Tư tưởng triết học Nho gia, giá trị và những hạn chế của nó
I. LỜI MỞ ĐẦU
Cuộc sống của người Phương Đông bị ảnh hưởng nhiều nhất bởi tư tưởng của
Nho gia. Nho gia xuất hiện vào khoảng thế kỉ VI Trước công nguyên dưới thời Xuân
Thu. Người khởi xướng là Khổng tử đã có những đóng góp rất quan trọng cho sự hình
thành những tư tưởng của Nho gia.
Nho gia có một lịch sử phát triển lâu dài, trên hai ngàn năm trăm năm nếu không
muốn nói là lâu hơn. Trải qua nhiều sự đổi thay và khác biệt về văn hoá chính trị, xã
hội… và bao thăng trầm trong lịch sử xã hội con người, Nho gia vẫn giữ được thế đứng
trong lòng mỗi người nhất là trong lòng người Phương Đông. Qua các giai đoạn phát
triển, Nho gia cũng có những thời kì hưng thịnh nhưng cũng không tránh khỏi những
thăng trầm nhưng không ai có thể phủ nhận những đóng góp của Nho gia đối với xã hội
loài người. Nho gia đã trở thành hệ tư tưởng độc tôn và luôn giữ được vị trí của nó cho
đến ngày cuối cùng của xã hội phong kiến. Điều đó đã chứng tỏ rằng, Nho gia phải có
gì đặc biệt thì mới có ảnh hưởng sâu rộng đến như vậy. Có phải đó là tư tưởng nhân
nghĩa, thuyết chính danh, đạo đức… đã làm nên những ảnh hưởng đến cách sống của
con người ngày nay.
Tuy nhiên bên cạnh những mặt tích cực Nho gia còn bộc lộ những hạn chế. Nho gia
là cơ sở để chế độ phong kiến dựa vào đó để cai trị, cuộc sống của con người bị chà đạp,
bất bình đẳng, tam tòng tứ đức đè nặng lên người dân. Chính vì thế mà ngày nay có rất
nhiều ý kiến khác nhau về giá trị tích cực và hạn chế của Nho gia ảnh hưởng như thế
nào đến xã hội, lối sống và nhân cách của mỗi con người.
Chính vì ý nghĩa to lớn của Nho gia đối với đời sống con người phương Đông mà
Việt Nam cũng là một trong số các nước đó nên em đã chọn đề tài “Tư tưởng triết học
Nho gia, giá trị và những hạn chế của nó”.
Trang 1/16
1
Tư tưởng triết học Nho gia, giá trị và những hạn chế của nó
II. NỘI DUNG CHÍNH
CHƯƠNG I: NHỮNG TƯ TƯỞNG CHÍNH
1. Nguồn gốc ra đời

2
Tư tưởng triết học Nho gia, giá trị và những hạn chế của nó
Muốn giữ được tính người phải lập đạo, nghĩa là phải làm giáo dục cho cả nước.
Còn giáo là làm cho mọi người, cả nhà, cả nước đều hữu đạo. Hữu đạo thể hiện mối
quan hệ giữa người-người, trời -đất, vạn vật một cách đúng đắn nghĩa là phù hợp thiên
mệnh.
Dựa trên thuyết thiên mệnh, tìm kiếm sự thống nhất trời, đất, người và vạn vật
trên phương diện đạo đức, chính trị, xã hôi chứ không để ý đến khía cạnh tự nhiên sinh
học trong con người
3. Về đạo đức:
Đạo theo Nho gia là quy luật biến chuyển, tiến hoá của trời đất, muôn vật. Đạo
của người chính là nhân nghĩa. Nhân là lòng thương người, nghĩa là dạ thuỷ chung. Nho
gia đặc biệt quan tâm đến vấn đề đạo đức của con người. Đức gắn chặt với đạo, từ đức
trong quan điểm của Nho gia thường được dùng để chỉ một cái gì thể hiện phẩm chất tốt
đẹp của con người trong tâm hồn ý thức.
Đối với con người đạo là con đường đúng đắn phải noi theo để xây dựng quan hệ lành
mạnh, tốt đẹp. Đạo của người theo quan điểm của Nho gia là phải phù hợp với tình
người do con người lập nên. Trong kinh dịch, sau hai câu “lập đạo của trời , nói âm và
dương”, lập đạo của đất, nói nhu và cương” là câu “lập đạo của người nói nhân và
nghĩa”. Khổng Tử chủ trương cải tạo xã hội bằng đạo đức. Theo ông làm người cần phải
có đức.
