B GIÁO DC VÀ ÀO TO
TRNG I HC M THÀNH PH H CHÍ MINH LÊ TH THÙY NGOAN

CÁC YU T NH HNG N HÀNH VI GIAN LN
THU GIÁ TR GIA TNG TRONG CÁC DOANH
NGHIP THNG MI  A BÀN TNH TIN GIANG LUN VN THC S TÀI CHÍNH – NGÂN HÀNG


LI CM N Trc tiên, tôi trân trng gi li cm n đn Quý thy cô ca trng i hc
M Thành ph H Chí Minh đã trang b cho tôi nhiu kin thc quý báu trong thi
gian hc tp ti đây.
Tôi trân trng gi li cm n đn thy TS. Phm Hu Hng Thái, ngi hng
dn khoa hc cho lun vn, đã giúp tôi tip cn phng pháp nghiên cu ca
đ tài và
tn tình hng dn tôi hoàn thành bài lun vn.
Sau cùng, tôi chân thành gi li cm n đn gia đình, ngi thân và bn bè đã
tn tình h tr, giúp đ tôi trong sut thi gian hc tp và nghiên cu.
iii

Các yu t nh hng đn hành vi gian ln thu giá tr gia tng trong các
doanh nghip thng mi  đa bàn tnh Tin Giang


TÓM TT LUN VN

Trong quá trình tn ti và phát trin, các doanh nghip (DN) trên đa bàn tnh
Tin Giang đã có nhng đóng góp không nh vào s phát trin kinh t. Song bên cnh
đó còn mt s đi tng li dng các k h bt ngun t c ch thoáng, t chính sách
u đãi trong lnh vc thu đ thc hin hành vi gian ln nhm trn thu; đc bit là
thu GTGT, gây thit hi không nh đn ngân sách Nhà n
c, làm gim nim tin ca
các cá nhân, doanh nghip.
Mc tiêu nghiên cu nhm xác đnh các yu t nh hng đn hành vi gian ln

Trang
LI CAM OAN i
LI CM N ii
TÓM TT LUN VN iii
MC LC iv
DANH MC CÁC CH VIT TT vii
DANH MC CÁC BNG viii
DANH MC HÌNH VÀ BIU  ix
Chng 1. GII THIU VN  NGHIÊN CU 1
1.1. LÝ DO CHN  TÀI 1
1.2. XÁC NH VN  NGHIÊN C
U 2
1.3. MC TIÊU VÀ CÂU HI NGHIÊN CU 2
1.3.1. Mc tiêu nghiên cu 2
1.3.2. Câu hi nghiên cu 2
1.4. PHNG PHÁP NGHIÊN CU 3
1.5. NI DUNG NGHIÊN CU VÀ KT CU LUN VN 3
1.6. Ý NGHA KHOA HC VÀ THC TIN CA  TÀI 4
Chng 2. LÝ THUYT V HÀNH VI GIAN LN THU 5
2.1. CÁC KHÁI NIM 5
2.1.1. Hành vi gian ln 5
2.1.2. Hành vi gian ln thu 6
2.1.3.
ng c hay áp lc 7
2.1.4. C hi 8
2.1.5. Kh nng hp lý hóa hành vi gian ln ca con ngi 8
2.2. CÁC NGHIÊN CU TRC ÂY V HÀNH VI GIAN LN THU 9
2.3. SO SÁNH S KHÁC BIT CA NGHIÊN CU VÀ NGHIÊN CU CA
CÁC TÁC GI TRC ÂY 14


4.3.4. Thang đo v hành vi gian ln thu 34
4.4. THIT K CÂU HI 35
4.5. PHNG PHÁP NGHIÊN CU 35
4.5.1. Thng kê mô t 35
4.5.2. Ki
m đnh Cronbach’s Alpha 35
4.5.3. Phân tích nhân t khám phá (EFA) 35
Chng 5. KT QU VÀ THO LUN NGHIÊN CU 37
vi

