“Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với học tập nhóm, nâng cao hiệu quả các giờ ôn tập, hệ thống hóa kiến thức trong dạy và học môn Sinh học” Nguyễn Đăng Bồng – Trường THPT Buôn Ma Thuột. E-mail: [email protected]
1
PHẦN I: MỞ ĐẦU
I.1. Lý do chọn đề tài:
Đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) là một trong những nhiệm vụ quan
trọng của cải cách giáo dục; mục tiêu, chương trình, nội dung dạy học mới đòi hỏi
phải cải tiến PPDH và sử dụng những PPDH mới. Thực ra đổi mới phương pháp
dạy học không phải là vấn đề mới, vì nó đã được ngành giáo dục nước ta đặt ra từ
những năm 1960 của thế kỷ trước. Tuy nhiên, hiện tại đây vẫn là vấn đề thu hút sự
quan tâm của toàn xã hội, khi ngày càng có những yêu cầu cao hơn trong đào tạo
con người thích ứng với thời đại công nghiệp hóa, hiện đại hóa, toàn cầu hóa.
Từ nhiều năm nay Bộ giáo dục và đào tạo đã chú ý việc bồi dưỡng giáo viên
về đổi mới PPDH, đã có nhiều tài liệu về chủ đề này được xuất bản; các thầy cô
giáo ở trường THPT đã có những cố gắng trong việc đổi mới PPDH và đã đạt được
những tiến bộ trong việc phát huy tính tích cực của HS. Tuy nhiên, các phương
pháp dạy học truyền thống, đặc biệt là thuyết trình vẫn chiếm một vị trí chủ đạo
trong các PPDH ở các trường THPT nói chung, hạn chế việc phát huy tính tích cực
và sáng tạo của học sinh.
Việc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay chủ yếu theo hướng phát huy
tính tích cực chủ động và sáng tạo của học sinh. Bên cạnh việc đổi mới trong
phương pháp dạy thì việc đổi mới phương pháp học của học sinh cũng rất quan
trọng, nó góp phần làm cho tiết học trên lớp đạt hiệu quả hơn. Nhằm hướng các em
đến một phương cách học tập tích cực và tự chủ, người giáo viên không chỉ cần
giúp các em khám phá các kiến thức mới mà còn phải giúp các em hệ thống được
những kiến thức đó. Việc xây dựng được một “hình ảnh” thể hiện mối liên hệ giữa
các kiến thức sẽ mang lại những lợi ích đáng quan tâm về các mặt: ghi nhớ, phát
triển nhận thức, tư duy, óc tưởng tượng và khả năng sáng tạo…một trong những
công cụ hết sức hữu hiệu để tạo nên các “hình ảnh liên kết” là Sơ đồ tư duy.

nghiệm sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với học nhóm, giúp ôn tập, hệ thống hóa kiến
thức trong dạy và học Sinh học lớp 12, giúp các em có cái nhìn tổng thể kiến thức
một cách khoa học, ghi nhớ bài nhanh, làm bài thi tốt nghiệp THPT cũng như
tuyển sinh đại học tốt hơn.
- Đã áp dụng cho học sinh khối lớp 12 trường THPT Buôn Ma Thuột, tỉnh
Đăk Lăk
I.5. Phƣơng pháp nghiên cứu
- Nghiên cứu tài liệu: Phân tích, tổng hợp, phân loại, hệ thống hóa các nguồn
tài liệu có liên quan đến đề tài
- Qua các tiết thực nghiệm trên lớp (phương pháp thực nghiệm sư phạm).
- Điều tra hiệu quả của phương pháp qua bài khảo sát nhanh, qua chất lượng
bài thi học kỳ của học sinh.
- Phân tích, thống kê kết quả bằng thống kê toán học.
“Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với học tập nhóm, nâng cao hiệu quả các giờ ôn tập, hệ thống hóa kiến thức trong dạy và học môn Sinh học” Nguyễn Đăng Bồng – Trường THPT Buôn Ma Thuột. E-mail: [email protected]
3
PHẦN II: NỘI DUNG