Đức gắn chặt với đạo. Từ đức trong kinh điển Nho gia thường được dùng để chỉ
một cái gì thể hiện phẩm chất tốt đẹp của con người trong tâm hồn ý thức cũng như hình
thức, dáng điệu…theo Nho gia mối quan hệ giữa đạo và đức trong cuộc sống con người:
đường đi lối lại đúng đắn phải xây dựng quan hệ lành mạnh, tốt đẹp là đạo, noi theo đạo
một cách nghiêm chỉnh, đúng đắn trong cuộc sống thì có được đức trong sáng quý báo ở
trong tâm.
Nội dung cơ bản của đạo đức của Nho gia chính là luân thường. Có năm luân thường cơ
bản là: cha-con, vua-tôi, anh-em, vợ-chồng, bè-bạn. Trong đó ba điều chính là vua tôi,
cha con, vợ chồng gọi là tam cương. Đặc biệt quan trọng là quan hệ vua tôi biểu hiện

đang nói việc nghĩa, đang làm việc nghĩa. Nghĩa là những gì hợp đạo lý mà chúng ta
phải nên làm.
Quan niệm về lễ: Lễ có thể xác định được vị trí, vai trò của từng người, phân định trật
tự kỹ cương trong gia đình và ngoài xã hội, loại trừ những tật xấu và tạo ra những phẩm
chất cá nhân mà xã hội đòi hỏi. Lễ được hiểu trước hết là lễ giáo phong kiến như phong
tục tập quán, những quy tắc, quy định về trật tự xã hội, thể chế, pháp luật nhà nước như
sinh, tử, tang, hôn, tế lễ, luật lệ, hình pháp… Sau đó lễ được hiểu là luân lý đạo đức như
ý thức, thái độ, hành vi ứng xử, nếp sống của mỗi con người trong cộng đồng xã hội
trước lễ nghi, trật tự, kỹ cương phong kiến. Nhân là nội dung bên trong của lễ, còn lễ là
Trang 4/16
4
Tư tưởng triết học Nho gia, giá trị và những hạn chế của nó
hình thức biểu hiện bên ngoài của nhân. Khổng Tử cho rằng không tồn tại trên đời
người có nhân mà vô lễ. Vì vậy, ông khuyên chớ làm điều trái lễ, chớ nghe điều trái lễ
và chớ nói điều trái lễ và chớ làm điều trái lễ.
Quan niệm về trí: Sự sáng suốt nhận thức thấu đáo mọi vấn đề, hiểu thấu đạo trời, đạo
người, hiểu cả thiên hạ, biết sống hợp với nhân. Muốn có trí thì phải học. Khổng Tử
suốt đời đã thực hiện phương pháp học và dạy là học không biết chán, dạy không biết
mỏi. Khi học cần coi trọng mối liên hệ mật thiết giữa các khâu: tư-tập, hành.
Quan niệm về tín: lòng dạ ngay thẳng, lời nói và việc làm phải nhất trí với nhau. Tín là
đức trong mối quan hệ với bạn bè và rất quan trọng với mọi người. Tín củng cố sự tin
cậy giữa người với người, củng cố lòng tin với đạo lý thánh hiền, tin vào sự tốt đẹp và
vững bền của các mối quan hệ phong kiến. Đối với người trị nước, trị dân, nếu dân
không tin thì không thể cai trị được.
Quan niệm về dũng: sức mạnh tinh thần, lòng can đảm, biết xấu hổ vì cái sai, cái xấu để
vứt bỏ chúng mà làm theo nhân nghĩa…Là đức nói lên tinh thần hăng hái, gan dạ dám
hy sinh, quyết tâm khắc phục khó khăn, dũng thể hiện sức mạnh và ý chí thực hiện mục
đích của mình.
Như vậy đức nhân trong Nho gia không chỉ là thương người mà thực chất là đạo
làm người. Nhân bao gồm nhiều tiêu chuẩn đạo đức nên một người có một số tiêu chuẩn

hình, coi nhẹ hình còn vì ông thật sự không bao giờ tin vào bá đạo. Dưỡng dân, theo
Khổng Tử trước hết phải làm cho dân no đủ, giàu. Ông coi trọng việc dưỡng dân hơn
việc bảo vệ xã tắc và hơn cả việc giáo hoá dân nữa.
Để thực thi đường lối đức trị, đương nhiên cần phải có một mẫu người cầm quyền
thích hợp. Đó là mẫu người quân tử với những tiêu chuẩn về tài đức nhất xứng đáng
được nắm quyền trị dân. Đức của người quân tử là "lấy nghĩa làm gốc, theo lễ mà làm,
nói năng khiêm tốn, nhờ thành tín mà nên việc", "sửa mình để cho trăm họ yên trị". Tư
cách người quân tử là "lo không đạt đạo chứ không lo nghèo", "hòa hợp nhưng không a
dua", "thư thái mà không kiêu căng".
