BẢN TÓM TẮT ĐỀ TÀI
TÊN ĐỀ TÀI: Phát triển kĩ năng quan sát trong dạy học môn
Sinh học lớp 7, 9 nhằm nâng cao chất lượng học tập của học sinh
ở trường Trung học cơ sở Bàu Năng".
- Họ và tên tác giả: Mai Thị Hồng Hương - Huỳnh Thị Thanh
Tâm.
- Đơn vị công tác: Trường Trung học cơ sở Bàu Năng -
Dương Minh Châu - Tây Ninh.
I. Lí do chọn đề tài:
Với mục tiêu giáo dục và phát triển là "Giúp học sinh phát triển
toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất thẩm mĩ và các kĩ năng cơ
bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động sáng tạo ".
Cùng với việc trang bị kiến thức có hệ thống cũng có thể phát
triển kĩ năng quan sát cho học sinh. Với mục tiêu phát triển toàn
diện, mỗi bộ môn học có vị trí và vai trò nhất định, với môn Sinh
học 7, 9 cũng góp phần thực hiện tốt nhiệm vụ là phát triển ở học
sinh các năng lực nhận thức và hành động mà năng lực gắn liền
với kĩ năng. Vì thế chúng tôi nghiên cứu biện pháp để phát triển kĩ
năng quan sát nhằm nâng cao chất lượng học tập bộ môn Sinh
của học sinh lớp 7, 9.
II. Đối tượng nghiên cứu:
- Phát triển kĩ năng quan sát trong dạy học môn Sinh học lớp
7, 9 nhằm nâng cao chất lượng học tập của học sinh ở trường
Trung học cơ sở Bàu Năng.
III. Đề tài đưa ra kinh nghiệm mới:
- Các bước thực hiện để phát triển kĩ năng quan sát cho học
sinh.
- Áp dụng các phương tiện dạy học và hình thức học tập tích
cực.
IV. Hiệu quả áp dụng:
- Phát huy tính tự giác tích cực của học sinh.

riêng của các em. Vì vậy các em hiểu bài sâu và nắm vững hơn.
Ngoài ra, còn gây hứng thú nhận thức rất lớn đối với các em, mà
hứng thú là yếu tố tâm lí ban đầu có tác dụng tích cực đối với quá
trình nhận thức.
Đặc biệt là trong môn Sinh học các sự kiện, hiện tượng có liên
quan đến đời sống sinh vật, các đặc điểm hình thái, cấu tạo thích
nghi với đời sống của chúng chỉ có thể được học sinh lĩnh hội một
cách hứng thú, có hiệu quả qua các bài tập quan sát trực tiếp
hình dạng cấu tạo và các hoạt động sống trong mối quan hệ với
môi trường.
Quan sát giúp học sinh tích lũy được những biểu tượng
phong phú sinh động dùng làm nguyên liệu cho tư duy hình thành
khái niệm. Ngoài các vật tự nhiên, học sinh có thể quan sát các
vật tượng hình, tượng trưng để lĩnh hội tri thức, song các vật
tượng hình, tượng trưng phải phản ánh trung thực, nên cần sử
dụng thiết bị dạy học như là nguồn dẫn tới kiến thức bằng con
đường khám phá.
Vì vậy, trong dạy học, giáo viên phải tạo cơ hội để học sinh
được tập dượt, rèn luyện, phát triển các kĩ năng quan sát để học
sinh được rèn luyện và xây dựng thói quen vận dụng kiến thức đã
học vào thực tiễn nhằm nâng cao tính tích cực, độc lập, sáng tạo
của học sinh, đây là yêu cầu cơ bản hiện nay của nhiệm vụ phát
triển trong quá trình dạy học, đảm bảo mục tiêu đào tạo những
người công dân làm chủ, những người lao động sáng tạo.
Từ nhận thức, chúng tôi thiết nghĩ học sinh phải biết rút ra
được kiến thức qua quan sát các phương tiện trực quan như
tranh, ảnh, mô hình, mẫu vật thật hay kết quả thí nghiệm… đây là
những phương tiện có tác dụng tích cực đến hoạt động nhận thức
của học sinh nhằm nâng cao chất lượng học tập của các em. Để
đạt được mục đích trên chúng tôi thiết nghĩ là một giáo viên cần

