Giáo viên hướng dẫn Đề tài 19: Vấn đề tôn giáo và đạo đức
TS. BÙI VĂN MƯA trong triết học của Ludwig Feuerbach
MỤC LỤC
A. PHẦN MỞ ĐẦU 2
B. PHẦN NỘI DUNG 3
Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 3
1.1 Khái quát triết học cổ điển Đức 3
1.2. Quan điểm chung về đạo đức và tôn giáo 6
Chương 2: 9
QUAN ĐIỂM VỀ ĐẠO ĐỨC VÀ TÔN GIÁO
TRONG TRIẾT HỌC CỦA LUDWIG FEUERBACH 9
2.1 Quan điểm của Ludwig Feuerbach về đạo đức 9
2.2 Quan điểm tôn giáo 13
2.3 Thành tựu và hạn chế trong Triết học Feuerbach 16
2.4 Đóng góp vào cuộc sống 19
Chương 3: Kết luận 21
Tài liệu tham khảo 23
1 Tiểu luận triết học
Nhóm 7 Đêm 1 K20
Giáo viên hướng dẫn Đề tài 19: Vấn đề tôn giáo và đạo đức
TS. BÙI VĂN MƯA trong triết học của Ludwig Feuerbach
A. PHẦN MỞ ĐẦU
Triết học là là sản phẩm tinh thần của hiện thực và thời đại, là nền tảng
hình thành và phát triển của xã hội loài người. Triết học được xem như là gốc rễ
của ngành khoa học. Triết học phát triển từ thấp đến cao, giống như một cây cổ
thụ từ lúc nảy mầm, phát triển đến khi trưởng thành.
Dưới tán cây cổ thụ triết học lịch sử có biết bao bông hoa nở rộ, mỗi một
bông hoa mang một gam màu làm tươi đẹp cuộc sống của chúng ta, giúp khai sáng
tri thức của nhân loại. Trong số những bông hoa ấy, Ludwig Feuerbach nổi lên
như đại biểu cuối cùng của triết học cổ điển Đức. Và ông đã mang đến vinh quang
cho toàn bộ nền triết học tư sản cổ điển. Feuerbach là nhà triết học duy vật duy

là một quốc gia phong kiến lạc hậu. Sở dĩ nước Đức còn ở trình độ rất lạc hậu vì
hai lý do:
Thứ nhất, về địa lý, nước Đức đứng ngoài những đường thương mại quốc
tế lớn, chủ yếu bấy giờ đang phát triển ở bờ biển Đại Tây Dương (Tư bản phát
triển ở Anh, Hà Lan, Pháp), ngoại thương không có điều kiện phát triển nên nền
kinh tế Đức lúc bấy giờ vẫn lạc hậu và kém phát triển.
Thứ hai, trong giai đoạn này nền kinh tế và chính trị của Đức lạc hậu và rơi
vào khủng hoảng. Các lực lượng tiến bộ ở Đức đã bị đàn áp và tiêu hủy phần lớn,
các giai cấp nông dân, tiểu tư sản và tư sản bị chế độ hoàng thân lần lượt đàn áp.
Cả đất nước bao trùm bầu không khí bất bình của đông đảo quần chúng. Chế độ
phong kiến thối nát vẫn được tích cực duy trì làm cản trở đất nước phát triển theo
con đường tư bản chủ nghĩa. Liên bang Đức chỉ tồn tại về hình thức, thực chất,
đất nước cũng phân chia thành nhiều tiểu vương quốc nhỏ tách biệt nhau.
(1)