II.1. Cơ sở lý luận


- M.T: Mục tiêu dạy học
- N.D: Nội dung dạy học
- P.P: Phương pháp dạy học
- P.T: Phương tiện dạy học
- T.C: Tổ chức dạy học
- Đ.G: Kiểm tra đánh giá
N.D
P.T
Môi trƣờng giáo dục
của nhà trƣờng
“Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với học tập nhóm, nâng cao hiệu quả các giờ ôn tập, hệ thống hóa kiến thức trong dạy và học môn Sinh học” Nguyễn Đăng Bồng – Trường THPT Buôn Ma Thuột. E-mail: [email protected]
4
cho cuộc sống sau này mà chỉ có thể trang bị cho họ những kiến thức cơ bản và
phương pháp nhận thức, phương pháp tự học để có thể học tập suốt đời; để dễ dàng
thích ứng trong thời đại bùng nổ thông tin, khoa học và công nghệ thường xuyên
đổi mới, đáp ứng những yêu cầu của thực tiễn xã hội.
II.1.2. Tháp hiệu quả học tập
Một nội dung kiến thức nhưng được truyền đạt với các phương pháp khác
nhau, hình thức tổ chức dạy học khác nhau sẽ mang lại hiệu quả khác nhau, đây là
báo cáo của Thầy Lê Quán Tần- nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục Trung học, Bộ
Giáo dục và Đào tạo tại Hội nghị tập huấn Cán bộ quản lý giáo dục toàn quốc tại
Đà Nẵng, tháng 8.2009 [9].

STT
Phương pháp
Hiệu quả
Hình 2: Tháp hiệu quả học tập.
5%
10%
20%
30%
50%
75%
90%
(7):Giảng cho ngƣời khác→
(6):Kết hợp tự làm thực hành→
(4): Kết hợp đóng kịch →
(5): Kết hợp thảo luận nhóm
→
(3): Kết hợp nghe, nhìn →
(2): Kết hợp đọc SGK →
(1): Lời giảng của Thầy →
“Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với học tập nhóm, nâng cao hiệu quả các giờ ôn tập, hệ thống hóa kiến thức trong dạy và học môn Sinh học”
bằng những hoạt động độc lập từng cá thể. Lớp học là môi trường giao tiếp giữa
thầy với trò, giữa trò với trò, tạo nên mối quan hệ hợp tác giữa các cá nhân trên con
đường chiếm lĩnh kiến thức mới. Thông qua thảo luận, tranh luận trong học tập, ý
kiến mỗi cá nhân được bộc lộ, khẳng định, hay bác bỏ; người học có thể tích lũy
được vốn hiểu biết và kinh nghiệm từ mỗi học sinh và của cả lớp chứ không phải
chỉ dựa trên vốn hiểu biết và kinh nghiệm sống của thầy giáo. Hoạt động trong tập
thể quen dần với sự phân công hợp tác trong lao động xã hội, hiệu quả học tập sẽ
tăng lên nhất là phải giải quyết vấn đề gay cấn, lúc xuất hiện nhu cầu phối hợp
giữa các cá nhân để hoàn thành một nhiệm vụ học tập nhất định.
“Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với học tập nhóm, nâng cao hiệu quả các giờ ôn tập, hệ thống hóa kiến thức trong dạy và học môn Sinh học” Nguyễn Đăng Bồng – Trường THPT Buôn Ma Thuột. E-mail: [email protected]
6
II.2. Thực trạng:
Từ thực tế qua công tác kiểm tra, dự giờ, thăm lớp, chúng tôi nhận thấy rằng:
- Một số giáo viên đã có nhiều cố gắng trong đổi mới phương pháp dạy học,
biết ứng dụng công nghệ thông tin vào bài dạy nhưng thường chú trọng cung cấp
kiến thức chính xác và đầy đủ theo sách giáo khoa mà chưa chú ý hướng dẫn
phương pháp “học cách học” nên hiệu quả ghi nhớ kiến thức của học sinh chưa
cao. Một số ít khác giáo viên chưa thấy hết vai trò của giờ ôn tập, có người quan
niệm dạy tiết ôn tập sẽ “rất nhàn”, để học sinh tự ôn tập, hoặc có dạy nhưng “hời
hợt”, “tuân thủ nghiêm ngặt” theo trình tự như sách giáo khoa, thiếu sáng tạo.
- Về phía học sinh: Do Sinh học là môn học đòi hỏi nhiều tư duy để suy luận
và vận dụng thực tiễn, kiến thức môn học đa dạng phong phú, đặc biệt là các cơ
chế, quy luật, quá trình về sự sống, lượng kiến thức dài, đa phần là mới và
khó…trong quá trình học học sinh thường mắc phải một số nhược điểm như:
+ Học tập một cách thụ động, chưa biết cách học, cách ghi kiến thức vào bộ
não mà chỉ “học vẹt”, học thuộc lòng một cách máy móc (đại loại như: “Rắn là
một loại bò”“sát không chân”); hoặc thuộc nhưng không nhớ được kiến thức