Các yu t nh hng đn hành vi gian ln thu giá tr gia tng trong các
doanh nghip thng mi  đa bàn tnh Tin Giang

5.1. THNG KÊ MÔ T 37
5.1.1. Kt qu nghiên cu s b 37
5.1.2. Thng kê mô t 38
5.1.3. Thng kê mô t ca các nhóm bin thành phn 40
5.1.3.1. Thng kê mô t ca các nhóm bin c hi gian ln 40
5.1.3.2. Thng kê mô t ca các nhóm bin đng c gian ln 40
5.1.3.3. Thng kê mô t ca các nhóm bin hp lý hóa hành vi gian 41
5.1.3.4. Thng kê mô t ca các nhóm bin hành vi gian ln thu GTGT 41
5.2. KI
M NH  TIN CY CA THANG O 43
5.2.1. Kim đnh Cronbach’s Alpha vi các thang đo lý thuyt 43
5.2.1.1. Kim đnh Cronbach’s Alpha vi thang đo yu t đng c 43
5.2.1.2. Kim đnh Cronbach’s Alpha vi thang đo yu t c hi 45
5.2.1.3. Kim đnh Cronbach’s Alpha vi thang đo yu t hp lý hóa hành vi 46
5.2.1.4. Kim đnh Cronbach’s Alpha vi thang đo yu t hành vi gian ln 47
5.2.2. Phân tích nhân t khám phá (EFA) 49
5.3. KIM

PH LC 02: KT QU PHÂN TÍCH 85

viii

Các yu t nh hng đn hành vi gian ln thu giá tr gia tng trong các
doanh nghip thng mi  đa bàn tnh Tin Giang


DANH SÁCH CÁC CH VIT TT

NSNN Ngân sách Nhà nc
GTGT (VAT) Giá tr gia tng
DN Doanh nghip
DNTM Doanh nghip thng mi
DNTN Doanh nghip t nhân
N Ngh đnh
CP Chính Ph
TNDN Thu nhp doanh nghip
Cty TNHH Công ty trách nhim hu hn
Tp.HCM Thành ph H Chí Minh
TT Thông t
BTC B Tài Chính
HTX Hp tác xã
Cty CP Công ty c phn
FDI u t trc tip nc ngoài
TM Thng mi
TH Thc hin

ix


Bng 5.14. Kt qu phân tích nhân t khám phá ln 1 49
Bng 5.15. Kt qu phân tích nhân t khám phá ln 2 50
Bng 5.16. Kt qu phân tích nhân t khám phá ln 3 52
Bng 5.17. Yu t c hi gian ln thu giá tr gia tng 55
Bng 5.18. Yu t đng c gian ln thu giá tr gia t
ng 56
Bng 5.19. Yu t kh nng hp lý hóa hành vi gian ln thu giá tr gia tng 56
x

Các yu t nh hng đn hành vi gian ln thu giá tr gia tng trong các
doanh nghip thng mi  đa bàn tnh Tin Giang

Bng 5.20. Kt qu phân tích nhân t khám phá hành vi gian ln thu 57
Bng 5.21. Tóm tt các gi thuyt kt qu nghiên cu 59
Bng 5.22. Kim đnh hin tng đa cng tuyn 87
Bng 5.23. Phân tích tác đng tng thang đo theo v trí công tác 96
Bng 5.24. Kt qu phân tích T-test theo v trí công tác 97
Bng 5.25. Phân tích tác đng tng thang đo theo s nm công tác 99
Bng 5.26. Kt qu phân tích T-test theo theo s nm công tác 100
B
ng 5.27. Kt qu phân tích One- Way ANOVA theo trình đ hc vn 102
xi

Các yu t nh hng đn hành vi gian ln thu giá tr gia tng trong các
doanh nghip thng mi  đa bàn tnh Tin Giang