Trong bối cảnh đó, Nước Đức cần phải có cách nhìn mới về hiện tượng tự
nhiên và tiến trình lịch sử nhân loại, cần có quan niệm mới về khả năng và hoạt
động của con người. Với nhu cầu đó, triết học cổ điển Đức ra đời. Với sứ mạng
lịch sử đó, Triết học cổ điển Đức thời kỳ này đạt được sự phát triển chưa từng có
đồng thời góp phần phát triển về tự nhiên, văn hoá nghệ thuật nhằm đáp ứng nhu
cầu về tư tưởng của nước Đức cũng như các nước phương tây.
3 Tiểu luận triết học
Nhóm 7 Đêm 1 K20
Giáo viên hướng dẫn Đề tài 19: Vấn đề tôn giáo và đạo đức
TS. BÙI VĂN MƯA trong triết học của Ludwig Feuerbach
1.1.2 Các nhà triết học tiêu biểu
Đây là thời kỳ vàng son của Triết học cổ điển Đức, vì nó được xem như đã
hoàn thành sứ mạng lịch sử với nhiều đại diện triết học tiêu biểu như:
1.1.2.1. Immanuel Kant
Immanuel Kant (22/4/1724 - 12/2/1804) được xem là triết gia quan trọng

Johann Gottlieb Fichte (19/5/1762 – 27/1/1814) là một nhà triết học Đức.
Ông là một trong những nhân vật sáng lập phong trào triết học được gọi là chủ
nghĩa duy tâm Đức, một phong trào đã phát triển từ các tác phẩm lý luận và đạo
đức của Immanuel Kant. Fichte thường bị coi như là một con số mà triết lý hình
thành một cầu nối giữa các ý tưởng của Kant và chủ nghĩa duy tâm của Hegel.
Fichte cũng đã viết triết học chính trị và được xem là một trong những cha đẻ của
chủ nghĩa dân tộc Đức.
1.1.2.4. Ludwig von Andreas Feuerbach
Ludwig von Andreas Feuerbach (28/7/1804 - 13/9/1872) là một nhà triết
học Đức và nhà nhân chủng học. Ông là con trai thứ tư của luật gia nổi tiếng Paul
Ritter von Johann Anselm Feuerbach, anh trai của nhà toán học Karl Wilhelm
Feuerbach, và chú của họa sĩ Anselm Feuerbach.
Ông là đại diện cuối cùng, là sự kết thúc vẻ vang của Triết học cổ điển
Đức. Ông là nhà cải cách triệt để, nhà duy vật và vô thần. Feuerbach bắt đầu sự
nghiệp của mình với tư cách là một nhà duy tâm, là môn đệ và là học trò của
Hegel. Ông thuộc nhóm Hegel trẻ. Tư tưởng cải cách triết học của ông nhen
nhóm từ 1828 và được hình thành từ năm 1829, khi ông vừa hoàn thành Luận án
Tiến sĩ và bắt đầu giảng môn logic học và siêu hình học tại Erlangen. Triết học
Feuerbach là sản phẩm tất yếu của những điều kiện mới, hình thành vào cuối
những năm 30 - đầu những năm 40. Đó là thời kỳ nhen nhóm tình thế cách mạng ở
nhiều nơi trên nước Đức, thời kỳ gia tăng các cuộc đấu tranh tư tưởng giữa giai
cấp tư sản và phản động.
Feuerbach là nhà tư tưởng tự do và là nhà triết học duy vật duy nhất một
mình chống lại chủ nghĩa duy tâm bài viết “ Góp phần phê phán triết học
Hegel”(1839) trong hệ thống triết học Đức, tuy nhiên Ông chỉ là nhà triết học duy
vật trong lĩnh vực tự nhiên nhưng trong lĩnh vực xã hội ông vẫn bị ảnh hưởng của
chủ nghĩa duy tâm. Đồng thời, các tư tưởng triết học của ông mang đậm tính nhân
bản nên mặc dù công có rất nhiều tác phẩm nhưng nó không phục vụ cho giai cấp
thống trị và tư sản nên các tác phẩm: “Tư tưởng về cái chết và sự bất tử”(1830);
5 Tiểu luận triết học