chức tư duy. Là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi, đào sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ
thống hóa một chủ đề hay một mạch kiến thức…bằng cách kết hợp việc sử dụng
đồng thời hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực. Đây là
một sơ đồ mở, không yêu cầu tỉ lệ, có thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh, cùng một
chủ đề nhưng mỗi người có thể thể hiện sơ đồ tư duy theo một cách riêng. Đây là
phương pháp dễ nhất để chuyển tải thông tin vào bộ não rồi đưa thông tin ra ngoài
bộ não, nó là một phương tiện ghi chép đầy sáng tạo và rất hiệu quả theo đúng
nghĩa của nó, “sắp xếp” ý nghĩ của ta.
Kỹ thuật tạo ra loại bản đồ này được phát triển bởi Tony Buzan (người Anh)
vào những năm 1960. Sơ đồ tư duy có cấu tạo như một cái cây có nhiều nhánh lớn,
nhỏ mọc xung quanh. “Cái cây” ở giữa bản đồ là một ý tưởng chính hay hình ảnh
trung tâm. Nối với nó là các nhánh lớn thể hiện các vấn đề liên quan với ý tưởng
chính. Các nhánh lớn sẽ được phân thành nhiều nhánh nhỏ, rồi nhánh nhỏ hơn,
nhánh nhỏ hơn nữa nhằm thể hiện chủ đề ở mức độ sâu hơn. Sự phân nhánh cứ thế
tiếp tục và các kiến thức, hình ảnh luôn được nối kết với nhau. Sự liên kết này tạo
ra một “bức tranh tổng thể” mô tả ý tưởng trung tâm một cách đầy đủ và rõ ràng.
Sơ đồ Tư duy có 4 đặc điểm:
- Đối tượng quan tâm được kết tinh
thành một hình ảnh trung tâm.
- Từ hình ảnh trung tâm, những chủ đề
chính của đối tượng tỏa rộng thành nhánh.
- Các nhánh đều cấu thành một hình ảnh
chủ đạo hay từ khóa trên một dòng liên
kết, những vấn đề phụ được biểu thị bởi
các nhánh gắn liền với những nhánh có
thứ bậc cao hơn.
- Các nhánh tạo thành một cấu trúc nút liên hệ với nhau.
Với cách thể hiện gần như cơ chế hoạt động của bộ não, sơ đồ tư duy sẽ giúp
học sinh: Sáng tạo hơn; Tiết kiệm thời gian; Ghi nhớ tốt hơn; Nhìn thấy bức tranh
tổng thể; Phát triển nhận thức, tư duy, …

- Bước 3: Bố trí thông tin đều quanh hình ảnh trung tâm. [10] II.3.2. Điều kiện để thực hiện giải pháp, biện pháp:
- Phương tiện để thiết kế sơ đồ tư duy khá đơn giản, chỉ cần giấy, bút, bút chì đen
và bút chì màu, tẩy hoặc bảng đen, bảng phụ, phấn màu…với phương tiện như vậy
có thể dễ dàng thực hiện được một sơ đồ tư duy trên một tờ giấy hoặc trên bảng
đen rất nhanh, tuy nhiên cách thức này có nhược điểm là khó lưu trữ, khó thay đổi,
khó chỉnh sửa…
“Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với học tập nhóm, nâng cao hiệu quả các giờ ôn tập, hệ thống hóa kiến thức trong dạy và học môn Sinh học” Nguyễn Đăng Bồng – Trường THPT Buôn Ma Thuột. E-mail: [email protected]
9
- Những nơi có điều kiện cơ sở vật chất tốt, có phòng máy vi tính có thể dùng phần
mềm Mindmap để vẽ…(có thể tải miễn phí phần mềm Edraw Mind Map dung
lượng 25.5 MB, theo đường link : http://www.edrawsoft.com/freemind.php và xem
hướng dẫn vẽ sơ đồ tư duy bằng phần mềm Edraw Mind Map tại phụ lục 1).
Như vậy có thể vận dụng vào dạy - học môn Sinh học bằng Sơ đồ tư duy
kết hợp với học tập nhóm ở bất kì điều kiện cơ sở vật chất nào của các nhà trường
hiện nay. Điều quan trọng là giáo viên hướng cho học sinh có thói quen lập sơ đồ
tư duy trước hoặc sau khi học một bài hay một chủ đề, một chương, để giúp các em
có cách sắp xếp kiến thức một cách khoa học, lôgic.
- Đối với một bài học, để xây dựng được sơ đồ tư duy đảm bảo nội dung kiến thức,
có thể hệ thống kiến thức một cách đầy đủ và logic, thì giáo viên cần phải xác định
được mục tiêu của bài, nêu được nội dung chính của bài đảm bảo theo chuẩn kiến
thức kĩ năng, qua đó hướng học sinh lưu ý trọng tâm, định hướng được nội dung
bài học cần nắm để có thể tự hệ thống lại bằng sơ đồ.
II.3.3. Mối quan hệ khi kết hợp giữa Sơ đồ tƣ duy và học tập nhóm
Sơ đồ tư duy là một công cụ tư duy thực sự hiệu quả bởi nó tối đa hoá được

