
Tr
 !"# 

$%#&#'()
*+, /.0123245
62789:;<=10627
89:;>?;@AB2CA2
Giảng viên phụ trách: *DE"
Học viên thc hin:.FGH#
*I)JK.LG)M
@NO).PQRMM
Tp.HCM, ngày 13 tháng 12 năm 2012
-2-
9)*DE"
@B2?S:
Triết học được xem như là khoa học của mọi khoa học do đó triết học có vai trò
quan trọng trong việc định hướng sự phát triển của xã hội loài người. Ở bất kì một
thời đại nào, dưới bất kì một chế độ xã hội nào thì tư tưởng triết học luôn luôn chi
phối mạnh mẽ đời sống kinh tế - xã hội của xã hội đó. Chính vì vậy việc nghiên cứu
lịch sử triết học hay nói đúng hơn là lịch sử tư tưởng loài người có ý nghĩa rất quan
trọng vì một mặt nó giúp ta hiểu được quá trình phát triển của xã hội loài người mặt
khác nó giúp ta tiếp thu những tinh hoa, giá trị tư tưởng của thế hệ trước và khắc
phục những thiếu sót, hạn chế. Chúng ta không thể sống mà không có quá khứ.
Như ta đã biết, Hy Lạp là một trong những chiếc nôi của nền văn minh nhân loại.
Ở đó xuất hiện rất sớm và đạt được những thành tựu rực rỡ mà ảnh hưởng của nó
còn in đậm đối với sự phát triển của tư tưởng triết học sau này. Quá trình phát sinh
và phát triển của triết học Hy Lạp cổ đại gắn liền với quá trình đấu tranh giữa tri
thuức khoa học và tín ngưỡng, giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm tôn
giáo. Đó là cuộc đấu tranh giai cấp trên lĩnh vực tinh thần, tư tưởng trong xã hội
chiếm hữu nô lệ của Hy Lạp. Cuộc đấu tranh gay gắt nhất trong lĩnh vực này là cuộc

Hy Lạp cổ đại là đất nước của thi ca, thần thoại. Thần thoại là nơi để con người
tưởng tượng, diễn giải về các hiện tượng thiên nhiên kỳ bí mà còn là nơi thể hiện đời
sống tâm linh, sự hình thành số phận cũng như muôn mặt của đời sống thường ngày.
Thần thoại là nơi đầu tiên để tư duy triết học ra đời và từng bước triết học tách khỏi
thần thoại, tự mình tư duy về tự nhiên, đạo đức, về xã hội, về lẽ sống, về chân lý, về
con người…
-4-
9)*DE"
Những tinh hoa về toán học, thiên văn học, địa lý, hệ thống đo lường, lịch pháp
…đã xuất hiện do nhu cầu buôn bán, vượt biển đến các nước phương Đông. Vì vậy,
các nhà triết học đầu tiên của Hy Lạp cũng là những người đã nhiều lần đến phương
Đông và nhiều vùng đất khác. Các thành tựu đều được các nhà khoa học tên tuổi
sớm phát hiện ra như Talét, Pytago, Ácsimét, Ớclít…
Như vậy, có thể thấy rằng sự ra đời của triết học Hy Lạp cổ đại là một tất yếu-đó
là kết quả nội sinh của cả một dân tộc, một thời đại. C.Mác viết: “Các nhà triết học
không phải những cây nấm mọc trên đất. Họ là sản phẩm của thời đại mình, dân tộc
mình mà những tinh lc tinh tế nhất, quý giá nhất và khó nhìn thấy nhất đã được
suy tư trong các khái nim triết học”.