nào? Khả năng quan sát của học sinh ra sao? Để từ đó rút
kinh nghiệm cho bản thân mình.
- 4 -
Thực nghiệm: Thông qua quá trình giảng dạy và kiểm
tra đánh giá kết quả học tập của học sinh ở các thời điểm trong
năm học, đã giúp cho nhóm chúng tôi có nhận xét phù hợp khi
thực hiện đề tài.
Kiểm tra đối chiếu so sánh:
+ Kiểm tra điều chỉnh bổ sung.
+ Kiểm tra đánh giá việc thực hiện so sánh kết quả khi
chưa áp dụng giải pháp và khi áp dụng giải pháp.
5. Giaû thieát khoa hoïc:
Bộ môn Sinh học là khoa học thực nghiệm, đặc trưng nhận
thức của bộ môn Sinh học là thí nghiệm trực quan gắn liền với
những khái niệm trừu tượng. Để học sinh nhận thức tốt các kiến
thức về Sinh học, giáo viên cần phải dùng các phương tiện trực
quan như: mô hình, tranh ảnh, thí nghiệm để cụ thể hóa các
khái niệm trừu tượng. Trong quá trình dạy học trên lớp giáo viên
cho học sinh quan sát chỉ mang tính trưng bày, hình thức, nhưng
nếu giáo viên vừa cho học sinh quan sát vừa kết hợp phát triển kĩ
năng quan sát thì tiết học sẽ trở nên sinh động hơn do các em tự
tìm tòi khám phá kiến thức để xây dựng bài mới từ đó các em
nắm được kiến thức mới tại lớp.
- 5 -
II. NỘI DUNG
1. CƠ SỞ LÍ LUẬN:
1.1. Các văn bản chỉ đạo:
Nghị quyết trung ương 4 khóa VII đã xác định phải: “Khuyến
khích tự học”, phải áp dụng phương pháp giáo dục hiện đại để bồi
dưỡng cho học sinh năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết

thích ứng với đời sống xã hội.
2. CƠ SỞ THỰC TIỄN:
2.1. Thực trạng vấn đề:
- Nội dung các bài học trong sách giáo khoa Sinh học
lớp 9 và Sinh học lớp 7 đã được xây dựng trên cơ sở thực hành,
tăng cường vận dụng phương pháp quan sát mẫu vật, mô hình…
phát hiện thông tin để so sánh đối chiếu, tổng hợp trả lời các lệnh
trong bài.
- Các kiến thức trong sách được hình thành dưới dạng
gợi ý quan sát hoặc đặt ra những vấn đề cần thảo luận chứ không
cung cấp những tri thức có sẵn, tạo điều kiện cho học sinh tích
cực hoạt động hoặc đặt ra những vấn đề để trao đổi, thảo luận,
đó là những điều kiện thuận lợi để phát huy tính tích cực chủ
động, tính sáng tạo trong học tập của học sinh.
- Trong quá trình dạy học hầu hết các giáo viên đã cố
gắng cải tiến phương pháp, tổ chức các hoạt động học tập cho
học sinh nhằm phát huy tính tích cực chủ động, sáng tạo của học
sinh, tăng cường sử dụng các phương tiện dạy học, nhưng hiện
nay ở trường Trung học cơ sở Bàu năng các em học bộ môn Sinh
học chưa thật sự sinh động còn nhàm chán nên kết quả học tập
của học sinh chưa cao vì khả năng quan sát của một số học sinh
chưa tốt, chưa gây được sự hứng thú học tập của các em.
Do những thực trạng trên nên chất lượng học sinh đạt yếu
kém qua khảo sát đầu năm học 2010- 2011 như sau:
Lớp KHẢO SÁT CHẤT LƯỢNG ĐẦU NĂM 2010- 2011
TS Giỏi Khá TB Trên Tỉ lệ Yếu Kém Dưới Tỉ lệ
- 7 -
TB % TB %
7A3 36 6 8 10 24 66.7 5 1 12 33.3
9A1 33 5 10 12 27 81.8 4 2 6 18.2

