Sáng kiến kinh nghiệm www.vnmath.com
SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP
VÉCTƠ VÀ TỌA ĐỘ
GIẢI MỘT SỐ BÀI TOÁN SƠ CẤP
THƯỜNG GẶP

:
Trang 1
Sáng kiến kinh nghiệm www.vnmath.com
1. CÁC BÀI TOÁN ĐẠI SỐ :
Bài 1: Cho 4 số thực x
1
, x
2
, x
3
, x
4
.
chứng minh rằng (x
1
2
+y
1
2
)(x
2
2
+y
2
2

2
) (x
2
2
+y
2
2
)
≥
(x
1
x
2
+ y
1
y
2
)
2
đẳng thức xãy ra
1 2 2 1
//a b x y x y⇔ ⇔ =
r
ur
Bài 2: Chứng minh rằng nếu x, y, z > 0 thì
2 2 2 2 2 2
x xy y x xz z y yz z+ + + + + > + +
Giải
Bất đẳng thức cần chứng minh tương đương với:
3 3 3 3





= − −
= − − −
uuur
uuuur
Hai véctơ này không thể ngược hướng (vì hoành độ cùng âm) do đó không thể xãy ra
đẳng thức AB + AC > BC.
Vậy bất đẳng thức (1) được chứng minh.
Bài 3 Giải bất phương trình:

2
1 3 2( 3) 2 2(1)x x x x− + − ≥ − + −
Giải
Điều kiện
1x ≥
Xét mặt phẳng toạ độ Oxy các vectơ:

( 3, 1 )
(1,1)
u x x
v

= − −


=


2
2
3 1
6 9 1
3
7 10 0
3
5
2
3
5
u v
x x
x x x
x
x x
x
x
x
x
x
⇔ ↑↑
⇔ − = −

− + = −
⇔

≥



(cos ,1)
(cos2 ,0)
(sin ,1)
a x
a b x
b x

=

⇒ − =

=


r
r r
r
Khi đó, từ
4 4
cos 1 sin 1 cos2 ( )
a b a b
x x x dpcm
− ≤ −
⇒ + − + ≤ ⇒
r r r r
Bài 5 Tìm giá trò nhỏ nhất của hàm số:
2 2
( ) cos 2cos 5 cos 4cos 8y f x x x x x= = − + + + +
Giải
Trong mặt phẳng toạ độ xét các véctơ:




+ = + =

r
r
r r

từ
a b a b+ ≥ +
r r r r
<=>
5y ≥
Dấu “=” xảy ra (chẳng hạn) tại
2
3
x
π
=
Vậy miny=5
Bài 6 : T ìm giá trò nhỏ nhất của biểu thức
2 2 2 2
2 2 2 2 ( )y x px p x qx q p q= − + + − + ≠
Gi ải
Ta c ó
2 2 2 2
( ) ( )y x p p x q q= − + + − +
Trên mp toạ độ lấy hai điểm A(p, q) : B(q,q). Bài toán trở thành: Tìm M(x,0) thuộc Ox
sao cho (MA +MB) đạt giá trò nhỏ nhất.

pq
x
p q
y A B p q p q
p q










− = −
⇔ = ⇔
= +
=
+
⇔
=
+
= = − + +
= +
uuuuuur uuuuur
đạt được khi x = 2pq/(p+q)
Trang 4
A
A

r

2
2
2
2 2
4 12 25
9 12 29
u x x
v x x
u v x x

= − +


⇒ = + +



+ = + +

r
r
r r

Suy ra phương trình (1) tương đương:

u v u v+ = +
r r r r


=


=


⇔


− = +



=

⇔


− = +


=


⇔


=




 
 



+ = + −
+ − =
+ = ⇔ + =
≥ ≥
≥ ≥
- Phương trình (1) biểu thò 1 đường thẳng thay đổi song song với đường phân giác thứ
hai, phương trình (2) biểu diễn 1 đường tròn có tâm tại góc toạ độ và bán kính = 3
Hệ có nghiệm khi và chỉ khi đường thẳng (1) và đường tròn (2) có điểm chung
thoả điều kiện (3).
Vậy Pt có nghiệm khi
3 1 10 2 3 2
6 2 9
3
2
m
m
≤ + − ≤
−
⇔ ≤ ≤
Bài 9: Chứng minh rằng:

2 2
1 1 2,a a a a a R+ + + − + ≥ ∀ ∈


2 2
1 2cos 1 2sinx x m+ + + =
Bài 10: Tìm giá trò nhỏ nhất của hàm số :
2 2
( ) cos 6cos 13 cos 2cos 2y f x x x x x= = − + + + +
trên
[ ]
2004 , 2006
π π
(Hướng dẫn)
Xét hai vectơ