Tài năng kiến thức của người quân tử "không phải như một đồ dùng", tức là phải
hiểu rộng, biết nhiều làm được nhiều việc và nhất là phải có "tài trí đủ để trị dân".
Người quân tử còn phải là "thận trọng về lời nói, mau mắn về việc làm", thờ vua phải
trung nhưng là trung một cách sáng suốt "không nên lừa gạt vua, nhưng không ngại xúc
phạm vua.
Nh hình ph t v t ng c ng giáo hoá dân ẹ ạ à ă ườ
Trong đường lối nhân trị, ngoài việc lấy nhân nghĩa làm gốc, coi "dân là quý”, thi
hành chế độ điền địa và thuế khoá công bằng, Nho gia còn chủ trương phải giảm nhẹ
hình phạt và tăng cường giáo hoá dân. Nho gia coi việc giảm hình phạt phải là một
Trang 6/16
6
Tư tưởng triết học Nho gia, giá trị và những hạn chế của nó
chính sách của đức trị. Theo Mạnh Tử cần phải nhẹ hình phạt bởi nếu "dân khờ khạo mà
phạm luật nước, đó không phải là tội của họ, mà chính là tội của nhà cầm quyền chẳng
biết giữ gìn, giáo hoá họ", xem chính hình và thưởng phạt khéo có thể giúp cho sự giáo
hoá dân chúng. Nho gia rất quan tâm đến việc quảng bá giáo dục, thông qua việc xây
dựng hệ thống trường học rộng khắp; chủ trương hình thành một mạng lưới trường học
đa dạng từ làng xã đến kinh đô, từ trường hương học đến trường quốc học; đó là những
tường, tự, học, hiệu để giáo hoá dân chúng.
Trang 7/16
7

lí, coi trọng mối quan hệ giữa các khâu của giáo dục: trong việc học, cần tuân thủ học
gắn liền với tư, với tập, với hành.
Trang 8/16
8
Tư tưởng triết học Nho gia, giá trị và những hạn chế của nó
Khổng Tử coi giáo dục cho dân đạo lí làm người, thể hiện tư tưởng giáo dục của
Nho gia. Tư tưởng “trăm năm trồng người” của Khổng Tử nhằm đào tạo lớp người lấy
đức trị là chính. Trong việc dạy học trò, Khổng Tử có trả lời sâu hay nông, cao hay thấp
tuỳ theo khả năng của người hỏi. Khổng Tử nói: “ tiên học lễ, hậu học văn” vì học phải
đi đôi với hành. Trong giáo dục Khổng Tử coi trọng sự nêu gương của các tầng lớp vua
quan và mở trường học cho dân “hữu giáo vô đạo dạy cho mọi người không phân biệt
đẳng cấp là tư tưởng tiến bộ của Khổng Tử. Và chính ông là người thực hiện tư tưởng
tiến bộ này.
1.3. Chính trị
Thực hiện thuyết chính danh: Chủ trương làm cho xã hội có trật tự, ổn định. Mỗi
người làm đúng danh của mình thì xã hội sẽ có trật tự, kỉ cương, gia đình yên ấm. Nho
gia đề cao nguyên lí công bằng xã hội.
Nho gia lấy gia đình để hình dung thể giới: Nho gia cho rằng mỗi gia đình là một
nước nhỏ. Vì thế, nếu “ một nhà nhân hậu thì cả nước nhân hậu. Một nhà lễ nhượng thì
cả nước ăn ở đều có lễ nhượng. Một người tham lam thì cả nước bị rối loạn”(Đại học
chương 9). Do đó, một xã hội muốn thanh bình thì trước hết phải có những gia đình hoà
thuận. Gia đình hoà thuận là gia đình mà mọi thành viên luôn quan tâm đến nhau, chăm
lo cho nhau, cùng nhau nuôi dưỡng dạy dỗ con cái nên người. Cha mẹ phải luôn giữ gìn
lời ăn tiếng nói của mình cũng như tác phong làm việc để làm gương cho con cái noi
theo. Ngược lại con cái phải luôn biết hiếu kính với ông bà, cha mẹ, biết làm cho ông bà
cho mẹ vui lòng và không làm việc gì khiến cha mẹ , ông bà phải xấu hổ với hàng xóm
láng giềng. Một gia đình hoà thuận là một gia đình mà anh em biết bảo ban nhau cùng
tiến bộ, biết thương yêu đùm bọc nhau, biết em ngã thì chị nâng. Để làm được những
điều đó, Nho gia đòi hỏi mỗi người trong gia đình phải biết giữ và tuân theo lễ. Nhờ có
lễ , con người mới hiểu được như thế nào là có hiếu với cha mẹ, là kính trọng với người

cuộc sống của mình. Khi lớn lên lấy chồng thì cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy. Khi lấy
chồng thì phải nghe lời chồng, phải làm tròn bổn phận của mình. Thái độ chuộng đức và
đề cao tu dưỡng của Nho gia một mặt làm cho con người ngoan ngoãn chấp nhận quân
quyền, phụ quyền, và nam quyền có tính áp bức.