tính thiêng liêng, được chấp nhận một cách trực giác và tác động qua lại một cách
hư ảo, nhằm lý giải những vấn đề trên trần thế cũng như ở thế giới bên kia. Niềm
tin đó được biểu hiện rất đa dạng, tuỳ thuộc vào những thời kỳ lịch sử, hoàn cảnh
địa lý – văn hóa khác nhau, phụ thuộc vào nội dung từng tôn giáo, được vận hành
6 Tiểu luận triết học
Nhóm 7 Đêm 1 K20
Giáo viên hướng dẫn Đề tài 19: Vấn đề tôn giáo và đạo đức
TS. BÙI VĂN MƯA trong triết học của Ludwig Feuerbach
bằng những nghi lễ, những hành vi tôn giáo khác nhau của từng cộng đồng xã hội
tôn giáo khác nhau.
1.2.3. Sơ lược các quan điểm về đạo đức và tôn giáo
1.2.3.1 Quan niệm về đạo đức
+ Nho gia: những phạm trù đạo đức thể hiện các nguyên tắc cơ bản của đạo
đức Nho gia – đạo đức hướng đến xây dựng mẫu người quân tử, và muốn trở
thành người quân tử cần phải tu thân.
(3)
+ Đạo gia: đạo đức thực hiện theo quan điểm vô vi, ông khuyên con người
trong cuộc sống phải thực hiện sáu điều: a) Tri túc (biết đủ thì dừng lại), b) Không
cạnh tranh, không bạo động, lấy thiện thắng ác, lấy nhu thắng cương, c) công
thành thân thoái, d) Sống vô tư, hồn nhiên, đ) Lấy đức báo oán, e) Tu luyện thần
hóa, hạn chế dục tính.
(4)

+ Arixtốt: đời sống đạo đức, hạnh phúc của con người không nằm trong
thế giới ý niệm trên trời mà nằm trong thế giới hiện thực dưới đất, nơi trần gian,
đồng thời chúng phụ thuộc vào điều kiện, hoàn cảnh, nhu cầu của từng người
trong cộng đồng xã hội.
(5)

+ Immanuel Kant: Kant cho rằng một mặt con người là một nhân cách

cũng không hài lòng với trực giác ngoại (phi) lý, Senlinh đặt niềm tin vào ý chí.
Sự đề cao ý chí này của ông đã được Soopenhauơ phát triển.
+ Heeghen: Tôn giáo là phương thức mà ý niệm tuyệt đối sử dụng để tự
khám phá ra chính mình, để rũ bỏ mọi dấu vết vật chất bám vào mình nơi trần gian
mà quay về với mình, quay về với cái khởi đầu trong tính toàn vẹn và đầy đủ của
nó.
8 Tiểu luận triết học
Nhóm 7 Đêm 1 K20
Giáo viên hướng dẫn Đề tài 19: Vấn đề tôn giáo và đạo đức
TS. BÙI VĂN MƯA trong triết học của Ludwig Feuerbach
Chương 2:
QUAN ĐIỂM VỀ ĐẠO ĐỨC VÀ TÔN GIÁO
TRONG TRIẾT HỌC CỦA LUDWIG FEUERBACH
Xuất phát từ quan điểm coi triết học mới phải là triết học về con người,
Feuerbach lấy con người làm đối tượng nghiên cứu của mình. Trên cơ sở đó, ông
xây dựng hệ thống quan điểm về đạo đức và tôn giáo của mình.
2.1 Quan điểm của Ludwig Feuerbach về đạo đức
Trong triết học của ông Quan điểm đạo đức đề cập rải rác trong một số tác
phẩm nên nếu cố gắng đào sâu phân tích chúng ta có thể tìm thấy nhiều nét đặc
trưng.
2.1.1 Lý luận về đạo đức
Đạo đức học của Feuerbach giả định rằng những phương tiện và những vật
để thoả mãn yêu cầu đó thì hiển nhiên mọi người đều có, hoặc là nó chỉ mang lại
cho con người nhiều lời dạy bảo tốt nhưng không áp dụng được; và như vậy thì
đạo đức học đó không đáng giá một xu đối với những người thiếu những phương
tiện nói trên. Và đó là điều mà chính Feuerbach cũng đã giải thích bằng lời lẽ
thẳng thắn: “Trong một cung điện người ta suy nghĩ khác trong một túp lều tranh.
Nếu như vì đói, vì nghèo, mà trong cơ thể anh không có chất dinh dưỡng, thì trong
đầu óc anh, trong tình cảm của anh và trong trái tim anh cũng không có chất nuôi
đạo đức”.

