Giáo viên hướng dẫn Đề tài 19: Vấn đề tôn giáo và đạo đức
TS. Bùi Văn Mưa trong triết học của Ludwig Feuerbach
MỤC LỤC
A. PHẦN MỞ ĐẦU 2
B. PHẦN NỘI DUNG 3
Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 3
1.1 Khái quát triết học cổ điển Đức 3
1.2 Quan điểm chung về đạo đức và tôn giáo 6
Chương 2: QUAN ĐIỂM VỀ ĐẠO ĐỨC VÀ TÔN GIÁO TRONG TRIẾT HỌC CỦA
LUDWIG FEUERBACH 10
2.1 Quan điểm của Ludwig Feuerbach về đạo đức 10
2.2. Quan điểm tôn giáo 15
2.3. Thành tựu và hạn chế trong Triết học Feuerbach 18
2.4. Đóng góp vào cuộc sống 21
Kết luận 23
Nguyễn Tiến Thông 1 Tiểu luận Triết học
Nhóm 7 Đêm 1 K20
Giáo viên hướng dẫn Đề tài 19: Vấn đề tôn giáo và đạo đức
TS. Bùi Văn Mưa trong triết học của Ludwig Feuerbach
A. PHẦN MỞ ĐẦU
Triết học là là sản phẩm tinh thần của hiện thực và thời đại, là nền tảng
hình thành và phát triển của xã hội loài người. Triết học được xem như là gốc rễ
của ngành khoa học. Triết học phát triển từ thấp đến cao, giống như một cây cổ
thụ từ lúc nảy mầm, phát triển đến khi trưởng thành.
Dưới tán cây cổ thụ triết học lịch sử có biết bao bông hoa nở rộ, mỗi một
bông hoa mang một gam màu làm tươi đẹp cuộc sống của chúng ta, giúp khai
sáng tri thức của nhân loại. Trong số những bông hoa ấy, Ludwig Feuerbach nổi
lên như đại biểu cuối cùng của triết học cổ điển Đức. Và ông đã mang đến vinh
quang cho toàn bộ nền triết học tư sản cổ điển. Feuerbach là nhà triết học duy vật
duy nhất một mình chống lại hệ thống triết học duy tâm của triết học tư bản cổ
điển Đức. Triết học của ông chất chứa đầy tính duy vật khả tri và nhân bản, nó là

Thứ nhất, về địa lý, nước Đức đứng ngoài những đường thương mại quốc
tế lớn, chủ yếu bấy giờ đang phát triển ở bờ biển Đại Tây Dương (Tư bản phát
triển ở Anh, Hà Lan, Pháp), ngoại thương không có điều kiện phát triển nên nền
kinh tế Đức lúc bấy giờ vẫn lạc hậu và kém phát triển.
Thứ hai, trong giai đoạn này nền kinh tế và chính trị của Đức lạc hậu và
rơi vào khủng hoảng. Các lực lượng tiến bộ ở Đức đã bị đàn áp và tiêu hủy phần
lớn, các giai cấp nông dân, tiểu tư sản và tư sản bị chế độ hoàng thân lần lượt đàn
áp. Cả đất nước bao trùm bầu không khí bất bình của đông đảo quần chúng. Chế
độ phong kiến thối nát vẫn được tích cực duy trì làm cản trở đất nước phát triển
theo con đường tư bản chủ nghĩa. Liên bang Đức chỉ tồn tại về hình thức, thực
chất, đất nước cũng phân chia thành nhiều tiểu vương quốc nhỏ tách biệt nhau.