của học sinh còn hạn chế, chưa khai thác hết thông tin trên các
loại thiết bị dạy học vì kĩ năng quan sát của học sinh còn hạn chế.
Nhiều tiết dạy mẫu, minh họa chuyên đề, các tiết thao giảng
dạy thay sách, các tiết hội giảng và các tiết dạy bình thường trên
lớp đều được giáo viên quan tâm đến kĩ năng quan sát của học
sinh. Tuy nhiên qua các buổi dự giờ, các lần tổng kết rút kinh
nghiệm ở tổ chuyên môn, ở các buổi hội thảo chung toàn trường,
mặt tồn tại qua các tiết dạy vẫn là giáo viên sử dụng phương
pháp quan sát trên lớp mang lại hiệu quả chưa cao vì học sinh
còn quan sát mong lung nên chưa khai thác triệt để các nội dung
trên các thiết bị (Tranh, mô hình, thí nghiệm, thực hành. . . ) phân
bố thời gian chưa hợp lý nên hiệu quả dạy học còn hạn chế.
Như vậy, để tích cực hóa quá trình học tập của học sinh trong
học môn Sinh học lớp 7, 9 chúng ta cần phát triển kĩ năng quan
sát. Nhưng để thành công trong dạy học môn Sinh học theo tinh
thần thay sách hiện nay, giáo viên cần biết sử dụng và phối hợp
nhiều phương pháp dạy học khác nhau trong một tiết dạy. Đặc
biệt là trong mỗi tiết dạy Sinh học, giáo viên thường xuyên sử
dụng phương pháp quan sát nhằm mục đích là phát triển kĩ năng
quan sát cho học sinh theo qui trình thực hiện như sau:
- Bước 1: Lựa chọn đối tượng quan sát.
- Bước 2: Xác định mục đích quan sát.
- Bước 3: Tổ chức hướng dẫn học sinh quan sát.
- Bước 4: Tổ chức cho học sinh báo cáo kết quả quan
sát.
3.2. Giải pháp thực hiện:
- 9 -
3.2.1 Tóm tắt quá trình thực hiện:
- Bước 1: Lựa chọn đối tượng quan sát:
Căn cứ vào mục tiêu dạy học, nội dung kiến thức trong sách

giáo viên cần xác định mục đích của việc quan sát như sau:
+ Tranh vẽ: Giáo viên giới thiệu tranh, nêu rõ mục tiêu của
việc quan sát tranh, nêu yêu cầu đối với học sinh (ra câu hỏi cho
học sinh làm việc, làm sao để học sinh biết rõ họ phải làm gì? Họ
phải làm như thế nào?)
+ Mô hình hoặc vật thật: Giáo viên giới thiệu tên mô hình
hoặc vật thật, nêu rõ mục tiêu của việc quan sát hay thao tác với
mô hình hay vật thật.
+ Thí nghiệm: Sau khi ổn định lớp, giáo viên cần nêu mục
tiêu của thí nghiệm hay tiết thực hành.
- Bước 3: Tổ chức và hướng dẫn học sinh quan sát:
+ Có thể tổ chức cho học sinh quan sát cá nhân, quan sát
theo nhóm hoặc cả lớp. Điều đó phụ thuộc vào số đồ dùng chuẩn
bị được và năng lực quản lí của giáo viên.
+ Sử dụng những câu hỏi nhằm hướng dẫn học sinh:
Khai thác nội dung bức tranh: Đầu tiên yêu cầu học
sinh mô tả bức tranh (nên có câu hỏi định hướng cho học sinh mô
tả hoặc cho trước một số từ hay tập hợp từ để học sinh mô tả
theo đúng ý đồ của giáo viên). Sau đó nhấn mạnh vào nội dung
nào trên bức tranh thì có câu hỏi tập trung chú ý của học sinh vào
đó.
Khai thác nội dung mô hình hay vật thật: Đầu tiên
nên yêu cầu học sinh quan sát mô hình hay vật thật (ra câu hỏi
cho học sinh làm việc: làm sao để cho học sinh biết em phải làm
gì? Em phải làm như thế nào? ) Nên có câu hỏi định hướng cho
học sinh mô tả hoặc thao tác với mô hình hay vật thật. Sau đó
nhấn mạnh vào nội dung nào trên mô hình hay vật thật cần quan
tâm để có câu hỏi tập trung chú ý của học sinh vào đó. Nếu học
sinh gặp khó khăn thì có thể gợi ý hay giải thích cấu trúc của đối
tượng.