2.2. Nho gia thể hiện tính nguyên tắc, bảo thủ
Theo Nho gia, mỗi người phải có vị trí, nhiệm vụ của mình trong xã hội. Nho gia
chiếm vị trí độc tôn thì lễ chế của nó bất đầu phát triển mạnh. Khi đó nó bắt đầu đè nặng
lên con người và bóp nghẹt nếp sống giản dị, những quan hệ xã hội trong sáng, những
tình cảm tự nhiên và chân thực của con người bị xã hội phong kiến làm nó trở nên phản
động, cổ hủ lạc hậu.
Nho gia gắn với chính quyền tập trung quan liêu. Do vậy để bảo vệ chính quyền
phong kiến giai cấp phong kiến sử dụng Nho gia như một công cụ để bảo vệ mình. Các
học sĩ, quan lại đều lấy thánh kinh, huyền truyện của Nho gia làm khuôn vàng thước
ngọc cho mọi lời suy nghĩ hành động của mình, lấy xã hội của thời Nghiêu Thuấn làm
khuôn mẫu cho mọi tình trạng xã hội, lấy những sự tích và điều phạm trong kinh thư,
kinh xuân thu làm tiêu chuẩn để bình giá mọi sự việc. Bệnh giáo điều này đã ăn sâu vào
Trang 11/16
11
Tư tưởng triết học Nho gia, giá trị và những hạn chế của nó
trong lĩnh vực khoa học nghệ thuật nhất là trong văn học và sử học khiến cho sự sáng
tạo trong các lĩnh vực này bị dập vào những cái khuôn có sẵn. Đó là một bệnh tật đã
được rèn đúc ngay từ khi người Nho sĩ phải mài dũa văn chương để tiến vào con đường
cử nghiệp.
Nho gia ở vị trí độc tôn thời phong kiến làm cho bệnh khuôn sáo phát triển mạnh
trong tư tưởng giáo dục. Sự thịnh trị của Nho gia còn khuyến khích mọi người nhất là
các phần tử tri thức đi sâu vào cải tạo “tu bề trị bình” vào việc học hành, thi đỗ, dương
danh thiên hạ.
Khi đã chiếm được địa vị thống trị trên vũ đài tư tưởng, Nho gia không tiếp tục đi
sâu vào khảm phá những vấn đề bản chất của đời sống và của vũ trụ, vì mối quan hệ
giữa tinh thần và thể xác. Nó chỉ chú trọng đến những quan hệ chính trị và đạo đức thực

thần là do khí thiêng trong trời đất tạo thành. Như vậy theo ông vẫn tồn tại mâu thuẫn
đối lập nhau giũa cái thừa nhận có thiên mệnh nhưng đối với quỷ thần lại xa lánh. Quan
niệm thiên mệnh của Khổng Tử được Mạnh tử hệ thống hoá, xây dựng thành nội dung
triết học duy tâm trong hệ thống tư tưởng triết học của Nho gia.
Nho gia hạn chế vai trò của phụ nữ, trọng nam khinh nữ, phân biệt đẳng cấp.
Do quan niệm của Nho gia phụ nữ chỉ được xếp vào hạng tiểu nhân. Họ không
được học hành được thi cử. Họ bị phân biệt đối xử, trong gia đình thì phải nghe lời
chồng không được bình đẳng. Nho gia chiếm vị trí độc tôn thì lễ chế của nó đặc biệt
phát triển mạnh. Khi đó nó đè nặng lên con người và bóp nghẹt nếp sống giản dị, những
quan hệ xã hội trong sáng, những tình cảm tự nhiên và chân thực của suy sụp cùng với
xã hội phong kiến thì nó trở nên phản động cổ hủ lạc hậu.