(1)
Trong bối cảnh đó, Nước Đức cần phải có cách nhìn mới về hiện tượng tự
nhiên và tiến trình lịch sử nhân loại, cần có quan niệm mới về khả năng và hoạt
động của con người. Với nhu cầu đó, triết học cổ điển Đức ra đời. Với sứ mạng
lịch sử đó, Triết học cổ điển Đức thời kỳ này đạt được sự phát triển chưa từng có
Nguyễn Tiến Thông 3 Tiểu luận Triết học
Nhóm 7 Đêm 1 K20
Giáo viên hướng dẫn Đề tài 19: Vấn đề tôn giáo và đạo đức
TS. Bùi Văn Mưa trong triết học của Ludwig Feuerbach
đồng thời góp phần phát triển về tự nhiên, văn hoá nghệ thuật nhằm đáp ứng nhu
cầu về tư tưởng của nước Đức cũng như các nước phương tây.
1.1.2 Các nhà triết học tiêu biểu
Đây là thời kỳ vàng son của Triết học cổ điển Đức, vì nó được xem như
đã hoàn thành sứ mạng lịch sử với nhiều đại diện triết học tiêu biểu như:
 Immanuel Kant
Immanuel Kant (22/4/1724 - 12/2/1804) được xem là triết gia quan trọng
của nước Đức, vì tư tưởng triết học của ông thể hiện nền văn hóa tân tiến và của
nhiều lĩnh vực khoa học nhân văn khác. Sự nghiệp triết học của ông được biết
đến qua hai giai đoạn: "tiền phê phán" và sau năm 1770 là "phê phán". Học

chủ nghĩa duy tâm Đức, một phong trào đã phát triển từ các tác phẩm lý luận và
đạo đức của Immanuel Kant. Fichte thường bị coi như là một con số mà triết lý
hình thành một cầu nối giữa các ý tưởng của Kant và chủ nghĩa duy tâm của
Hegel. Fichte cũng đã viết triết học chính trị và được xem là một trong những cha
đẻ của chủ nghĩa dân tộc Đức.
 Ludwig von Andreas Feuerbach
Ludwig von Andreas Feuerbach (28/7/1804 - 13/9/1872) là một nhà
triết học Đức và nhà nhân chủng học. Ông là con trai thứ tư của luật gia nổi
tiếng Paul Ritter von Johann Anselm Feuerbach, anh trai của nhà toán học Karl
Wilhelm Feuerbach, và chú của họa sĩ Anselm Feuerbach.
Ông là đại diện cuối cùng, là sự kết thúc vẻ vang của Triết học cổ điển
Đức. Ông là nhà cải cách triệt để, nhà duy vật và vô thần. Feuerbach bắt đầu sự
nghiệp của mình với tư cách là một nhà duy tâm, là môn đệ và là học trò của
Hegel. Ông thuộc nhóm Hegel trẻ. Tư tưởng cải cách triết học của ông nhen
nhóm từ 1828 và được hình thành từ năm 1829, khi ông vừa hoàn thành Luận án
Tiến sĩ và bắt đầu giảng môn logic học và siêu hình học tại Erlangen.
Triết học Feuerbach là sản phẩm tất yếu của những điều kiện mới, hình
thành vào cuối những năm 30 - đầu những năm 40. Đó là thời kỳ nhen nhóm tình
thế cách mạng ở nhiều nơi trên nước Đức, thời kỳ gia tăng các cuộc đấu tranh tư
tưởng giữa giai cấp tư sản và phản động.
Nguyễn Tiến Thông 5 Tiểu luận Triết học
Nhóm 7 Đêm 1 K20
Giáo viên hướng dẫn Đề tài 19: Vấn đề tôn giáo và đạo đức
TS. Bùi Văn Mưa trong triết học của Ludwig Feuerbach
Feuerbach là nhà tư tưởng tự do và là nhà triết học duy vật duy nhất một
mình chống lại chủ nghĩa duy tâm bài viết “Góp phần phê phán triết học
Hegel”(1839) trong hệ thống triết học Đức, tuy nhiên Ông chỉ là nhà triết học
duy vật trong lĩnh vực tự nhiên nhưng trong lĩnh vực xã hội ông vẫn bị ảnh
hưởng của chủ nghĩa duy tâm. Đồng thời, các tư tưởng triết học của ông mang
đậm tính nhân bản nên mặc dù công có rất nhiều tác phẩm nhưng nó không phục

vào con người, dù có phần ảo tưởng để yên tâm, tin tưởng để sống và phải sống
trong một thế giới trần gian có nhiều bất công và khổ ải.