Triết học cổ đại rất đa dạng; song nhìn chung, chúng thể hiện rõ khuynh hướng
nhất nguyên hay khuynh hướng nhị nguyên một cách rõ ràng và khá nhất quán. Triết
học Hy Lạp gắn liền với lịch sử ra đời của nền chính trị Hy Lạp cổ đại mà đỉnh cao
của nó là nền dân chủ Aten và phản ánh lịch sử của đất nước này. Do vậy, nó trải
qua 3 giai đoạn: Hình thành, cực thịnh và suy tàn. Trong đó, cuộc đầu tranh giữa hai
khuynh hướng nhất nguyên vật chất và duy tâm để để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch
sử triết học Hy Lạp cổ đại. Chủ nghĩa duy vật được hình thành từ trường phái Milê,
Hêraclít, trường phái đa nguyên và đỉnh cao là trường phái nguyên tử luận. Chủ
nghĩa duy tâm được hình thành từ trường phái Pytago, duy lý Êle, phái Ngụy Biện
và đỉnh cao là trường phái duy tâm khách quan Platông. Còn Arixtốt đã cố gắng
khắc phục sử đối lập giữa hai khuynh hướng nhất nguyên duy vật và nhất nguyên
duy tâm, tiến hành phê phán và tổng kết triết học và khoa học thời này, do vậy ông

còn nhiều bất đồng, song nhìn chung, các triết gia đều khẳng định con người là tinh
hoa cao quý nhất của tạo hóa.
-6-
9)*DE"
, M)12i:1j62789:;<=10
62789:;>
MJbk"#P'
Là một trào lưu triết học chủ đạo của Hi lạp cổ đại, chủ nghĩa duy vật được hình
thành từ trường phái Milê - Hêraclít, trải qua trường phái đa nguyên và đạt được đỉnh
cao trong trường phái nguyên tử luận.
MJJ(O&F
Trường phái triết học Milê do 3 nhà triết học duy vật là Talét, Anaximăngđrơ,
Anaximen (Thalès, Anaximandre, Anaximène) xây dựng, nhằm làm sáng rõ bản
nguyên vật chất của thế giới. Nếu bản nguyên vật chất của thế giới được Talét cho là
nước, thì Anaximăngđrơ cho là apeiron, còn Anaximen cho là không khí.
Những quan niệm triết học duy vật của trường phái Milê tuy còn mộc mạc, thô sơ
nhưng có ý nghĩa vô thần chống lại thế giới quan thần thoại đương thời và đã chứa
đựng những yếu tố biện chứng chất phác.
MJM(OF("&l
Hêraclít là một nhà triết học duy vật thể hiện rõ các tư tưởng bin chứng chất phác
thời cổ Hi Lạp.
+ Khi coi bản nguyên của thế giới là lửa, Hêraclít cho rằng, vạn vật đều từ lửa mà
ra, rồi sau đó sẽ mất đi để quay về với lửa, nhưng tuỳ theo độ của lửa mà vạn vật có
thể chuyển hóa – thay đổi trạng thái.
+ Hêraclít cho rằng, nhận thức thế giới là phát hiện ra cái lôgốt, tức cái quy luật,
trật tự của vũ trụ, phát hiện ra tính hài hòa và xung đột của những mặt đối lập tồn tại
trong các sự vật, hiện tượng đa dạng trong thế giới.
MJm(O "#PF
Để lý giải tính đa dạng của vạn vật trong thế giới theo tinh thần duy vật, Empêđốc
(Empédocle, ~490-430) và Anaxago (Anaxagore, ~500-428) cố vượt qua quan niệm

ni#"G$  opqr
Đêmôcrít cho rằng, đạo đức học giúp làm rõ số phận, cuộc sống và hướng dẫn
hành vi, thái độ của từng con người. Sự hiểu biết là cơ sở của hành vi đạo đức. Sống
đúng mực, ôn hòa, không gây hại cho mình và cho người là sống có đạo đức.
Mặc dù vẫn còn nhiều hạn chế nhưng với những thành tựu đạt được, Đêmôcrít đã
nâng chủ nghĩa duy vật Hi Lạp lên đỉnh cao, làm cho nó đủ sức đương đầu chống lại
các trào lưu duy tâm đang thịnh hành bấy giờ.
• Khác với quan điểm của Đêmôcrít, Êpicua (341-270 TCN) cho rằng,
nguyên tử có trọng lượng, và do có trọng lượng mà nguyên tử tự vận động không chỉ
theo chiều thẳng đứng mà còn theo chiều xiên.