Nho gia coi kẻ có nhân là quân tử. Ở Khổng Tử có sự phân biệt giữa quân tử và
tiểu nhân rất rạch ròi. Quân tử và tiểu nhân thời đó không chỉ mang ý nghĩa phân biệt
đẳng cấp. Sự đối lập giữa tiểu nhân và quân tử là sự đối lập giữa dân lao động với tầng
lớp quí tộc. Chữ nhân của Khổng Tử có nội dung quân tử nhưng là đòi hỏi với người
cầm quyền hay đẳng cấp thống trị phải coi dân là con người và thương yêu họ. Chính sự
phân biệt đẳng cấp đó cũng là nét đặc trưng của Nho gia. Trong xã hội phong kiến có
sự phân biệt rõ ràng giữ các tầng lớp quan lại, Nho sĩ, dân thường.
Trang 13/16
13
Tư tưởng triết học Nho gia, giá trị và những hạn chế của nó
III. ĐÁNH GIÁ
Nho gia nguyên thủy khao khát cải biến xã hội thời Xuân Thu-Chiến quốc từ
loạn thành trị là một khao khát thầm kín của cả thiên hạ lúc bấy giờ. Nó thể hiện tính
nhân bản sâu sắc. Đòi hỏi của Nho gia nguyên thủy về người cai trị-người quân tử
không thể là dân võ biền mà phải là người có vốn văn hóa toàn diện là một đòi hỏi
chính đáng. Nhưng chủ trương xây dựng một xã hội đại đồng của Nho gia hoàn toàn
không dựa trên các quan hệ kinh tế xã hội, không xuất phát từ nền sản xuất vật chất,
không dựa vào quần chúng nhân dân bị trị mà chỉ dựa trên các quan hệ đạo đức-chính
trị-xã hội, xuất phát từ việc giáo dục, rèn luyện nhân cách cá nhân cho tầng lớp thống trị

gia là một việc nên làm.
Ngoài ra chúng ta cũng cần nhận thức ra những tư tưởng sai trái của Nho gia
trong gia đình như tư tưởng nam quyền, tư tưởng trọng nam khinh nữ…vẫn còn tồn tại
trong một số gia đình ngày nay. Những tư tưởng ấy đã làm hạn chế sự phát triển của xã
hội vì thế chúng ta cần phải loại bỏ, lên án nó trong xã hội để xây dựng một xã hội ngày
càng tiến bộ hơn văn minh hơn.
Kế thừa tính tiến bộ trong quan điểm về giáo dục của Nho gia đó là tinh thần hiếu
học. Tư tưởng về giáo dục, về thái độ và phương pháp học tập của Khổng Tử chính là
bộ phận giàu sức sống nhất trong tư tưởng của Nho gia mà chúng ta ngày nay cần học
tập. Mỗi một con người cần luôn luôn không ngừng học tập để bổ sung kiến thức hiểu
biết . Học để ứng dụng cho có ích với đời, với xã hội, chứ không phải vì danh vọng.
Học để hoàn thiện nhân cách, để tìm tòi đạo lí. Tiếp tục tư tưởng của Nho gia về việc
học đi đôi với hành. Với Nho gia học cũng là tu dưỡng đạo đức. Học trước hết là để
hiểu cách làm người. Làm người là cư xử đúng lễ nghĩa trong các quan hệ trong cuộc
sống. Cách giáo dục của Nho gia cũng làm cho con người có ở đây có tinh thần hiếu
học, cần kiệm, có trách nhiệm biết tự trách mình vì nghĩa mà hi sinh. Chúng ta không
thể phủ nhận những tư tưởng tiến bộ của Nho gia trong việc giáo dục và cần phải phát
huy tốt hơn nữa. Học tập để trở thành những con người có ích, có kiến thức để xây dựng
đất nước ngày càng giàu đẹp hơn.
Trang 15/16
15
Tư tưởng triết học Nho gia, giá trị và những hạn chế của nó
V. TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bùi Văn Mưa, Triết học, Phần I: Đại cương về lịch sử triết học, Trường Đại
học Kinh tế Tp. HCM, 2010.
2. Nguyễn Hiền Lê, Khổng Tử, Nhà xuất bản Văn hóa Thông Tin, 2006
3. Nguyễn Thị Kim Bình, Đường lối "Đức trị" của Nho gia-Từ Khổng tử đến
Mạnh tử, Tạp chí Khoa học và Công nghệ, Đại học Đà Nẵng - số 4(27).2008
4. Trần Trọng Kim, Nho gia: Đại cương Triết học Trung Quốc, Nhà xuất bản
Thành phố Hồ Chí Minh, 1992