm, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng thể hiện mình với người khác, kỹ năng trình
bày vấn đề
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 20
nhịp độ và trình độ phát huy khả năng của mỗi cá nhân.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 2113
- Rèn luyện khả năng làm việc độc lập của học sinh: Học sinh có thể
độc lập thực hiện nhiệm vụ cần hay không cần sự hỗ trợ của giáo viên hoặc
học sinh khác.
- Tạo điều kiện cho học sinh được hỗ trợ cá nhân: Sự hỗ trợ của giáo
viên qua các phiếu hỗ trợ được xây dựng phù hợp với từng trình độ của học
sinh. Nhu cầu hỗ trợ ít đối với học sinh khá, nhu cầu hỗ trợ nhiều đối với học
sinh yếu kém. Do đó phát huy được tính chủ động, sáng tạo của học sinh giỏi
và tạo điều kiện để học sinh yếu kém có cơ hội phát triển, hoàn thành nhiệm
vụ học tập tốt hơn.
- Hoạt động học tập của học sinh đa dạng phong phú hơn: Do có hệ
thống các nhiệm vụ, bài tập đa dạng phong phú và cách thức thực hiện phần
lớn do học sinh tự quyết định tạo nên sự đa dạng trong hoạt động học tập của
học sinh.
- Tạo điều kiện cho học sinh được lựa chọn phù hợp với năng lực: Học
sinh có thể chọn nhiệm vụ tự chọn, chọn mức độ trợ giúp hoặc cách thức thực
hiện phù hợp với năng lực của mình.
- Tăng cường trách nhiệm học tập đối với học sinh: Học sinh đã kí hợp
đồng với giáo viên nên có trách nhiệm trong việc thực hiện nhiệm vụ theo
hợp đồng đã kí.
- Tăng cường sự tương tác giữa học sinh với giáo viên, giữa học sinh
với học sinh: Giáo viên có thời gian hỗ trợ cá nhân học sinh nên chắc chắn
tăng cường sự tương tác giữa giáo viên và học sinh có nhu cầu trợ giúp. Học
sinh khá, giỏi sau khi hoàn thành nhiệm vụ, bài tập của mình có thể hỗ trợ các
học sinh yếu có nhu cầu cần sự trợ giúp.
làm quen với hình thức này.
- Đối tượng học sinh: Hình thức này chỉ có thể áp dụng đối với những học
sinh có khả năng đọc hiểu và thực hiện các nhiệm vụ một cách tương
đối độc lập đồng thời biết cách làm việc hợp tác với mức độ chủ động tương
đối cao. Do đó, trong lớp học nếu học sinh có sự chênh lệch quá lớn về mặt
bằng kiến thức thì việc vận dụng hình thức dạy học này khó đạt hiệu quả cao.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 2315
- Phương tiện học tập: Học theo hợp đồng cần nhiều sự hỗ trợ từ các
phương tiện hiện đại như máy chiếu Overhead, máy chiếu Projecter, computer
hay cần có các phương tiện khác như bảng phụ, giấy trong, bút viết giấy
trong, bảng hoạt động nhóm.
- Một nguy cơ có thể xảy ra là một số giáo viên không bố trí đủ thời
gian cho học sinh thực hiện hợp đồng trên lớp nên các em phải thực hiện hoạt
động tự chọn ở nhà, hoặc họ trông đợi là học sinh thực hiện các hoạt động ấy
như bài tập về nhà.
1.2.1.5. Những yêu cầu khi tổ chức dạy học theo hợp đồng
a. Nội dung
Nội dung được lựa chọn phù hợp, đa dạng và phong phú với việc học
theo hợp đồng để học sinh có thể thực hiện linh hoạt theo nhu cầu, nhịp độ và
năng lực.
b. Thời gian
Cần có đủ thời gian để học sinh nghiên cứu hợp đồng, lựa chọn nhiệm vụ,
kí hợp đồng, thực hiện hợp đồng, và nghiệm thu hợp đồng một cách thích hợp.
Giáo viên phải quyết định thời gian của học theo hợp đồng trong quá
trình dạy học (trong ngày, tuần, tháng, …). Việc xác định thời hạn của hợp
đồng theo số các tiết học trên lớp là tốt nhất để giúp học sinh quản lý thời gian
chức hợp đồng kéo dài 1 hay 2 tuần. Trong những giờ học này, học theo hợp
đồng là một phần trong những việc hàng ngày và được tổ chức hàng tuần. Đối
với giáo viên mới áp dụng hình thức này nên tổ chức mỗi tháng hay mỗi học
kỳ 1 hợp đồng. Lý do là việc tổ chức học theo hợp đồng cần có thời gian và
công sức cho việc chuẩn bị, thực hiện và rút kinh nghiệm.
e. Đánh giá
Khi hợp đồng hoàn thành, học sinh vẫn có thể được tham gia tích cực
vào việc đánh giá, tự đánh giá. Thay vì đánh giá dựa trên nhận xét của giáo
viên hoặc đánh giá theo kết quả hoạt động, một hình thức đánh giá trên phạm
vi rộng hơn có thể được áp dụng như một phương pháp tăng cường sự tham
gia trong các hoạt động của học sinh.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 25
Copyright: Tài liệu đại học ©