MMbk"#PsG
Là một trào lưu triết học chủ đạo của Hi lạp cổ đại, chủ nghĩa duy tâm được hình
thành trong trường phái triết học Pytago, trải qua trường phái duy lý Êlê và đạt được
đỉnh cao trong trường phái duy tâm khách quan của Platông.
MMJ(OP"
Pytago (Pythagore, 571-497 TCN) là nhà triết học, toán học uyên bác. Do chịu ảnh
hưởng bởi quan điểm duy tâm – tôn giáo của triết học Phương Đông mà Pytago coi
linh hồn bất tử tồn tại độc lập với thể xác và chịu sự chi phối bởi luật luân hồi. Giải
thoát linh hồn ra khỏi sự ràng buộc của thể xác là mục đích của cuộc sống. Nhận thức
là chức năng của linh hồn.
MMM(Ot&F
Trường phái Êlê (thế kỉ V-IV TCN) do Xênôphan (Xénophane) thành lập theo tinh
thần duy vật, nhưng sau đó nó được Pácmêníc (Parmenide) phát triển theo tinh thần
duy lý ngã về khuynh hướng duy tâm, và được Dênông (Zénon) nhiệt thành bảo vệ.
-9-
9)*DE"
• Xênôphan (570-478 TCN) là bạn của Talét, nên chịu ảnh hưởng bởi
quan điểm của nhà triết học này, vì vậy ông cho rằng, mọi cái đều từ đất mà ra, và
cuối cùng rồi cũng trở về với đất. Đất là cơ sở của vạn vật.
• Pácmênít (500-449 TCN) viết tác phẩm Bàn về tự nhiên với “tồn tại” là

nguồn gốc của thế giới khách quan. Ví dụ như với Talét bản nguyên thế giới là
nước, Anaximăngđrơ là apeiron, Anaximen là không khí… đối với các nhà triết học
duy tâm thì đối với các nhà triết học duy tâm, Xênôphan cho đất là cơ sở vạn vật,
với Platông thì đó là sự gắn liền của 4 yếu tố cơ bản là tồn tại, không tồn tại, con số,
sự vật cảm tính…
Triết học duy vật chất phác và triết học duy tâm đều gắn bó mật thiết với khoa học
t nhiên để tổng hợp mọi hiểu biết về các lĩnh vực khác nhau nhằm xây dựng bức
tranh về thế giới như một hình ảnh chỉnh thể thống nhất mọi sự vật, hiện tượng xảy ra
trong nó. Các nhà triết học Hy Lạp cổ đại đồng thời là những nhà khoa học tự nhiên.
Bên cạnh những tri thức khoa học sơ khai triết học Hy Lạp cổ đại cũng đã đề cập
đến những vấn đề của thế giới quan theo nghĩa hiện đại tuy còn ở trạng thái mầm
mống. Như vậy triết học Hy Lạp cổ đại ngay từ khi ra đời đã gắn liền với khoa học.
Nhìn chung triết học Hy Lạp cổ đại đều đề cao vai trò của con người và khẳng
định con người là tinh hoa cao quí nhất của nhân loại. Thông qua một loạt các quan
niệm về đạo đức, chính trị - xã hội, nhận thức, tất cả đều xoay quanh một nhân vật
trung tâm là con người liên quan tới nhận thức, hành vi của con người tác động đến
thế giới.
-11-
9)*DE"
Tính giai cấp sâu sắc, nó đã thể hiện nó là thế giới quan và ý thức hệ của giai cấp
chủ nô thống trị trong xã hội bấy giờ. Vì thế dễ hiểu tại sao phần lớn các nhà triết
học thời kì này đều coi nô lệ không phải là con người mà chỉ là công cụ biết nói.