Như vậy: Tôn giáo là niềm tin vào các lực lượng siêu nhiên, vô hình,
mang tính thiêng liêng, được chấp nhận một cách trực giác và tác động qua lại
một cách hư ảo, nhằm lý giải những vấn đề trên trần thế cũng như ở thế giới bên
kia. Niềm tin đó được biểu hiện rất đa dạng, tuỳ thuộc vào những thời kỳ lịch sử,
hoàn cảnh địa lý – văn hóa khác nhau, phụ thuộc vào nội dung từng tôn giáo,
được vận hành bằng những nghi lễ, những hành vi tôn giáo khác nhau của từng
cộng đồng xã hội tôn giáo khác nhau.
1.2.3. Sơ lược các quan điểm về đạo đức và tôn giáo
 Quan niệm về đạo đức
+ Nho gia: những phạm trù đạo đức thể hiện các nguyên tắc cơ bản của
đạo đức Nho gia – đạo đức hướng đến xây dựng mẫu người quân tử, và muốn trở
thành người quân tử cần phải tu thân.
(3)
+ Đạo gia: đạo đức thực hiện theo quan điểm vô vi, khuyên con người
phải thực hiện sáu điều: 1) Tri túc (biết đủ thì dừng lại), 2) Không cạnh tranh, lấy
thiện thắng ác, lấy nhu thắng cương, 3) Công thành thân thoái, 4) Sống vô tư,
hồn nhiên, 5) Lấy đức báo oán, 6) Tu luyện thần hóa, hạn chế dục tính.
(4)

+ Arixtốt: đời sống đạo đức, hạnh phúc của con người không nằm trong
thế giới ý niệm trên trời mà nằm trong thế giới hiện thực dưới đất, nơi trần gian,
đồng thời chúng phụ thuộc vào điều kiện, hoàn cảnh, nhu cầu của từng người
trong cộng đồng xã hội.
(5)

Nguyễn Tiến Thông 7 Tiểu luận Triết học
Nhóm 7 Đêm 1 K20
Giáo viên hướng dẫn Đề tài 19: Vấn đề tôn giáo và đạo đức

Nguyễn Tiến Thông 8 Tiểu luận Triết học
Nhóm 7 Đêm 1 K20
Giáo viên hướng dẫn Đề tài 19: Vấn đề tôn giáo và đạo đức
TS. Bùi Văn Mưa trong triết học của Ludwig Feuerbach
+ Hegel: Tôn giáo là phương thức mà ý niệm tuyệt đối sử dụng để tự
khám phá ra chính mình, để rũ bỏ mọi dấu vết vật chất bám vào mình nơi trần
gian mà quay về với mình, quay về với cái khởi đầu trong tính toàn vẹn và đầy
đủ của nó.
Nguyễn Tiến Thông 9 Tiểu luận Triết học
Nhóm 7 Đêm 1 K20
Giáo viên hướng dẫn Đề tài 19: Vấn đề tôn giáo và đạo đức
TS. Bùi Văn Mưa trong triết học của Ludwig Feuerbach
Chương 2: QUAN ĐIỂM VỀ ĐẠO ĐỨC VÀ TÔN GIÁO
TRONG TRIẾT HỌC CỦA LUDWIG FEUERBACH
Xuất phát từ quan điểm coi triết học mới phải là triết học về con người,
Feuerbach lấy con người làm đối tượng nghiên cứu của mình. Trên cơ sở đó,
ông xây dựng hệ thống quan điểm về đạo đức và tôn giáo của mình.
2.1 Quan điểm của Ludwig Feuerbach về đạo đức
Trong triết học của ông, tuy quan điểm đạo đức đề cập rải rác trong một
số tác phẩm. Nhưng nếu cố gắng đào sâu phân tích chúng ta vẫn có thể tìm thấy
nhiều nét đặc trưng.