DANH SÁCH HÌNH VÀ BIU 
Trang
Hình 2.1. Mô hình tam giác gian ln 10

nh đó, mt hin tng tiêu cc khá nghiêm trng ny sinh trong quá
trình thc thi thu GTGT là gian ln và chim đot tin thu.
Hn 10 nm thc hin Lut thu GTGT  nc ta cho thy các v gian ln
trong thu GTGT ngày càng nhiu vi các hình thc ngày càng tinh vi hn cho thy
vn đ gian ln thu GTGT đã tr nên vô cùng nguy him và đáng báo đng cho toàn
xã hi. Trong nn kinh t th trng nhu cu cho và nh
n thông tin, đc bit các thông
tin tài chính luôn gi vai trò quan trng đ ra các quyt đnh kinh doanh. Tính minh
bch, tính trung thc ca thông tin tài chính đóng vai trò quan trng trong vic n đnh
th trng chng khoán và n đnh xã hi. Thi gian gn đây, trên th gii đã xy ra
khá nhiu v gian ln tài chính ln gây chn đng d lun. Tình trng này làm đau đu
các nhà qun lý nói riêng và xã hi nói chung, có nhng cá nhân và t chc đã li
d
ng nhng k h trong lut và trong qun lý ca Nhà nc ta đ rút tin t ngân sách
Nhà nc và đút túi cá nhân mình.
2

Các yu t nh hng đn hành vi gian ln thu giá tr gia tng trong các
doanh nghip thng mi  đa bàn tnh Tin Giang

c bit đi vi đa bàn tnh Tin Giang thi gian qua, ngành thng mi (TM)
 tnh Tin Giang khá phát trin, các DNTM chim t l 35,49% các doanh nghip
thuc các ngành kinh t khác. Trong quá trình tn ti, phát trin ca các DNTM nói
trên đã có nhng đóng góp không nh vào s phát trin kinh t tnh Tin Giang và đã
xác đnh rõ nhim v phát trin ca tnh là nhân t quan trng cho s phát trin ca
tin trình công nghip hóa - hin đ
i hóa. Song bên cnh đó còn mt s đi tng li
dng nhng k h bt ngun t c ch thông thoáng, t chính sách u đãi trong lnh
vc thu đ thc hin hành vi gian ln nhm trn thu đc bit là thu GTGT vi
phng pháp khu tr nhm khuyn khích đu t, đy mnh xut khu… đã b li

mi tng quan nh th nào đi vi hành vi gian ln thu GTGT ca các doanh nghip
thng mi hot đng trên đa bàn tnh Tin Giang?
- Mc đ tác đng ca các yu t trên đn hành vi gian l
n thu GTGT ra sao?
1.4. PHNG PHÁP NGHIÊN CU
 tài s dng phng pháp đnh tính thông qua k thut phng vn trc tip
nhân viên k toán, ch doanh nghip (qun lý) ti các doanh nghip thng mi
(DNTM) vi nhng câu hi chi tit đã đc thit k và s dng phng pháp đnh
lng đ phân tích mi tng quan gia các yu t nh hng đn hành vi gian ln
thu.
Ph
n nghiên cu đnh tính đc thc hin thông qua k thut phng vn. Tuy
nhiên, đ đm bo cho cht lng ca cuc nghiên cu, đi tng đc phng vn s
b là các nhân viên k toán hay các nhà qun lý hin đang công tác ti các DNTM trên
đa bàn tnh Tin Giang đã có nhng thành tích tt trong vic thc hin ngha v cng
nh chp hành quy đnh v thu đ thông qua đó k
t qu thu thp là khách quan,
không ngi thông tin b che giu bi không ai nói lên gian ln ca mình. Sau khi chn
lc đi tng, kt hp vi c s lý thuyt, mc tiêu nghiên cu đã xác đnh, tác gi đã
gi bng câu hi thm dò ý kin vi vic kho sát doanh nghip thng mi. Tip đó,
tng hp các bng tr li và rút ra nhng ý kin chung nht, khám phá các nhân t có
nh hng
đn hành vi gian ln thu nhm phc v cho phn nghiên cu đnh lng.
Phn nghiên cu đnh lng: Da vào kt qu thu đc t nghiên cu đnh tính,
tác gi thit k bng câu hi đnh lng, tin hành đo lng mc đ quan trng ca
các yu t và thuc tính ca nó. Tác gi la chn thang đo Likert 5 đim: t 1 đim -
th
hin mc đ hoàn toàn không đng ý, đn 5 đim - th hin mc đ hoàn toàn
đng ý đ đo lng các yu t nh hng đn hành vi gian ln thu GTGT.
1.5. NI DUNG NGHIÊN CU VÀ KT CU LUN VN