hành động vì thích thú, vì bị thúc giục từ một nỗi đam mê nào đó, nhưng khi hành
động con người thể hiện mình tự do. Tự do thực sự không nằm ngoài thời gian và
không gian, ngoài các sự vật được tri giác. Tự do tinh thần chỉ đến khi thể xác
được giải phóng. Feuerbach viết: “chỉ có tự do cảm tính mới là tự do tinh thần,
chỉ có khát vọng hạnh phúc mới gắn tự do với tính tất yếu”. Khái niệm tự do của
Feuerbach về cơ bản đồng nhất với khái niệm tự do của Spinoza. Con người theo
Spinoza, chỉ là phần quá nhỏ bé của thiên nhiên, vì vậy hoạt động vừa nó phải phù
hợp với “trật tự thiên nhiên phổ quát”. Trong quá trình hoạt động,con người tìm
thấy mình, khẳng định mình bằng xúc cảm và tư duy, bằng khả năng tự bảo vệ.
Đối với Feuerbach tự do là sự thống nhất con người với hoàn cảnh, nơi bản
chất của nó bộc lộ ra chủ nghĩa chim tự do trong không khí, con cá tự do trong
biển cả, con người tự do ở nơi nào và khi nào mà hoàn cảnh sống của nó cho phép
nó thoả mãn khát vọng hạnh phúc. Quan điểm trừu trượng, tự nhiên chủ nghĩa
10 Tiểu luận triết học
Nhóm 7 Đêm 1 K20
Giáo viên hướng dẫn Đề tài 19: Vấn đề tôn giáo và đạo đức
TS. BÙI VĂN MƯA trong triết học của Ludwig Feuerbach
Feuerbach về tự do tương xứng với đòi hỏi của các nhà khai sáng tư sản đặt hoàn
cảnh sống của con người phù hợp với bản chất của con người, làm cho hoàn cảnh
ấy mang tính người.
2.1.3 Vấn đề khát vọng hạnh phúc
Mỗi cá nhân đều có quyền sống hạnh phúc và hướng tới hạnh phúc. Khái
niệm hạnh phúc được hiểu khá rộng, nhưng ý nghĩa, tính chất của nó chỉ có một -
tính cá thể. “mỗi nước, mỗi dân tộc và mỗi con người có hạnh phúc riêng của
mình…”. Cái gì là hạnh phúc của anh, không phải là hạnh phúc của tôi, cái gì làm
anh khiếp sợ, thì làm cho tôi thích thú…tuy nhiên ở một chổ khác.
Feuerbach nhấn mạnh con người xã hội. Chỉ có con người xã hội mới là
con người. Con người không tồn tại và phát triển trong đơn độc. Sự liên hợp tự
nhiên của con người trở nên tính tất yếu. Sự giao thiệp và hòa đồng làm cho hạnh
phúc của con người không còn là cái gì khó đạt được. Bên ngoài tôi và bên ngoài