2.1.1 Lý luận về đạo đức (Tính quy luật của đạo đức)
Đạo đức học của Feuerbach giả định rằng những phương tiện và những
vật để thoả mãn yêu cầu đó thì hiển nhiên mọi người đều có, hoặc là nó chỉ mang
lại cho con người nhiều lời dạy bảo tốt nhưng không áp dụng được; và như vậy
thì đạo đức học đó không đáng giá một xu đối với những người thiếu những
phương tiện nói trên. Và đó là điều mà chính Feuerbach cũng đã giải thích bằng
lời lẽ thẳng thắn: “Trong một cung điện người ta suy nghĩ khác trong một túp lều
tranh. Nếu như vì đói, vì nghèo, mà trong cơ thể anh không có chất dinh dưỡng,
thì trong đầu óc anh, trong tình cảm của anh và trong trái tim anh cũng không có

2.1.2. Về tự do và tất yếu
Feuerbach nói, con người tự do trong tính tất yếu của mình. Con người
hành động vì thích thú, vì bị thúc giục từ một nỗi đam mê nào đó, nhưng khi
hành động con người thể hiện mình tự do. Tự do thực sự không nằm ngoài thời
gian và không gian, ngoài các sự vật được tri giác. Tự do tinh thần chỉ đến khi
thể xác được giải phóng. Feuerbach viết: “chỉ có tự do cảm tính mới là tự do tinh
thần, chỉ có khát vọng hạnh phúc mới gắn tự do với tính tất yếu”. Khái niệm tự
do của Feuerbach về cơ bản đồng nhất với khái niệm tự do của Spinoza. Con
người theo Spinoza, chỉ là phần quá nhỏ bé của thiên nhiên, vì vậy hoạt động vừa
nó phải phù hợp với “trật tự thiên nhiên phổ quát”. Trong quá trình hoạt động,
Nguyễn Tiến Thông 11 Tiểu luận Triết học
Nhóm 7 Đêm 1 K20
Giáo viên hướng dẫn Đề tài 19: Vấn đề tôn giáo và đạo đức
TS. Bùi Văn Mưa trong triết học của Ludwig Feuerbach
con người tìm thấy mình, khẳng định mình bằng xúc cảm và tư duy bằng khả
năng tự bảo vệ.
Đối với Feuerbach tự do là sự thống nhất con người với hoàn cảnh, nơi
bản chất của nó bộc lộ ra chủ nghĩa chim tự do trong không khí, con cá tự do
trong biển cả, con người tự do ở nơi nào và khi nào mà hoàn cảnh sống của nó
cho phép nó thoả mãn khát vọng hạnh phúc. Quan điểm trừu trượng, tự nhiên chủ
nghĩa Feuerbach về tự do tương xứng với đòi hỏi của các nhà khai sáng tư sản
đặt hoàn cảnh sống của con người phù hợp với bản chất của con người, làm cho
hoàn cảnh ấy mang tính người.
2.1.3. Vấn đề khát vọng hạnh phúc
Mỗi cá nhân đều có quyền sống hạnh phúc và hướng tới hạnh phúc. Khái
niệm hạnh phúc được hiểu khá rộng. Nhưng ý nghĩa, tính chất của nó chỉ có một
- tính cá thể. “Mỗi nước, mỗi dân tộc và mỗi con người có hạnh phúc riêng của
mình…”. Cái gì là hạnh phúc của anh, không phải là hạnh phúc của tôi, cái gì
làm anh khiếp sợ, thì làm cho tôi thích thú… tuy nhiên ở một chổ khác.
Feuerbach nhấn mạnh con người xã hội. Chỉ có con người xã hội mới là

lịch sử”, Từ việc công nhận con người như là sản phẩm của văn hoá, của lịch sử,
Feuerbach đi đến quan điểm cho rằng, tính ích kỷ không chỉ mang tính cá nhân
như các nhà tư tưởng, các nhà đạo đức học trước ông (đặc biệt là những người
theo eudaimonism - chủ nghĩa duy hạnh) tuyên bố, mà nó còn mang tính xã hội.