Mt là, kt qu
 nghiên cu s góp phn giúp nhng nhà làm chính sách hiu
hn na v các yu t chính nh hng đn hành vi gian ln thu GTGT ca các DN
đi vi chính sách thu nh yu t c hi, yu t đng c, yu t hp lý hóa hành vi
trong quyt đnh thc hin chính sách thu. iu này s góp phn to c s cho vic
ban hành các vn bn hng dn th
c hin chính sách thu hu hiu hn, nâng cao ý
thc chp hành pháp lut thu ca các doanh nghip.
Hai là, kt qu nghiên cu giúp cho các nhà qun lý thu nói chung và nhà qun
lý thu ti đa bàn tnh Tin Giang nm bt đc tâm lý chung ca các DNTM, t đó
có th thc hin công tác qun lý tt hn, hn ch hin tng gian ln thu GTGT,
gim tht thu thu cho ngân sách Nhà nc.
5

Các yu t nh hng đn hành vi gian ln thu giá tr gia tng trong các
doanh nghip thng mi  đa bàn tnh Tin Giang

Chng 2: C S LÝ THUYT
 chng 1 gii thiu đ tài nghiên cu, đ tài đã trình bày mt cách tóm tt
ni dung lun vn, t lý do nghiên cu và xác đnh vn đ nghiên cu, đn vic đ ra
câu hi và mc tiêu nghiên cu, thông qua phng pháp nghiên cu xác đnh kt qu.
Tip đn, chng 2 s gii thiu mt s khái nim, thut ng chính s dng trong lun
vn và lý thuyt v hành vi gian ln thu
 giá tr gia tng ca các doanh nghip thng
mi. Cui cùng, là đ cp đn kt qu ca các nghiên cu v hành vi gian ln v thu
trc đây.
2.1. CÁC KHÁI NIM
2.1.1. Hành vi gian ln
Theo t đin ting Vit, hành vi gian ln là hành vi thiu trung thc, di trá,
mánh khoé nhm la gt ngi khác. Theo ngha rng, gian ln là vic thc hin các

chính;
- C ý không áp dng nhng nguyên t
c k toán, các chính sách, các th tc
đc s dng đ đo lng, ghi nhn, báo cáo và công b nhng s kin và các giao
dch kinh t;
- C ý b sót hoc không công b nhng nguyên tc k toán và chính sách liên
quan ti các s liu tài chính.
Gian ln phát trin cùng vi s ra đi và phát trin ca nn kinh t. Vào cuc
cách mng công nghip, đã xut hin hàng lot các doanh nghip vi s tách ri gia
quyn s hu và chc nng qun lý. S tách ri này đã làm phát trin hình thc gian
ln mi đó là gian ln ca ngi qun lý, nhân viên đi vi ngi ch s hu. Biu
hin ca các hành vi tham ô, bin th tài sn. n th k 20, vi s phát trin nhanh
chóng ca nn kinh t th gii, đc bit là vai trò quan trng ca th trng chng
khoán, m
t trong các kênh huy đng vn hiu qu nht ca th trng tài chính th
gii, làm phát sinh nhiu loi gian ln mi đc thc hin bi mt s ngi trong ban
giám đc, nhân viên.
2.1.2. Hành vi gian ln thu
T các đnh ngha v hành vi gian ln ta có th hiu hành vi gian ln thu là hành
vi vi phm hay li dng nhng quy đnh ca pháp lut, bng các th đon khác nhau đ
gim m
t phn ngha v thu phi np hoc đ hng li không đúng t vic min
thu, gim thu, hoàn thu hoc làm gim s thu phi np hoc làm tng s thu đc
hoàn hoc đc min, gim.
Hành vi gian ln thu to ra môi trng cnh tranh thiu công bng gia các
doanh nghip, làm cho các doanh nghip mt nim tin vào các chính sách thu.
7