Vậy việc thực hiện nhuần nhuyễn các qui trình như tóm tắt ở
trên trong một tiết dạy và thường xuyên thực hiện các qui trình đó
ở tất cả các tiết dạy môn Sinh học lớp 7, lớp 9 là một giải pháp tốt
- 12 -
nhất để phát triển khả năng quan sát của học sinh. Sau đây là một
số ví dụ minh họa trong chương trình Sinh lớp 7, lớp 9.
3.2.2 Minh họa một số bài dạy:
Vấn đề 1: Giúp học sinh rút ra kiến thức từ việc quan
sát tranh, ảnh:
Ví dụ 1: Bài 3 tiết 3: LAI MỘT CẶP TÍNH TRẠNG (TIẾP
THEO)
Khi dạy phần V: Trội không hoàn toàn.
- Bước 1: Giáo viên chọn tranh vẽ có 3 hoa có 3 màu
sắc khác nhau như: hoa màu đỏ, hoa màu trắng và hoa màu hồng
và một tranh vẽ khác có 2 hoa có màu khác nhau như: hoa đỏ và
hoa trắng.

Trội
hoàn toàn
- Bước 2: Xác định mục đích quan sát
+ Giáo viên treo hai tranh lên bảng và giới thiệu: “Đây là
hiện tượng trội không hoàn toàn và trội hoàn toàn ở thí nghiệm
của Men den”.
+ Giáo viên yêu cầu học sinh quan sát tranh: Chú ý đến
màu sắc của hoa trên hai tranh vẽ.
- Bước 3: Tổ chức và hướng dẫn học sinh quan sát.
Giáo viên nêu câu hỏi: Nêu sự khác nhau về kiểu
hình ở F
1
và F

+ Giáo viên nhận xét đánh giá.
+ Sau đó học sinh sẽ ghi nhận kiến thức đã quan sát
được.
Vấn đề 2: Giúp học sinh rút ra kiến thức từ việc quan sát
mô hình hay vật thật.
Ví dụ 1: Bài 20, tiết 20: QUAN SÁT VÀ LẮP RÁP MÔ HÌNH
ADN.
- Bước 1: Giáo viên chuẩn bị 6 mô hình ADN hoàn chỉnh.
Mô hình cấu trúc một đoạn phân tử ADN
- Bước 2: Xác định mục đích quan sát:
Giáo viên: Đưa ra mô hình được lắp ráp sẳn, yêu cầu
học sinh quan sát kĩ mô hình ADN này để nắm được cấu trúc
không gian của phân tử ADN, các nucleotit giữa 2 mạch liên kết
với nhau theo nguyên tắc bổ sung.
- Bước 3: Tổ chức và hướng dẫn học sinh quan sát.
Giáo viên phát 6 mô hình cho 6 nhóm quan sát.
Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát mô hình phân tử
ADN và yêu cầu học sinh nêu được:
+ Vị trí tương đối của 2 mạch nucleotit như thế nào?
+ Chiều xoắn của 2 mạch?
+ Các nucleotit nào liên kết với nhau thành từng cặp?
- Bước 4: Tổ chức và hướng dẫn học sinh báo cáo kết quả
quan sát.
- 15 -
- Đại diện nhóm lên trình bày trên mô hình.
- Nhóm khác quan sát, nhận xét, bổ sung.
- Giáo viên nhận xét, sửa chữa.
- Học sinh rút ra kết luận: Nêu đặc điểm cấu trúc
không gian của phân tử ADN?
Ví dụ 2: Bài 26, tiết 27: CHÂU CHẤU.