Feuerbach viết: "Không chỉ có một tính ích kỷ đơn độc hay là tính ích kỷ cá
nhân mà còn có một tính ích kỷ xã hội, một tính ích kỷ của gia đình, của tập thể,
của cộng đồng, một tính ích kỷ yêu nước. Tất nhiên, tính ích kỷ là nguyên nhân
của mọi điều ác, nhưng cũng là nguyên nhân của mọi điều thiện, bởi vì không cái
gì khác ngoài tính ích kỷ đã tạo nên sự chiếm hữu ruộng đất, nên thương nghiệp,
cũng vì tính ích kỷ mà có nghệ thuật, có khoa học tính ích kỷ ngăn cấm sự trộm
cướp, dối trá, làm hạn chế sự ngoại tình".
Theo Feuerbach, lòng mong muốn hạnh phúc là bẩm sinh ở con người, do
đó, nó phải là cơ sở của mọi đạo đức. Song, lòng mong muốn hạnh phúc phải chịu
hai sự uốn nắn. Thứ nhất, của những hậu quả tự nhiên của hành vi của chúng ta:
sau trác táng thì đến chán chường, sau thói quen chơi bời quá độ thì đến bệnh tật.
Thứ hai, của những hậu quả xã hội của những hành vi đó: nếu như chúng ta không
tôn trọng lòng mong muốn hạnh phúc đó của những người khác thì những người
đó sẽ phản kháng lại và phá hoại lòng mong muốn hạnh phúc của chúng ta. Do đó,
nếu như chúng ta muốn thỏa mãn lòng mong muốn hạnh phúc của chúng ta, chúng
ta phải biết đánh giá đúng những hậu quả của hành vi của chúng ta, và ngoài ra,
chúng ta phải tôn trọng những người khác cũng có quyền bình đẳng với chúng ta
trong việc mong muốn hạnh phúc. Do đó, sự tự hạn chế một cách hợp lý bản thân,
và tình yêu - lại tình yêu! - trong quan hệ với những người khác, là những quy tắc
cơ bản của đạo đức của Feuerbach, mà từ đó rút ra những quy tắc khác.
Nếu như con người chỉ chăm lo đến bản thân mình thì lòng mong muốn
hạnh phúc của họ chỉ được thỏa mãn trong những trường hợp rất hãn hữu và hoàn
12 Tiểu luận triết học
Nhóm 7 Đêm 1 K20
Giáo viên hướng dẫn Đề tài 19: Vấn đề tôn giáo và đạo đức
TS. BÙI VĂN MƯA trong triết học của Ludwig Feuerbach
toàn không có lợi cho họ hay cho người khác. Con người cần phải giao lưu với thế
giới bên ngoài, phải có những phương tiện để thỏa mãn yêu cầu của mình: nghĩa là
cần phải có thức ăn, một người thuộc giới tính khác mình, sách vở, giải trí, tranh
luận, hoạt động, vật dụng và đối tượng lao động.

Giáo viên hướng dẫn Đề tài 19: Vấn đề tôn giáo và đạo đức
TS. BÙI VĂN MƯA trong triết học của Ludwig Feuerbach
sự tự do và năng lực độc lập phán xét. Ông đòi hỏi phải phải lựa chọn: hoặc là tôn
giáo – tín ngưỡng – thượng đế, hoặc là khoa học nhân bản – tình yêu – con người.
(**)
Dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa nhân bản, Feuerbach cho rằng yếu tố
quan trọng hàng đầu tạo tiền đề cho sự xuất hiện tôn giáo là trạng thái tâm lý của
con người. "Thượng Đế không phải là thực thể sinh lý hay thực thể vũ trụ-
Feuerbach viết- mà là thực thể tâm lý". Chính sự xúc cảm mạnh, sự chiêm nghiệm
hay trạng thái đau khổ của con người là nguồn gốc sâu xa của tôn giáo. Nhưng sự
chiêm nghiệm hay trạng thái đau khổ, trạng thái xúc cảm không phải là hiện tượng
có tính chủ quan như chủ nghĩa duy tâm chủ quan quan niệm , mà chúng có tính
khách quan, nghĩa là gắn liền với các hiện tượng tự nhiên và đời sống xã hội.
Feuerbach viết " tôn giáo là giấc mơ của tinh thần con người nhưng trong giấc mơ
đó chúng ta không phải ở trên bầu trời mà ở trên mặt đất trong vương quốc của
hiện thực, chúng ta nhìn thấy các đối tượng của hiện thực không phải trong thế
giới thực tế của tính tất yếu mà là trong thế giới say mê của trí tưởng tượng và sự
kỳ quặc. Nhiệm vụ của tôi là bóc trần bản chất đích thực của tôn giáo và triết học
tư biện hay thần học, chuyển thế giới nội tâm ra thế giới bên ngoài, nghĩa là biến
đối tượng tưởng tượng thành đối tượng hiện thực".
Feuerbach viết " tôn giáo là sự phản ánh thời thơ ấu của nhân loại hay trong
tôn giáo con người là đứa trẻ. Đứa trẻ không thể thực hiện ý muốn của mình bằng
sức mạnh của nó, phải nhờ đến một tồn tại mà nó cảm thấy lệ thuộc tôn giáo có
nguồn gốc xuất hiện, có chỗ đứng chân chính, có ý nghĩa trong thời thơ ấu của
nhân loại".
(***)
2.2.2 Bản chất tôn giáo
Feuerbach nghiên cứu bản chất của tôn giáo dựa trên các mối quan hệ giữa
tôn giáo với: chính trị, đạo đức, khoa học, triết học duy tâm và nghệ thuật
2.2.2.1. Mối quan hệ giữa tôn giáo với chính trị