Các tư tưởng duy vật, duy tâm; các quan điểm biện chứng và siêu hình tồn tại đan
xen với nhau. Đây là nét nổi bật của triết học Hy Lạp, nguyên nhân chủ yếu là do
khoa học tự nhiên chưa phát triển nên hạn chế tầm nhìn của các nhà triết học và các
quan điểm học duy vật và biện chứng đều rơi vào tình trạng bế tắc khi chứng minh
các luận điểm của mình. Tư tưởng triết học Hy Lạp cổ đại đều dừng lại ở trình độ
trc quan chất phác đặc biệt là tư tưởng triết học biện chứng và duy vật. Do đó khi
giải quyết vấn đề cơ sở đầu tiên của thế giới thì các nhà triết học duy vật đều đưa về
một dạng vật chất cụ thể như: đất, nước, lửa, không khí,…Sau này ở mức độ trừu

an bài, và con người không thể phát hiện ra được. Nổi bật nhất trong chủ nghĩa triết
học duy tâm là Platông, Platông chia thế giới ra thành thế giới ý niệm và thế giới sự
vật. Ý niệm là cái sản sinh, có trước, là nguyên nhân, là bản chất, là khuôn mẫu của sự
vật. Còn sự vật là cái được sản sinh, có sau, là cái bóng được mô phỏng, sao chép lại
từ ý niệm. Bất cứ sự vật nào cũng xuất hiện từ ý niệm và có quan hệ ràng buộc với ý
niệm… Ông cũng nhắc đến linh hồn con người với ba bộ phận: cảm giác, ý chí và lý
trí.
Thứ hai, quan niệm về nhận thức:
Trường phái Milê chưa nhắc đến nhận thức con người thì đến trướng phái Hêraclít,
Hêraclít coi nhận thức thế giới là phát hiện ra các lôgốt – quy luật, trật tự vũ trụ. Ông
cho rằng quá trình nhận thức phải bắt đầu từ cảm tính, nhưng cảm tính không đủ sức
để khám phá bí ẩn của tự nhiên. Đến khi học thuyết nguyên tử của Đêmôcrít ra đời,
nhận thức được nâng lên một tầm cao mới. Mọi nhận thức của con người đều có nội
dung chân thực, nhưng mức độ rõ ràng, đầy đủ của chúng khác nhau. Ông chia nhận
-13-
9)*DE"
thức chân thực của con người ra làm hai dạng có liên hệ mật thiết với nhau là nhận
thức mờ tối do giác quan mang lại, tức nhận thức cảm tính, và nhận thức sáng suốt do
suy đoán đem đến, tức nhận thức lý tính. Theo Đêmôcrít, nhận thức cảm tính là tiền
đề của nhận thức lý tính; muốn nắm bắt bản chất thế giới không thể không sử dụng
nhận thức lý tính.
Còn đối với chủ nghĩa duy tâm, nhận thức con người phát triển hơn so với chủ
nghĩa duy vật ngay từ lúc đầu. Xênôphan cho rằng con người không thể nhận thức
được bản chất sự vật chỉ bằng cảm tính. Muốn nhận thức được bản chất của sự vật
phải dựa vào tư duy, lý tính. Quan điểm duy lý này đã được Pácnêmít phát triển thành
chủ nghĩa duy lý. Nhận thức duy lý tính đòi hỏi phải thông qua hoạt động của trí óc để
khám phá ra bản chất đích thực của thế giới – cái tồn tại. Dênông cũng bác bỏ chủ
nghĩa duy tâm khi cho rằng vấn đề nhận thức sự vật, không thể dùng trực quan cảm
tính mà phải dùng tư duy trừu tượng. Theo Platông nhận thức thực chất là khám phá
ra ý niệm tồn tại sẵn trong linh hồn con người. Đó là nhiệm vụ dành riêng cho tư duy

phải biết tự điều hành hoạt động của mình theo các chuẩn mực đạo đức và pháp lý.
Còn đối với Platông, có 3 bộ phận cấu thành linh hồn trong mỗi con người cụ thể là
không giống nhau nên trong xã hội có 3 loại người. Loại thứ nhất bao gồm các triết
gia, thượng đế sinh ra họ để họ lãnh đạo xã hội. Loại thứ hai bao gồm các chiến binh,
thượng đế sinh ra họ để họ bảo vệ xã hội. Loại thứ ba bao gồm nông dân, thợ thủ
công, thương gia thượng đế sinh ra họ để họ bảo đảm đời sống vật chất cho xã hội.
Platông coi nô lệ không là con người mà là động vật biết nói, do không có lý trí nên
nô lệ không biết nhận thức, do không nhận thức nên không có đời sống đạo đức, do
không có đời sống đạo đức nên nằm ngoài vòng chính trị.