Feuerbach viết: "Không chỉ có một tính ích kỷ đơn độc hay là tính ích kỷ
cá nhân mà còn có một tính ích kỷ xã hội, một tính ích kỷ của gia đình, của tập
thể, của cộng đồng, một tính ích kỷ yêu nước. Tất nhiên, tính ích kỷ là nguyên
nhân của mọi điều ác, nhưng cũng là nguyên nhân của mọi điều thiện, bởi vì
không cái gì khác ngoài tính ích kỷ đã tạo nên sự chiếm hữu ruộng đất, nên
thương nghiệp, cũng vì tính ích kỷ mà có nghệ thuật, có khoa học tính ích kỷ
ngăn cấm sự trộm cướp, dối trá, làm hạn chế sự ngoại tình".
Theo Feuerbach, lòng mong muốn hạnh phúc là bẩm sinh ở con người, do
đó, nó phải là cơ sở của mọi đạo đức. Song, lòng mong muốn hạnh phúc phải
chịu hai sự uốn nắn. Thứ nhất, của những hậu quả tự nhiên của hành vi của
Nguyễn Tiến Thông 13 Tiểu luận Triết học
Nhóm 7 Đêm 1 K20
Giáo viên hướng dẫn Đề tài 19: Vấn đề tôn giáo và đạo đức
TS. Bùi Văn Mưa trong triết học của Ludwig Feuerbach
chúng ta: sau trác táng thì đến chán chường, sau thói quen chơi bời quá độ thì
đến bệnh tật. Thứ hai, của những hậu quả xã hội của những hành vi đó: nếu như
chúng ta không tôn trọng lòng mong muốn hạnh phúc đó của những người khác
thì những người đó sẽ phản kháng lại và phá hoại lòng mong muốn hạnh phúc
của chúng ta. Do đó, nếu như chúng ta muốn thỏa mãn lòng mong muốn hạnh
phúc của chúng ta, chúng ta phải biết đánh giá đúng những hậu quả của hành vi
của chúng ta, và ngoài ra, chúng ta phải tôn trọng những người khác cũng có
quyền bình đẳng với chúng ta trong việc mong muốn hạnh phúc. Do đó, sự tự
hạn chế một cách hợp lý bản thân, và tình yêu - lại tình yêu! - trong quan hệ với
những người khác, là những quy tắc cơ bản của đạo đức của Feuerbach, mà từ đó
rút ra những quy tắc khác.
Nếu như con người chỉ chăm lo đến bản thân mình thì lòng mong muốn

theo yêu cầu của sinh viên).
(*)
2.2.1. Nguồn gốc tôn giáo
Feuerbach cho rằng tôn giáo và niềm tin vào thượng đế đã chia cắt thế
cùng con người thành thế giới trần tục và thế giới con người thành thế giới trần
tục và thế giới thiên đường, tôn giáo làm tha hoá con người để dễ dàng thống trị
nó. Tôn giáo không chỉ làm tha hóa mà còn tước đi ở con người tính năng động,
sáng tạo, sự tự do và năng lực độc lập phán xét. Ông đòi hỏi phải phải lựa chọn:
hoặc là tôn giáo – tín ngưỡng – thượng đế, hoặc là khoa học nhân bản – tình yêu
– con người.
(**)
Dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa nhân bản, Feuerbach cho rằng yếu tố
quan trọng hàng đầu tạo tiền đề cho sự xuất hiện tôn giáo là trạng thái tâm lý của
con người. "Thượng Đế không phải là thực thể sinh lý hay thực thể vũ trụ –
Feuerbach viết – mà là thực thể tâm lý". Chính sự xúc cảm mạnh, sự chiêm
nghiệm hay trạng thái đau khổ của con người là nguồn gốc sâu xa của tôn giáo.