giải thích rằng, sự hình, tồn tại và phát triển của tôn giáo gắn liền với sự ngu đốt,
sự lạc hậu, tôn giáo được truyền bá một cách rộng rãi trong quảng đại quần chúng.
Còn khoa học là sự khai sáng trí tuệ.
2.2.2.4. Mối quan hệ giữa tôn giáo với triết học duy tâm
Feuerbach nhận thấy rằng, tôn giáo chính là xuất phát điểm của chủ nghĩa
duy tâm, còn chủ nghĩa duy tâm chính là hình thức phái sinh của tôn giáo.
(*****)
Ông viết: “Bản chất của triết học tư biện hàm chứa trong bản chất duy lí hiện thực
của thần thánh. Triết học tư biện chính là thần học duy lý chính hiệu” (Feuerbach,
Sđd.,t.I, tr 137)
15 Tiểu luận triết học
Nhóm 7 Đêm 1 K20
Giáo viên hướng dẫn Đề tài 19: Vấn đề tôn giáo và đạo đức
TS. BÙI VĂN MƯA trong triết học của Ludwig Feuerbach
2.2.2.5. Mối quan hệ giữa tôn giáo với nghệ thuật
Theo Feuerbach, trong tôn giáo và nghệ thuật thì trí tưởng tưởng có vai trò
chủ đạo, chúng điều cần những phương tiện biểu đạt như hình ảnh, biểu tượng,
biểu trưng. Nghệ thuật và tôn giáo tác động một cách trực tiếp tới tình cảm con
người, gây nên trong họ những cảm xúc mạnh.
Như vậy, có thể nói một cách ngắn gọn rằng, Feuerbach đã truy tìm bản
chất của tôn giáo trong bản chất của con người, ông viết. "Bản chất thần thánh
không là cái gì khác như là bản chất con người, bản chất đó đã được gột rửa, được
giải phóng khỏi những giới hạn cá nhân, nghĩa là khỏi những con người vật lý
hiện thực, được khách quan hoá, được nhìn nhận như một bản chất độc lập xa lạ.
Bởi vậy, mọi sự xác đinh về bản chất thần thánh đều có liên quan đến việc xác
định bản chất con người.
(****)
2.3 Thành tựu và hạn chế trong Triết học Feuerbach
2.3.1 Thành tựu
Do xem xét con người một cách trừu tượng “về mặt xã hội” như thế nên

“Bản chất đạo Cơ đốc” ông đã đưa tôn giáo về với cơ sở trần tục của nó, bản chất
tôn giáo về với bản chất con người thông qua ba khía cạnh cơ bản: tâm lý, nhận
thức, xã hội. Chính tình cảm phụ thuộc vào tự nhiên của con người đã làm phát
sinh sự sùng bái hay những hình thức tín ngưỡng tôn giáo. Con người từ thời
nguyên thủy đã không thể lý giải bản chất của các hiện tượng tự nhiên như sấm
chớp, lũ lụt, núi lửa thêm vào đó là tâm lý sợ vào sự hữu hạn của đời người, sự
khổ hạnh trong cuộc sống hàng ngày đã hình thành nên trong con người một hình
tượng về Thượng Đế, là chỗ dựa tinh thần cho những mong muốn vươn tới nhưng
không thể thực hiện được của con người. Feuerbach đã truy tìm bản chất của tôn
giáo trong bản chất con người, ông viết” Bản chất thần thánh không là cái gì khác
như là bản chất con người, bản chất đó được giải phóng khỏi những giới hạn cá
nhân, nghĩa là khỏi những con người vật lý hiện thực, được khách quan hóa, được
nhìn nhận như một bản chất độc lập xa lạ. Bởi vậy, mọi sự xác định về thần thánh
có liên quan đến việc xác định bản chất con người”.
Feuerbach đã nhìn thấy được mối quan hệ hiện thực giữa tự do của con
người với hoàn cảnh mà nó đang sống, điều mà trước đó Kant và Hegel chỉ đặt ra
và giải quyết trên phương diện lý luận, để rồi cuối cùng phải nương nhờ vào sự
tồn tại của Thượng Đế và yếu tố tinh thần như những phương tiện để đạt tới tự do
đích thực.
17 Tiểu luận triết học
Nhóm 7 Đêm 1 K20
Giáo viên hướng dẫn Đề tài 19: Vấn đề tôn giáo và đạo đức
TS. BÙI VĂN MƯA trong triết học của Ludwig Feuerbach
Triết học tôn giáo của Feuerbach đã có ảnh hưởng khá sâu sắc đến sự hình
thành chủ nghĩa vô thần của Mác, giúp Mác thoát khỏi triết học duy tâm huyền bí
của Hegel để đến với chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa vô thần “phải thừa nhận đầy
đủ rằng trong thời kì bão táp và lấn tới của chúng tôi, Feuerbach đã ảnh hưởng đến
chúng tôi nhiều hơn bất cứ một nhà triết học nào khác sau Hegel”
2.3.2 Hạn chế
Tình yêu là công cụ sáng tạo, cơ sở xây dựng quan hệ giữa người với