+ Giáo viên yêu cầu học sinh nêu các bước tiến hành quan
sát tiêu bản nhiễm sắc thể.
+ Giáo viên chốt lại các kiến thức.
+ Học sinh các nhóm thực hiện theo qui trình đã hướng dẫn
khi quan sát. Lưu ý học sinh:
+ Kĩ năng sử dụng kính hiển vi.
+ Mỗi tiêu bản gồm nhiều tế bào  cần tìm tế bào mang
nhiễm sắc thể nhìn rõ nhất.
+ Khi nhận dạng được hình thái nhiễm sắc thể, các thành viên
lần lượt quan sát. Sau đó vẽ hình đã quan sát được vào vở.
- Bước 4: Tổ chức và hướng dẫn học sinh báo cáo kết quả
quan sát. Giáo viên quan sát tiêu bản để nhận xét kết quả của
từng nhóm.
Ví dụ 2: Bài 32 tiết 34: THỰC HÀNH MỔ CÁ.
- Bước 1: Giáo viên chuẩn bị dụng cụ mổ và mẫu vật học sinh
đã chuẩn bị.
- Bước 2: Xác định mục đích quan sát: Nhận dạng được một
số nội quan của cá trên mẫu mổ.
- Bước 3: Tổ chức và hướng dẫn học sinh quan sát
- 17 -
+ Giáo viên yêu cầu học sinh nêu cách mổ cá. Sau đó quan
sát nhận dạng, màu sắc của tim, ruột, gan, mật, dạ dày, bóng hơi,
thận, tuyến sinh dục
+ Giáo viên chốt lại các kiến thức.
+ Học sinh các nhóm thực hiện theo qui trình đã hướng dẫn
khi quan sát. Lưu ý học sinh:
+ Kĩ năng sử dụng dụng cụ mổ.
+ Kĩ năng quan sát.
+ Kĩ năng nhận dạng được các bộ phận gọi tên chính xác.
Sau đó vẽ hình đã quan sát được vào vở.

- Bước 1: Giáo viên chuẩn bị hình 42.2 SGK/139, cấu tạo
trong của chim bồ câu và hình 39.2 SGK/127 cấu tạo trong thằn
lằn.
- Bước 2: Xác định mục đích quan sát: Quan sát các thành
phần trong từng hệ so sánh giữa cấu tạo trong của hai loài động
vật thuộc lớp Chim và lớp Bò sát.
- 19 -Cấu tạo trong chim bồ câu
Cấu tạo trong thằn lằn
- Bước 3: Tổ chức và hướng dẫn học sinh quan sát.
+ Lớp phân thành 4 nhóm.
+ Giáo viên treo hai bức tranh lên bảng. Yêu cầu học sinh chú
ý các điểm khác nhau ở các hệ cơ quan của hai mẫu mổ trên
tranh.
+ Học sinh quan sát theo thứ tự: Hệ tiêu hóa, hô hấp, tuần
hoàn, sinh dục, bài tiết.
+ Các nhóm thực hiện ghi vào bảng con.
- Bước 4: Tổ chức và hướng dẫn học sinh báo cáo kết quả
quan sát.
+ Đại diện các nhóm lên đính bảng con kết quả mình đã thảo
luận tìm ra kiến thức.
+ Giáo viên đánh giá kết quả các nhóm và bổ sung giúp học
sinh hoàn thiện kiến thức.
Ngoài ra để thực hiện tốt cá bước phát triển kĩ năng quan sát
cho học sinh như nêu trên, giáo viên cũng cần lưu ý vấn đề sau:
- 20 -
+ Trong quá trình giảng dạy trên lớp giáo viên chú ý học sinh
hay nhóm học sinh quan sát và thực hiện tốt các yêu cầu giáo

viên yêu cầu học sinh về nhà chuẩn bị nội dung bài đồng thời
quan sát trước hình hệ tuần hoàn ếch và quan sát lại hình hệ tuần
hoàn của cá (Lớp cá) mà các em đã học.