Nhưng sự chiêm nghiệm hay trạng thái đau khổ, trạng thái xúc cảm không phải là
hiện tượng có tính chủ quan như chủ nghĩa duy tâm chủ quan quan niệm, mà
chúng có tính khách quan, nghĩa là gắn liền với các hiện tượng tự nhiên và đời
sống xã hội. Feuerbach viết " tôn giáo là giấc mơ của tinh thần con người nhưng
Nguyễn Tiến Thông 15 Tiểu luận Triết học
Nhóm 7 Đêm 1 K20
Giáo viên hướng dẫn Đề tài 19: Vấn đề tôn giáo và đạo đức
TS. Bùi Văn Mưa trong triết học của Ludwig Feuerbach
trong giấc mơ đó chúng ta không phải ở trên bầu trời mà ở trên mặt đất trong
vương quốc của hiện thực, chúng ta nhìn thấy các đối tượng của hiện thực không
phải trong thế giới thực tế của tính tất yếu mà là trong thế giới say mê của trí
tưởng tượng và sự kỳ quặc. Nhiệm vụ của tôi là bóc trần bản chất đích thực của
tôn giáo và triết học tư biện hay thần học, chuyển thế giới nội tâm ra thế giới bên
ngoài, nghĩa là biến đối tượng tưởng tượng thành đối tượng hiện thực".

của chồng đối với vợ, của anh đối với em, của bạn bè đối với nhau, nói chung là
quan hệ của con người đối với con người, nói tóm lại, các quan hệ đạo đức thuần
túy chính là các quan hệ tôn giáo.
(****)
c. Mối quan hệ giữa tôn giáo với khoa học
Feuerbach cho rằng khoa học không thể dung hòa với tôn giáo, giữa chúng
có sự khác biệt về nội dung, phương pháp và vai trò: Về nội dung, bằng những
bằng chứng khoa học đương thời, Feuerbach phủ nhận quan điểm của Kinh
Thánh về Chúa Sáng Thế. Về phương pháp, ông cho rằng khoa học và tôn giáo
có phương pháp tiếp cận các đối tượng nghiên cứu khác nhau. Về vai trò,
Feuerbach giải thích rằng, sự hình, tồn tại và phát triển của tôn giáo gắn liền với
sự ngu đốt, sự lạc hậu, tôn giáo được truyền bá một cách rộng rãi trong quảng đại
quần chúng. Còn khoa học là sự khai sáng trí tuệ.
d. Mối quan hệ giữa tôn giáo với triết học duy tâm
Feuerbach nhận thấy rằng, tôn giáo chính là xuất phát điểm của chủ nghĩa
duy tâm, còn chủ nghĩa duy tâm chính là hình thức phái sinh của tôn giáo.
(*****)
Ông viết: “Bản chất của triết học tư biện hàm chứa trong bản chất duy lí hiện
thực của thần thánh. Triết học tư biện chính là thần học duy lý chính hiệu”
(Feuerbach, Sđd.,t.I, tr 137)
e. Mối quan hệ giữa tôn giáo với nghệ thuật
Theo Feuerbach, trong tôn giáo và nghệ thuật thì trí tưởng tưởng có vai trò
chủ đạo, chúng điều cần những phương tiện biểu đạt như hình ảnh, biểu tượng,
biểu trưng. Nghệ thuật và tôn giáo tác động một cách trực tiếp tới tình cảm con
người, gây nên trong họ những cảm xúc mạnh.
Như vậy, có thể nói một cách ngắn gọn rằng, Feuerbach đã truy tìm bản
chất của tôn giáo trong bản chất của con người, ông viết. "Bản chất thần thánh
không là cái gì khác như là bản chất con người, bản chất đó đã được gột rửa,
Nguyễn Tiến Thông 17 Tiểu luận Triết học
Nhóm 7 Đêm 1 K20

Cần phải đánh giá một cách khách quan rằng, chính Feuerbach chứ
Nguyễn Tiến Thông 18 Tiểu luận Triết học
Nhóm 7 Đêm 1 K20
Giáo viên hướng dẫn Đề tài 19: Vấn đề tôn giáo và đạo đức
TS. Bùi Văn Mưa trong triết học của Ludwig Feuerbach
không ai khác đã giúp Mác thoát khỏi triết học duy tâm huyền bí của
Hegel để đến với chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa vô thần.