II.3.4. Kết quả khảo nghiệm, giá trị khoa học của vấn đề nghiên cứu
Chúng tôi đã kết hợp sử dụng sơ đồ tư duy và học tập nhóm vào một số bài
học, đặc biệt là các bài ôn tập, tổng kết chương, tổng kết phần, tổng kết toàn cấp.
Các bước triển khai một bài học như sau:
- Bước 1: Ý tưởng giáo viên: Giáo viên phải nghiên cứu trước nội dung bài
ôn tập ở tuần sau, xác định mục tiêu bài học, ý tưởng xây dựng các sơ đồ tư duy
của bài.
- Bước 2: Lập Sơ đồ tư duy: Giáo viên chia nhóm, mỗi nhóm vẽ từ 1 đến 2
sơ đồ; các nhóm nghiên cứu trước bài học, vẽ trước sơ đồ tư duy ở nhà theo chủ
đề đã được giáo viên phân công.
Có thể có nhiều cách chia nhóm, như theo đơn vị tổ của lớp nhưng theo kinh
nghiệm của tôi nên chia nhóm theo cách chỉ định, kiểu nhóm có chủ định sắp xếp
của giáo viên. Trong đó lưu ý chia đều số đối tượng học sinh trong lớp sao cho
nhóm nào cũng có số học sinh có trình độ tương đương nhau để có sự đua tranh
công bằng giữa các nhóm.
-Bước 3: Báo cáo, thuyết minh: Tại giờ học của lớp, đại diện nhóm báo
cáo, thuyết minh về sơ đồ tư duy của nhóm mình đã thiết lập từ 3- 5 phút, cả lớp
thảo luận, góp ý, bổ sung; giáo viên chỉnh sửa, bổ túc kiến thức, hoàn thiện sơ đồ
về chủ đề đó.
- Bước 4: Củng cố: Giáo viên tổng kết, hệ thống hóa kiến thức toàn bộ bài ôn
tập, ra “bức tranh kiến thức” cho học sinh.


Nguyễn Đăng Bồng – Trường THPT Buôn Ma Thuột. E-mail: [email protected]
12

Sơ đồ 1: Cơ sở vật chất di truyền
“Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với học tập nhóm, nâng cao hiệu quả các giờ ôn tập, hệ thống hóa kiến thức trong dạy và học môn Sinh học” Nguyễn Đăng Bồng – Trường THPT Buôn Ma Thuột. E-mail: [email protected]
13

Sơ đồ 2: Các cơ chế di truyền
“Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với học tập nhóm, nâng cao hiệu quả các giờ ôn tập, hệ thống hóa kiến thức trong dạy và học môn Sinh học” Nguyễn Đăng Bồng – Trường THPT Buôn Ma Thuột. E-mail: [email protected]
14

Sơ đồ 3: Phân loại biến dị
“Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với học tập nhóm, nâng cao hiệu quả các giờ ôn tập, hệ thống hóa kiến thức trong dạy và học môn Sinh học” Nguyễn Đăng Bồng – Trường THPT Buôn Ma Thuột. E-mail: [email protected]
15

Sơ đồ 4: Các quy luật di truyền
“Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với học tập nhóm, nâng cao hiệu quả các giờ ôn tập, hệ thống hóa kiến thức trong dạy và học môn Sinh học” Nguyễn Đăng Bồng – Trường THPT Buôn Ma Thuột. E-mail: [email protected]

sống từ cấp cá thể trở lên.
- Biết vận dụng lý thuyết để giải thích và giải quyết các vấn đề trong thực tiễn đời
sống sản xuất.
- Tiếp tục rèn luyện kỷ năng tư duy lý luận, trong đó chủ yếu là so sánh và tổng
hợp.