Feuerbach vẫn chưa làm được là: 1) Giải thích những mâu thuẫn trên cơ sở trần
tục từ đó phát sinh ra tôn giáo;2) Không thấy rằng bản thân tình cảm tôn giáo cũng
là một sản phẩm xã hội và các cá nhân trừu tượng mà ông phân tích là thuộc một
hình thái xã hội nhất định.
Feuerbach làm rõ bản chất của tôn giáo, của Thượng Đế nhưng ông cũng
nhận thấy sự cần thiết của tôn giáo đối với đời sống con người, cho nên ông ra sức
xây dựng một thứ tôn giáo mới thay thế cho Cơ đốc giáo, đó là tôn giáo của tình
yêu vĩnh cửu phổ quát giữa con người với con người. Tuy nhiên do không xuất
phát từ thực tiễn, từ hiện thực khách quan mà ông lại vô tình rơi vào chủ nghĩa
duy tâm và chủ nghĩa nhân đạo trừu tượng.
2.4 Đóng góp vào cuộc sống
Tuy triết học của Feuerbach không trực tiếp và phù hợp với thời đại hiện
nay nhưng những tiền đề cơ bản của nó là nền tảng cho chủ nghĩa Mác-Lênin mà
từ đây, đất nước ta đã, đang, và sẽ đi trên con đường đó.
Đảng cộng sản Việt Nam cũng cho rằng: việc khẳng định lấy chủ nghĩa
Mac-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành
động là bước phát triển quan trọng trong nhận thức và tư duy lý luận. Những thành
tựu mà dân tộc Việt Nam đã đạt được trong chiến tranh vệ quốc, trong hòa bình,
xây dựng và trong sự nghiệp đổi mới đều bắt nguồn từ chủ nghĩa Mac-Lênin, tư
tưởng Hồ Chí Minh; vì vậy, “phải kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa
xã hội trên nền tảng chủ nghĩa Mac-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh”; phải “vận
dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mac-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh trong
hoạt động của Đảng. Thường xuyên tổng kết thực tiễn, bổ sung, phát triển lý luận,
giải quyết đúng đắn những vấn đề do cuộc sống đặt ra”.
Đảng và Nhà nước đề cao tinh thần đoàn kết, yêu thương, giúp đỡ lẫn nhau
giữa các dân tộc anh em, chủ trương xây dựng một xã hội dân chủ, công bằng, văn
minh. Tư tưởng về tình yêu thương giữa người với người của Feuerbach ta dễ
19 Tiểu luận triết học
Nhóm 7 Đêm 1 K20
Giáo viên hướng dẫn Đề tài 19: Vấn đề tôn giáo và đạo đức