(3 cos , 2)
(1 cos ,1)
a x
b x

= −


= +


r
r

2. CÁC BÀI TOÁN HÌNH HỌC :
Trang 6
Sáng kiến kinh nghiệm www.vnmath.com
Bài 1: Cho tam giác ABC vuông tại A, các cạnh góc vuông là bvà c, M là một điểm trên

0
( cos sin )
cos sin
AM AM
b c
AM c b bc
bc
AM
c b
α α
α α
α α
⇒ =
−
⇒ + =
⇒ =
+
Bài 2: Cho tam giác ABC có độ dài các trung tuyến va độ dài bán kính đường tròn ngoại
tiếp lần lượt là
, , ,a b c
m m m R
Chứng minh:
9
2
a b c
R
m m m+ + ≤
(Đại học y dược TPHCM năm2000)
Giải
Gọi O là tâm đường tròn ngoại tiếp tam giac ABC.Ta có:

OA OB OC OA OB OB OC OC OA
R R A B C
A B C
A B C
+ + ≥
⇔ + + + + + ≥
⇔ + + + ≥
⇔ + − − − ≥
⇔ + + ≤
uuur uuur uuur
uuur uuur uuur uuur uuur uuur
Do đó theo bất đẳng thức Bunhiacopski:

2 2 2
3( )
a b c a b c
m m m m m m+ + ≤ + +

2 2 2
2 2 2 2
2
9
( )
4
9(sin sin sin ).
9 9
9. . .
4 2
a b c
A B C R





⊥
uuuur
uuuur
uuuur uuuur
( , )( , ) 0
0
x y c a
x y a
c a





− − − =
⇔
−
=
−
2
2 2
2
2 2
0
a c
x


2 2
2 2 2 2
2 3 2 2 2 3
2 2 2 2 2 2 2 2
4 2 2 4 4 2 4 2
2 2 2 2
a c
M( , )
2( ) 2( )
2a c a -c 2
. ( , )( , )
2( ) 2( )
2a a -c 2a
0
2( ) 2( )
c a
a c a c
c c a c a a
BD AM
a c a c a c a c
c c a c
a c a c
+ +
+ −
⇒ =
+ + + +
+ −
= + =
+ +

4 4 4 2 2 2 2 2
2
2 2
3 3
( ) ( ) ( )
2 2
3 3
( ) ( )
2 2
R R
MA MB MC x y x y
R R
x y
 
 
 
 
 
 
 
 
+ = + + − + −
+ − + +
Trang 9
Sáng kiến kinh nghiệm www.vnmath.com
2 2 2 2 2
2 2 2 4 3
2 2 2 4 3
2 4 3 4
(2 ) (3 3 ) (3 3 )

( , ).(2 , ) 0
0
2
c a
DI BA
x y c a
OI BC
x y c o
x
a c
y
a


 
 









⊥
+ − =
⇔
⊥
=

1. CÁC BÀI ĐẠI SỐ:
Bài 1:Giải hệ phương trình
2 2 2
3 3 3
1
1
1
x y z
x y z
x y z





+ + =
+ + =
+ + =
Giải
Xét hai véc tơ
2 2 2
0 0 0 0 0 0
( , , ) ; ( , , )u x y z v x y z= =
ur r
trong đó
0 0 0
( , , )u x y z=
r
Là nghiệm tuỳ ý (nếu có) của hệ đã cho.
Ta có

1
1
1
1
x y
y z
z x
x y z







=
=
⇔
=
+ + =
Từ đó suy ra
0 0 0
0 0 0
0 0 0
1 0 0
0 ; 1 ; 0
0 0 1
x x x
y y y
z z z



≤


Trong mặt phẳng Oxy xét các vectơ:

(1,1,1)
( 1, 2 3, 50 3 )
u
v x x x

=


= + − −


r
r

3
1 2 3 50 3 48 4. 3
. 1 2 3 50 3
u
u x x x
u v x x x

=


x y z
x y z









+ + =
+ + =
+ + =
Giải
Xét trong Không gian Oxyz các vectơ:

( , , )
(1,1,1)
u x y z
v

=


=


r
r

r
r
r r
r r r r
r r

(Thoả (1) Vậy: x=y=z=1 là nghiệm duy nhất của hệ (1).
Bài 4 : Cho a, b là hai số thực tuỳ ý. Chứng minh rằng
2 2
1 ( )(1 ) 1
2 (1 )(1 ) 2
a b ab
a b
+ −
− ≤ ≤
+ +
Giải
Trong không gian với hệ trục toạ độ Đề - các vuông góc Oxyz, đặt
2 2
2 2
(1, ,0)
(1, ,0)
1
cos( , )
1 1
sin( , )
1 1
u a
v b
ab

Trang 12
Sáng kiến kinh nghiệm www.vnmath.com
ta có
2 2
2(1 )( )
sin 2( , ) 2sin( , ).cos( , ) 1
(1 )(1 )
ab a b
u v u v u v
a b
− +
= = ≤
+ +
ur r ur r ur r
⇔
2 2
1 ( )(1 ) 1
2 (1 )(1 ) 2
a b ab
a b
+ −
− ≤ ≤
+ +
3. CÁC BÀI TOÁN HÌNH HỌC KHÔNG GIAN
Bài 1
Cho tam diện oxyz. A, B, C lần lượt là các điểm di động trên ox, oy, oz sao cho:
1 1 1 1
2005OA OB OC
+ + =
Chứng minh rằng: (ABC)luôn luôn đi qua một điểm cố đònh.

y
z
Sáng kiến kinh nghiệm www.vnmath.com
a/ Ta lập hệ trục toạ độ vuông góc có gốc trùng với đỉnh A, các trục có phương trùng
với
; ; 'AB AD AA
uuur uuur uuur
Khi đó : A(0,0,0) , C(a,b,0) , D’(0,b,c).
2 2 2 2 2 2
( , ,0); ' (0, , );[ , ] ( , , )
1
[ , ]
'
2
1
2
AC a b AD b c AC AD bc ca ab
S AC AD
ACD
b c c a a b
= = = −
=
= + +
uuuur uuuuur uuuur uuuur
uuuur uuuur
V
b/ Dễ dàng tính được
3
8
1

b
). Ta có
2
2 2
2 2
2
(0, , )
( ,0,0)
0
[ , ] ( , , ) (0, , )
0 0
0 0
(0,1, 1)
BM a b
a
BN
b
b a b
a b
BM BN a a
a a
b b
a
=
=
−
−
= = −
= −
uuuur

M
Sáng kiến kinh nghiệm www.vnmath.com
b/ Ta có
2 4
2 2
4
( , , )
a a
MN a b MN a b
b b
= − ⇒ = + +
uuuur
2 2
2MN a a≥ +
(bất đẳng thức Côsi)
MN có độ dài cực tiểu
4
2
2
3
3
a
a b b a
b
MinMN a khi b a
⇔ = ⇔ =
= =
Bài 4: Cho một góc tam diện ba mặt vuông góc Oxyz. Lấy lần lượt trên Ox, Oy,Oz
các điểm P, Q, R khác điểm O. Gọi A, B, C lần lượt là trung điểm của PQ, QR, RP. Chứng
minh rằng nếu góc nhò diện cạnh OA của tứ` diện OABC là góc nhò diện vuông thì hai góc

tgC
b
+ +
=
+ +
=
Vậy
2 2 2 2 2 2 2 2
2 2 2 2
2
. 2( )
b c a c a b a b
tgB tgC dpcm
a b a b
+ +
= = =
Bài 5: Cho tam giác vuông goc ở A.tìm quỹ tích các điểm M trong không gian thoả mãn :

2 2 2
MB MC MA+ ≤
Giải
Trang 15
x
y
z
A,O
B C
Sáng kiến kinh nghiệm www.vnmath.com
Chọn hệ trục toạ độ Đề các Oxyz sao cho A trùng O, B(b,0,.0),C(0,c,0)
( Với AB =b>0,AC=c>0)

C. KẾT LUẬN
Trên đây là một số bài toán đại số và hình học trong mặt phẳng cũng như trong
không gian. Nếu khéo léo chọn hệ trục toạ độ phù hợp, vận dụng phương pháp vectơ và toạ
độ thì có thể chuyển thành bài toán đại số hoặc giải tích và tìm ra lời giải ngắn gọn, phần
nào làm sáng tỏ vấn đề mà tôi đưa ra. Trong quá trình viết, do thời gian và kinh nghiệm
giảng dạy có hạn nên chắc không tránh khỏi nhiều thiếu sót, mong các thầy cô góp ý. Tôi
xin chân thành cảm ơn.
Hiệp Hòa, tháng 1 năm 2012
Người viết

Nguyễn Cảnh Phong
Trang 16
Saùng kieán kinh nghieäm www.vnmath.com
Trang 17