Đây cũng là một bài khó, kiến thức tổng hợp ở 7 chương, 2 phần và có móc
xích giữa các bài, các chương. Do đó nếu chỉ dạy bằng phương pháp thông thường
điền nội dung còn thiếu vào các bảng biểu có sẵn trong sách giáo khoa thì học sinh
không hệ thống hóa được, không hình dung được bức tranh tổng thể kiến thức của
phần Tiến hóa và Sinh thái học. Chúng tôi đã hướng dẫn học sinh xây dựng sơ đồ
tư duy và thực hiện qua 4 bước: Ý tưởng giáo viên; Lập sơ đồ tư duy theo nhóm;
Báo cáo thuyết minh sơ đồ tư duy; củng cố hoàn thiện.
Chúng tôi xin minh họa các sơ đồ tư duy do các nhóm xây dựng, chúng tôi
đã vẽ lại bằng phần mềm Edraw Mind Map: “Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với học tập nhóm, nâng cao hiệu quả các giờ ôn tập, hệ thống hóa kiến thức trong dạy và học môn Sinh học”

Sơ đồ 8: Các bằng chứng tiến hóa
“Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với học tập nhóm, nâng cao hiệu quả các giờ ôn tập, hệ thống hóa kiến thức trong dạy và học môn Sinh học” Nguyễn Đăng Bồng – Trường THPT Buôn Ma Thuột. E-mail: [email protected]
21

Sơ đồ 9: Các cơ chế tiến hóa
“Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với học tập nhóm, nâng cao hiệu quả các giờ ôn tập, hệ thống hóa kiến thức trong dạy và học môn Sinh học” Nguyễn Đăng Bồng – Trường THPT Buôn Ma Thuột. E-mail: [email protected]
22

Sơ đồ 10: Sự phát sinh, phát triển sự sống và loài người
“Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với học tập nhóm, nâng cao hiệu quả các giờ ôn tập, hệ thống hóa kiến thức trong dạy và học môn Sinh học” Nguyễn Đăng Bồng – Trường THPT Buôn Ma Thuột. E-mail: [email protected]
23


Do quy định của Sở Giáo dục và Đào tạo Đăk Lăk một sáng kiến kinh
nghiệm không quá 30 trang giấy A
4
, nên 14 sơ đồ tư duy của bài ôn tập này
chúng tôi không có điều kiện trình bày ở đây.

II. 4. Kết quả thu đƣợc qua khảo nghiệm, giá trị khoa học của vấn đề
nghiên cứu:
Chúng tôi đã thử nghiệm dùng sơ đồ tư duy kết với học nhóm ở một trong
hai lớp 12 ban Khoa học tự nhiên mà chúng tôi trực tiếp giảng dạy, lớp còn lại
chúng tôi giảng dạy bằng phương pháp thông thường (điền vào các bảng biểu đã
có sẵn ở sách giáo khoa trong các bài ôn tập), đồng thời thống kê kết quả bài thi
học kỳ theo đề chung, kết quả bài khảo sát nhanh liên tiếp trong 2 năm học 2009-
2010 và 2010-2011, kết quả thống kê như sau:

“Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với học tập nhóm, nâng cao hiệu quả các giờ ôn tập, hệ thống hóa kiến thức trong dạy và học môn Sinh học” Nguyễn Đăng Bồng – Trường THPT Buôn Ma Thuột. E-mail: [email protected]
25
II.4.1. So sánh kết quả ở một lớp trƣớc khi áp dụng phƣơng pháp và sau khi
đã áp dụng phƣơng pháp:
Thống kê kết quả bài kiểm tra 1 tiết và bài thi học kỳ I, năm học 2010-2011
ở lớp 12A4:
Lớp
Tổng
số
HS
Điểm >=8.0
Điểm >=6.5

Bài thi học kỳ I
(Sau khi áp dụng
dạy SĐTD kết hợp
học nhóm)
41
12
29.3
25
61.0
4
9.8
0
0
0
0

II.4.2. So sánh giữa các lớp qua kết quả bài khảo sát nhanh sau tiết dạy
II.4.2.1. Bài khảo sát số 1: Sau khi học bài 31 ÔN TẬP PHẦN NĂM DI
TRUYỀN HỌC, chúng tôi đã cho 2 lớp khảo sát kiến thức qua một bài trắc nghiệm
gồm 10 câu trong 6 phút: (xem đề ở phần phụ lục 2)

- Năm học 2009-2010:
Lớp
Tổng
số
HS
Điểm >=8.0
Điểm >=6.5
Điểm >=5.0
Điểm >=3.5

20.0
26
57.8
10
22.2
0
0
0
0

Năm học 2010-2011:
Lớp
Tổng
số
HS
Điểm >=8.0
Điểm >=6.5
Điểm >=5.0
Điểm >=3.5
Điểm <3.4
SL
TL(%)
SL
TL(%)
SL
TL(%)
SL
TL(%)
SL
TL(%)

PHẦN BẢY SINH THÁI HỌC, chúng tôi đã cho 2 lớp khảo sát kiến thức qua một bài
trắc nghiệm gồm 10 câu trong 6 phút: (xem đề ở phần phụ lục 3)