công nhân và nhân dân lao động trên toàn thế giới.
Feuerbach,với tư cách là đại biểu cuối cùng của nền triết học cổ điển Đức,
đã khép lại cánh cửa triết học phương Tây cổ điển, để lại cho đời những đóng góp
to lớn về vấn đề đạo đức và tôn giáo. Ở ông ta thấy được một tinh thần say mê
nghiên cứu, một khát vọng hòa bình, một tình yêu con người, yêu cuộc sống.
Feuerbach còn là tấm gương sáng về lòng nhiệt huyết, tình yêu của ông dành cho
triết học thật khiến người ta phải thán phục. Trong khi các nhà triết học khác còn
mãi bế tắc trong vấn đề tôn giáo thì Feuerbach mạnh dạng đứng lên bóc trần bản
chất của tôn giáo, nêu cao tình yêu, sự tư do trong ý thức của con người.
Có lẽ sẽ không có nhiều người dám dũng cảm nói lên suy nghĩ của mình
trước một xã hội đã khắc sâu vào mình nhận thức cổ hữu, cứng nhắc về quan niệm
bất tử trong linh hồn như Feuerbach. Ông sẵn sàng từ bỏ địa vị xã hội, từ bỏ học vị
phó giáo sư để nói lên tiếng nói của lòng mình, để đánh thức cõi người u mê vào
sự bất tử. Bước sang tuổi trung niên vị phó giáo sư dường như chỉ ở trong nhà,
đoạn tuyệt với cuộc sống bên ngoài nhưng ông một lần nữa làm cho ta thêm khâm
phục khi ông đoạn tuyệt với chủ nghĩa duy tâm của người thầy Hegel đáng kính,
góp phần củng cố và phát triển chủ nghĩa duy vật
Tuy những tư tưởng của ông không phù hợp với tính lịch sử hiện đại nhưng
hạt mầm mà ông gieo sẽ nở rộ khắp thế gian,sẽ đem đến sự ấm áp cho người
người. Những lý luận về bản chất con người, tình yêu, tôn giáo của Feuerbach khi
được bổ sung bởi triết học Mác sẽ tiến đến một ngưỡng cao hơn trong nhận thức
loài người về xã hội. Có thể trong tương lai, nhân loại sẽ hướng đến một hình thái
xã hội cao hơn, nơi đó ta lại thấy bóng dáng của triết học Feuerbach về tình yêu
giữa con người với con người, giữa con người với thiên nhiên
21 Tiểu luận triết học
Nhóm 7 Đêm 1 K20
Giáo viên hướng dẫn Đề tài 19: Vấn đề tôn giáo và đạo đức
TS. BÙI VĂN MƯA trong triết học của Ludwig Feuerbach
Phụ lục
(1)Như Ph.Ăngghen nhận xét, “có thể coi đây là một trong những thời kỳ

Giáo viên hướng dẫn Đề tài 19: Vấn đề tôn giáo và đạo đức
TS. BÙI VĂN MƯA trong triết học của Ludwig Feuerbach
Tài liệu tham khảo
1. http://giaoan.violet.vn/present/show/entry_id/558544/cm_id/1463359
2. http://khodetai.com/Lich-su-triet-hoc-co-dien-Duc_c_43494.html
3. Lịch sử tư tưởng trước Mác, Trần Đức Thảo, NXB. Khoa học xã hội,1995
(http://triethoc.edu.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=258:lch-
s-t-tng-trc-marx-phn-11&catid=40:trn-c-tho&Itemid=203)
4. Tạp chí triết học;
5.Website: Thư viện trực tuyến Vilolet
http://giaoan.violet.vn/present/show?entry_id=3186522
6.Triết học Phần 1: Đại cương về lịch sử triết học, Khoa lý luận chính trị,tiểu ban
triết học trường Đại học Kinh Tế,năm 2010
7.Tạp chí nghiên cứu Tôn giáo: http://www.vae.org.vn/news_detial.asp?id=2928
8.http://diendandaihoc.vn/forum/showthread.php?9506-Quan-ni%E1%BB%87m-v
%E1%BB%81-con-ng%C6%B0%E1%BB%9Di-trong-tri%E1%BA%BFt-h%E1%BB
%8Dc-L.Feuerbach
23 Tiểu luận triết học
Nhóm 7 Đêm 1 K20