Nhà nước được hình thành nhằm đảm bảo cho sự phân công trên được thực hiện.
Tuy nhiên, chế độ sở hữu tư nhân không chỉ làm cho nhà nước không thực hiện được
sứ mệnh cao cả của mình, mà hơn thế nữa, nó làm cho nhà nước tha hóa, gây ra sự
băng hoại đời sống đạo đức. Vì vậy, cần phải xóa bỏ sở hữu tư nhân; phải xây dựng
-15-
9)*DE"
chế độ sở hữu công xã với tài sản chung, cha mẹ con cái chung. Theo Platông, chế độ
xã hội tốt nhất phải là chế độ cộng hòa quý tộc do một vị vua là triết gia tài ba nhất
lãnh đạo. Như vậy, quan niệm về chính trị - xã hội của Platông cũng bám đầy tính bảo
thủ và mâu thuẫn. Bởi vì, Platông vừa đòi hỏi phải xóa bỏ tư hữu, lại vừa đòi hỏi phải
bảo vệ cho bằng được chế độ đẳng cấp và sự bất bình đẳng trong xã hội. Một mặt,
Platông kêu gọi phải xây dựng cho bằng được nhà nước cộng hòa lý tưởng; nhưng
mặt khác, ông ra sức bảo vệ cho bằng được lợi ích và địa vị của tầng lớp chủ nô quý
tộc chống lại nhà nước dân chủ Aten.
Thứ năm, quan niệm về con người:
Theo Đêmôcrít, sự sống phát sinh từ những vật thể ẩm ướt, dưới tác dụng của nhiệt
độ. Sinh vật sống đầu tiên được hình thành từ nước bùn, chúng sống dưới nước, sau
đó lên sống trên cạn và tiến hóa dần dần đưa đến sự xuất hiện con người. Chỉ có sinh
vật mới có linh hồn. Linh hồn cũng được tạo thành từ các nguyên tử, nhưng đó là các
nguyên tử hình cầu, nhẹ, nóng và chuyển động nhanh. Linh hồn khả tử, nó sẽ rời thể
xác và tan rã ra thành các nguyên tử dạng lửa khi sinh vật chết. Nói chung, vạn vật

huy hoàng của văn hóa Hy Lạp cổ đại, Ăngghen viết : “chúng ta luôn luôn phải
quay về với những thành tu trong triết học cũng như trong mọi lĩnh vc khác của
dân tộc nhỏ bé này, một dân tộc mà tài năng và hoạt động có tính chất toàn din
của nó đã đảm bảo cho nó có một địa vị mà không có một dân tộc nào khác có tham
vọng đạt tới trong lịch sử tiến hóa của nhân loại”.
-17-
9)*DE"
95.w02@23:5UT
1. Giáo trình triết học, phần I – Đại cương về lịch sử triết học, Lưu hành nội bộ
2011, TS. Bùi Văn Mưa chủ biên
2. Giáo trình triết học Mác – Lênin, nxb Chính trị quốc gia, 2007, GS. Nguyễn
Duy Quý chủ biên
3. Giáo trình Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, nxb Chính trị
quốc gia, 2010, PGS.TS Nguyễn Viết Thông chủ biên
4. Lịch Sử Triết Học Phương Tây, nxb. Tổng hợp TP.HCM, 2006, Nguyễn Tiến
Dũng chủ biên
5. Danh mục website:
• />%8Dc_Hy_L%E1%BA%A1p_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA
%A1i
• />t=44894&page=1
• />giua-chu-nghia-duy-vat-va-chu-nghia-duy-tam-trong-triet-hoc-co-dien-
duc-va-su-ra-doi-cua-chu-nghia-mac-le-nin.html
• />phep-bien-chung-va-chu-nghia-duy-vat-truoc-mac-33115/
• />lai-cua-heraclite.725579.html
Mục lục
LỜI MỞ ĐẦU 2
CHƯƠNG 1: HOÀN CẢNH LỊCH SỬ HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN VÀ ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA TRIẾT HỌC
HY LẠP CỔ ĐẠI 3
-18-
9)*DE"