2.3.2. Hạn chế
Chính vì những hạn chế bởi lập trường giai cấp và hoàn cảnh lịch sử
nên Feuerbach chưa nhìn thấy bản chất đích thực của vấn đề; ông chỉ
mới nhìn thấy sự ảnh hưởng của khía cạnh uy quyền chính trị của xã
hội đối với con người trong quá trình hình thành tình cảm tôn giáo
mà chưa nhìn thấy sự ảnh hưởng của khía cạnh uy quyền kinh tế- xã
hội, chưa thấy rằng sự bất lực của quần chúng trong đấu tranh giai
cấp, sự đau thương mất mát trong chiến tranh, sự quằn quại trong
bệnh tật, những khủng hoảng về niềm tin, lí tưởng chính trị - xã hội
cũng là những nẻo đường khác nhau dẫn con người đến với tôn giáo.
Trong Luận cương về Feuerbach Mác cho rằng điều chủ yếu mà
Feuerbach vẫn chưa làm được là: 1) giải thích những mâu thuẫn của
cơ sở trần tục từ đó phát sinh ra tôn giáo; 2) không thấy rằng bản
thân tình cảm tôn giáo cũng là một sản phẩm xã hội và các cá nhân
trừu tượng mà ông phân tích là thuộc một hình thái xã hội nhất định.
Engel trong tác phẩm Ludwig Feuerbach và sự cáo chung của triết
học cổ điển Đức cũng đã nhận xét: "Về hình thức Feuerbach là một
người hiện thực chủ nghĩa, ông lấy con người làm xuất phát điểm,
song ông hoàn toàn không nói đến thế giới trong đó con người ấy
sống. Vì vậy con người mà ông nói luôn là con người trừu tượng vẫn
chiếm cứ lĩnh vực triết học tôn giáo. Chính là vì con người đó không
ra đời từ trong bụng mẹ, mà lại sinh ra từ ông thần của các tôn giáo
độc thần con người đó cũng không sống trong thế giới hiện thực".

hạn chế cơ bản của triết học Feuerbach khi bàn về đạo đức, tôn giáo
và con người.
Nguyễn Tiến Thông 20 Tiểu luận Triết học
Nhóm 7 Đêm 1 K20
Giáo viên hướng dẫn Đề tài 19: Vấn đề tôn giáo và đạo đức
TS. Bùi Văn Mưa trong triết học của Ludwig Feuerbach
2.4. Đóng góp vào cuộc sống
Tuy còn những hạn chế, song triết học tôn giáo của Feuerbach đã tạo nên
bước ngoặt lớn trong lịch sử nhận thức về tôn giáo. Những công lao và hạn chế
trong triết học tôn giáo của ông đặt ra cho chúng ta vấn đề cần tiếp tục nghiên
cứu về tôn giáo và vai trò của nó trong đời sống xã hội nhằm xây dựng một thế
giới vì hạnh phúc chân chính của con người
Trong thời đại ngày nay, để xây dựng một xã hội văn minh phát triển thịnh
vượng và hòa bình thì yếu tố nhân bản là yếu tố quan trọng không thể thiếu, và
trong triết học của Feuerbach thì tư tưởng của ông đã thể hiện rõ điều này.
Chúng ta có thể thấy rằng, bao trùm lên toàn bộ đạo đức học của Feuerbach là
nguyên lý tình yêu phổ quát. Tình yêu là công cụ sáng tạo, cơ sở xây dựng quan
hệ giữa người với người, đối với hận thù là công cụ phá hoại, tiêu diệt xung đột.