Sơ đồ hệ tuần hoàn của cá Sơ đồ hệ
tuần hoàn của ếch đồng
Tìm ra những điểm tiến hóa hơn (cấu tạo tim, số vòng tuần
hoàn, máu nuôi cơ thể ). Khi học sinh được dặn dò kĩ thì vào lớp
các em sẽ có được kiến thức đã chuẩn bị và sẽ trình bày được
điểm tiến hóa rất nhanh, từ đó các em sẽ nhớ được bài lâu hơn.
- 22 -
Tóm lại: Tính tích cực của việc dạy học môn Sinh học là
giáo viên phải phát triển kĩ năng quan sát cho học sinh. Qua đó
học sinh:
+ Biết quan sát tinh tường, đi sâu vào chi tiết, tập trung
vào những chi tiết quan trọng nhất của đối tượng là kĩ năng cần
có để tự tìm hiểu các sự vật và hiện tượng trong sinh giới. Từ
quan sát các mẫu vật tự nhiên (mẫu tươi. bản mổ, mẫu ngâm,
tiêu bản ép khô) đến các vật tượng hình (mô hình, ảnh chụp,
tranh vẽ), các vật tượng trưng (sơ đồ, đồ thị), từ quan sát các
hiện tượng ổn định đến theo dõi các quá trình dài ngày.
+ Kèm theo quan sát là phát triển kĩ năng mô tả, lúc đầu là
bằng ngôn ngữ thông thường rồi tiến đến sử dụng các thuật ngữ
Sinh học ngày càng phong phú và chính xác hơn.
+ Muốn có đối tượng quan sát trong học tập, học sinh phải
được tập dượt các kĩ năng thu lượm các mẫu vật, nhận dạng,
phân loại (ở mức độ đơn giản), cố định mẫu sống để quan sát.
Làm những bộ sưu tập các nhóm thực vật, động vật là một hoạt
động tạo được hứng thú của học sinh THCS, trong đó giáo viên
còn quan tâm đế bồi dưỡng ý thức bảo vệ môi trường.

nâng cao hiệu quả của quá trình tiếp thu, lĩnh hội kiến thức và
hình thành kĩ năng kĩ xảo, từ đó chất lượng học tập của các em
cũng được nâng cao như ở bảng sau:
Lớ
p
ĐIỂM KIỂM TRA GIỮA HỌC KÌ I năm học: 2010 –
2011
T
S
Giỏ
i
Kh
á
TB
Trên
TB
Tỉ lệ
%
Yếu Kém
Dướ
i TB
Tỉ
lệ
%
7A
3
3
3
6
8 12 13 33 91.7 3 0 3 8.3

TB
Trê
n TB
Tỉ lệ
%
Yếu
Ké
m
Dưới
TB
Tỉ lệ
%
7A
3
36 7 19 10 36 100
9A
1
33 9 15 9 33 100
TC 69 16 34 19 69 100
Duy trì việc phát triển kĩ năng quan sát trong giảng dạy bộ
môn, đem lại kết quả khả quan cho nghiên cứu cụ thể là:
- Duy trì được học sinh khá giỏi.
- Số lượng học sinh yếu tiếp tục giảm.
Do có được sự áp dụng biện pháp phát triển kĩ năng quan sát
như trên trong ở các tiết dạy đã giúp học sinh chủ động lĩnh hội
kiến thức vừa nhớ lâu hơn, khả năng vận dụng sáng tạo hơn,
quan trọng hơn là kích thích được tính tích cực trong hoạt động
học tập, phát triển được tư duy logic.
- 25 -