Các yu t nh hng đn hành vi gian ln thu giá tr gia tng trong các
doanh nghip thng mi  đa bàn tnh Tin Giang

thng do nhng áp lc trong vn đ tài chính hay áp lc ph
i đt đc các mc tiêu
k hoch buc cá nhân, nhng ngi thuc b phn qun lý DN nói chung phi thc
hin hành vi gian ln đ mang li li ích cho bn thân hay nhm duy trì v trí công vic
8

Các yu t nh hng đn hành vi gian ln thu giá tr gia tng trong các
doanh nghip thng mi  đa bàn tnh Tin Giang

ca mình. Mc đ nghiêm trng ca hành vi đó li ph thuc vào v trí ca ngi đó
trong t chc, thông thng nhng ngi  v trí cao cp thì hành vi gian ln thng
gây ra nhng tn tht ln.
2.1.4. C hi
C hi là cánh ca đ cá nhân thc hin hành vi gian ln. Mt khi đã có nhng
áp lc hay đng c thúc đy mà không có hot đng kim soát hoc h thng kim
soát kém hiu qu thì lúc đó c hi đã đn, khi đó t hn hành vi gian ln s đc thc
hin. Do hot đng kim soát kém hiu qu nên không th thit lp các th tc thích
hp đ phát hin gian ln hay nó làm cho các bin pháp kim soát không hot đng
nh thit k ban đu làm tng c hi cho gian ln xy ra.
Theo Donald (1987), có hai yu t đ to ra c hi là: nm bt thông tin và có
k thut đ thc hin. Donald cng khng đnh, hành vi gian ln ca con ngi còn
chu nh hng ca yu t c hi. Mt ngi khi đã có đng c, h luôn sn sàng hành
đng khi h nhn thy c hi đã đn. Nu vic gian ln quá d dàng do không có bin
pháp ngn chn hay có bin pháp ngn chn nhng hot đng kim soát không hu
hiu, c hi bày ra trc mt h thì kh nng đa đn gian ln là điu không th tránh
khi. Vn đ  đây là vi mt ngi đã sn có đng c và c hi thì h s hành đng
nh th nào trong thc t? Nghiên cu ca Donald (1987) cho thy hành đng ca
ngi đó chu nh hng t s nhn thc ca mình v tình hung lúc y. Khi h nhn
thc đc vn đ thông qua vic nm bt thông tin nh k h lut pháp, s lng lo
trong qun lý,…và bn thân có k thut đ thc hin gian ln thì cá nhân y s tin

sánh vi thit hi to ln ca gian ln gây ra cho nn kinh t thì kt qu ca nhng công
trình nghiên cu v gian ln ch dng l
i  mt mc đ đóng góp rt khiêm tn.
Donald (1987) phân tích gian ln di góc đ tham ô và bin th thông qua
cuc kho sát khong 200 trng hp ti phm kinh t nhm tìm ra nguyên nhân dn
đn các hành vi vi phm pháp lut trên. Kt qu nghiên cu Donald đã đa ra mô hình
tam giác gian ln (Fraud Triangle) và hành vi gian ln ch đc thc hin trên c s
hi đ 3 nhân t sau: c hi, đng c và thái đ, cá tính hay hp lý hóa hành vi gian
ln ca con ngi.
10

Các yu t nh hng đn hành vi gian ln thu giá tr gia tng trong các
doanh nghip thng mi  đa bàn tnh Tin Giang

Mô hình 2.1. Mô hình tam giác gian ln

đy nu có c hi thì
hành vi gian ln s đc
thc hin.
Áp lc có th do t
nhng b tc trong
cuc sng cá nhân
nh: Nhng tn tht
v tài chính, hay s
thiu ht tin bc và
thm chí có th là do
mi quan h không
suôn s gia ngi
ch
 v
àng
il
àm thuê
NG C (ÁP LC)
11