Trong hệ thống tư tưởng của mình, Feuerbach đã rất xem trọng yếu tố con người,
ông xem con người là trung tâm. Chính vì thế, Feuerbach khơi dậy tình yêu nơi
con người tình yêu chẳng những với con người, mà cả với thiên nhiên, ông ước
muốn xây dựng một xã hội của tình yêu đóng vai trò tiền đề, và chính điều này
làm cho chủ nghĩa nhân bản của ông mang sắc thái mới. Bên cạnh đó, Feuerbach
còn đề cao sự tự do, ông cho tự do là sự thống nhất con người với hoàn cảnh, nơi
bản chất của nó bộc lộ ra chủ nghĩa chim tự do trong không khí, con cá tự do
trong biển cả, con người tự do ở nơi nào và khi nào mà hoàn cảnh sống của nó
cho phép nó thoả mãn khát vọng hạnh phúc. Hơn nữa, quan điểm về tôn giáo của
Feuerbach lại là một quan điểm mang tính nhân bản cao, trong thái độ chung đối
với tôn giáo, ông thống nhất với những nhà Hegel trẻ ở quan niệm về tính cấp
thiết thay đổi sinh hoạt tôn giáo nhằm giải quyết mối quan hệ xã hội theo hướng

hơn về tính nhân đạo, tính nhân bản trong cuộc sống ngày nay, và thấy được đó
là điều chúng ta cần hướng đến để góp phần xây dựng một xã hội phồn vinh, văn
minh trong đó con người luôn hòa thuận thương yêu nhau để xây dựng đất nước
nói riêng và thế giới này nói chung phát triển trong sự hòa bình, hữu nghị.
Nguyễn Tiến Thông 23 Tiểu luận Triết học
Nhóm 7 Đêm 1 K20
Giáo viên hướng dẫn Đề tài 19: Vấn đề tôn giáo và đạo đức
TS. Bùi Văn Mưa trong triết học của Ludwig Feuerbach
Phụ lục
(1)Như Ph.Ăngghen nhận xét, “có thể coi đây là một trong những thời kỳ
yếu hèn nhất trong lịch sử nước Đức”, “Mọi thứ sắp lung lay, xem chừng sắp sụp
đổ, thậm chí chẳng còn tời một tia hy vọng chuyển biến tốt lên vì dân tộc, thậm
chí không còn đủ sức vượt bỏ cái thây ma rữa nát của chế độ đã chết rồi”.
(2) Trang 2 Giáo trình đạo đức học Mác – Leenin; TS. Đinh Ngọc Quyên,
TS. Lê Ngọc Triết, ThS Hồ Thị Thảo – http://cnx.org/content/col10808/1.1/
(3) Để tu thân cần phải đạt đạo mà trước hết là đạo quận – thần, phụ - tử,
phu – phụ và cần phải đạt đức, đồng thời phải biết thi, thư, lễ, nhạc. Lấy tu thân
làm gốc nhưng người quân tử phải biết hành động tề gia, trị quốc, bình thiên hạ.
(Trang 63, 64 – Triết học phần 1 Đại Cương về lịch sử Triết học – Trường Đại
học Kinh tế 2010).
(4) (Trang 46– Lịch sử Triết học – Trần Đăng Sinh (chủ biên), Vũ Thị
Kim Dung, Lê Duy Hoa, Nguyễn Thị Thường, Bùi Thị Tỉnh, Nguyễn Mai
Hồng).
(5) (Trang 117 – Triết học phần 1 Đại Cương về lịch sử Triết học –
Trường Đại học Kinh tế 2010).
(6) Tự do được Căntơ hiểu: thứ nhất là, khả năng tiên nghiệm của giác
tính hoạt động độc lập, không bị chi phối bởi các quy luật tự nhiên (trong hiện
tượng luận); thứ hai là, tính tất yếu đã được nhận thức (trong hiện tượng luận); và
thứ ba, vật tự nó – lý tưởng đạo đức cao cả nhất của nhân loại, mục đích cuối
cùng của loài người (trong đạo đức học).