Các yu t nh hng đn hành vi gian ln thu giá tr gia tng trong các
doanh nghip thng mi  đa bàn tnh Tin Giang

đc tin hành thc hin hay không. Khong 80% con ngi khi có c hi và chu áp
lc h s thc hin hành vi gian ln vi lý l t an i rng h s không đ chuyn này
lp li. Donald cng cho rng đây là phn ng t nhiên ca con ngi: Ln đu tiên
làm nhng điu trái vi lng tâm và đo đc ca mình h s b ám nh. Nhng

nhng ln k tip, h thc hin gian ln s không cm thy bn khon và mi vic din
ra d dàng hn, d đc chp nhn hn.

Các yu t nh hng đn hành vi gian ln thu giá tr gia tng trong các
doanh nghip thng mi  đa bàn tnh Tin Giang

+ Du hiu liên quan đn t chc: Mi du hiu v t chc cho thy kh nng
gian ln xut hin cao nht
- t quá nhiu lòng tin vào nhân viên ch cht.
- Thiu th tc phê chun thích hp.
- Không công b đy đ các khon đu t và thu nhp cá nhân.
- Không tách bch chc nng bo qun và chc nng phê chun.
- Thiu kim tra soát xét đc lp v
i vic thc hin.
- Không theo dõi chi tit các hot đng.
- Không tách bch chc nng bo qun vi k toán.
- Không tách bch mt s chc nng liên quan k toán.
- Thiu ch dn rõ ràng v trách nhim và quyn hn.
- Thiu s giám sát ca kim toán viên ni b.
Da vào kt qu nêu trên, Albrecht đã xây dng mt mô hình ni ting: mô
hình v bàn cân gian ln. Mô hình này gm có ba nhân t: Hoàn cnh to ra áp l
c,
nm bt c hi và tính trung thc ca cá nhân. Khi hoàn cnh to áp lc, c hi thc
hin gian ln cao cùng vi tính liêm chính ca cá nhân thp thì nguy c xy ra gian ln
là rt cao và ngc li, khi hoàn cnh to áp lc, c hi thc hin gian ln thp cùng
vi tính liêm chính cao thì nguy c xy ra gian ln là rt thp. Hoàn cnh to áp lc có
th là liên quan ti nhng khó khn v tài chính. C h
i đ thc hin gian ln có th do
cá nhân đó t to ra hay do s yu kém ca h thng kim soát ni b. Công trình
nghiên cu này đã đóng góp rt ln cho vic thit lp h thng kim soát ni b.
Richard và John (1983) thc hin mt cuc nghiên cu vi mu hn 10.000
nhân viên làm vic ti Hoa K. Kt qu nghiên cu v gian ln này đã đa ra m
t kt

Ngoài ra còn tìm ra mi liên kt trc tip gia v trí chc v và mc đ bin th. Khi
ngun ca hành vi bin th thng do s không hài lòng v công vic hin ti nhng
mc đ nghiêm trng ca vic bin th thì li tu thuc vào v trí ca ngi đó trong
t chc, thông thng nhng ngi có hành vi bi
n th  v trí cao cp thì hành vi đó
thng gây ra nhng tn tht ln. Sau quá trình nghiên cu, hai ông kt lun rng nhà
qun tr cn tp trung vào bn vn đ sau đây nhm ngn nga nhng hành vi bin th
trong t chc:
- Quy đnh rõ ràng nhng hành vi nào đc coi là bin th.
- Không ngng ph bin nhng thông tin hu ích, nhng qui đnh ca t chc
cho toàn th nhân viên.
- Áp d
ng vic phê chun nhng qui đnh đó.
- Công khai các phê chun.
Và quan trng hn c là nhân viên ca t chc đó hiu nh th nào v cách thc
qun lý, c th là nhng đóng góp ca h đc đánh giá nh th nào, t chc có quan