1

PHÒNG GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO TP TAM KỲTRƯỜNG THCS NGUYỄN KHUYẾNSÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI
VÀI BIỆN PHÁP
RÈN KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH
QUA MÔN NGỮ VĂN (THCS)
Người thực hiện: Huỳnh Văn Tiến

Năm học : 2013-2014 An Phú, tháng 3 năm 2014
những người huấn luyện hay tổ chức và các bậc cha mẹ cũng chưa thật hiểu về
nó”. Xét thực tế, theo chúng tôi (người viết đề tài này), đã có quá nhiều vụ việc đau
lòng, đáng tiếc, bức xúc xảy ra – đối với lứa tuổi học sinh,sinh viên; cũng do một
phần các em thiếu kỹ năng sống một cách cần thiết như một “hành trang” cho cuộc
sống, không phải lúc nào cũng suông sẻ mà trong đó những nguy cơ, chướng ngại,
3

rắc rối, tình huống… luôn tiềm ẩn để sẳn sàng lấn tới khi con người không biết
“ứng phó, thích nghi” và giải quyết chúng.
Xuất phát từ vấn đề thiết thực đó, một lần nữa chúng tôi muốn đưa ra “ Một
vài biện pháp rèn kỹ năng sống (KNS) cho học sinh qua môn ngữ văn (THCS)”
nhằm giúp các em bổ trợ một số kiến thức về kỹ năng sống thông qua môn học và
một phần thực tế cuộc sống liên quan đến bài học; qua đó có thể giúp các em có
điều kiện ứng phó, thích nghi và tiếp tục tự rèn luyện từ bài học trên lớp, trong sinh
hoạt, hoạt động và trong cuộc sống nói chung ở hiện tại và tương lai, điều mà
không một ai khó tránh khỏi! Đó cũng là nguyên nhân, lý do chọn đề tài nói trên.
I2.CƠ SỞ LÝ LUẬN:
Như đã trình bày từ các định nghĩa trên, KNS là các khả năng để có hành vi
thích ứng và tích cực; giúp các cá nhân có thể ứng xử hiệu quả trước nhu cầu và
thách thức của cuộc sống hằng ngày. Đó là năng lực ứng xử tích cực của mỗi
người đối với tự nhiên, xã hội và chính mình; là khả năng tâm lý xã hội của mỗi cá
nhân trong hành vi tích cực để xử lý hiệu quả những đòi hỏi, thử thách của cuộc
sống. Nói cách khác KNS là khả năng thực hiện một hành động hay hoạt động nào
đó bằng cách lựa chọn và vận dụng những tri thức, kinh nghiệm đã có để hành
động phối hợp với mục đích và điều kiện thực tế. Cùng với ý nghĩa đó, có và rèn
luyện kỹ KNS tức là đã có một “vốn liếng” (theo một nghĩa nào đó) trên bước
đường học tập và công việc của đời sống, trước mắt và lâu dài cho một người. Điều
đó càng ích lợi và thiết thực hơn đối với lứa tuổi học sinh khi các em còn quá ít ỏi
kinh nghiệm sống; đó cũng là mục tiêu giáo dục toàn diện, phù hợp mà theo quan
niệm của UNESCO: học để biết, học để làm, học để tồn tại và học để chung sống.

như một rào cản khiến các em càng trở nên thụ động. Với ý nghĩa và quan niệm đó,
qua thực tế giảng dạy cũng như việc học tập của học sinh, chúng tôi mong muốn
từng bước đưa việc giáo dục KNS (bằng cách lồng ghép) vào bộ môn ngữ văn
(THCS) theo yêu cầu đổi mới phương pháp giảng dạy trong nhiều năm qua. Như
đã nói, dù đó không phải là điều hoàn toàn mới lạ, nhưng vấn đề là tiềm năng để
thực hiện, nhằm khắc phục những hạn chế đã nêu, phần nào cải thiện được tình
hình mà chúng tôi cảm thấy chưa hài lòng với bản thân trong quá trình dạy học bộ
môn ngữ văn, nhất là việc giáo dục, rèn luyện KNS cho các em như thực tiễn đã
nêu. Cũng nói thêm, với đặc trưng khá “nhạy cảm”, môn ngữ văn có phần thuận lợi
hơn trong việc giáo dục, rèn KNS cho học sinh so với các môn học khác. Bởi bản
thân môn ngữ văn đã chứa đựng trong đó yếu tố có thể bao hàm KNS. Thậm chí,
việc tưởng như đơn giản, chỉ một câu chào hỏi thân thiện, chỉ một lời “cảm ơn, xin
lỗi”, một cử chỉ, hành động thích hợp trong tình huống nào đó…đều chứa đựng nội
dung ít nhiều từ KNS. Nói cách khác, môn ngữ văn dạy cho các em biết nói
“không” với sự “vô cảm”. Đó là tính nhân văn, “dạy người” mà bản thân đặc trưng
môn học có được.

5

PHẦN II: NỘI DUNG VẤN ĐỀ.
Như đã trình bày,với đặc trưng của một môn học khá nhạy cảm (khoa học xã
hội và nhân văn, mang tính thẩm mỹ cao…), ngoài kiến thức cơ bản, môn ngữ văn
có điều kiện, “thế mạnh” riêng trong việc bồi dưỡng năng lực tư duy, làm giàu cảm
xúc thẩm mỹ và định hướng “thị hiếu lành mạnh, trong sáng” trong tâm hồn và
cảm xúc các em để từ đó dần hoàn thiện nhân cách. Tóm lại, với “khả năng đặc
biệt” đó, người dạy có thể có điều kiện thuận lợi hơn trong việc giáo dục, rèn luyện
KNS cho học sinh như nội dung, mục đích đề tài đã nói trên. Đó là việc làm mà
bước đầu chúng tôi đúc kết được (và tiếp tục nghiên cứu, đầu tư, rút kinh
nghiệm…) cho những năm học tiếp theo với mong muốn giáo dục và rèn luyện
KNS cho học sinh qua môn ngữ văn THCS.

chúng tôi không thể nêu đầy đủ và chi tiết, chỉ xin nhắc đến một vài tác phẩm tiêu
biểu để giáo dục nhận thức (GDNT) cho các em:
+ Ở lớp 9:
-Bài “Phong cách Hồ Chí Minh” giáo dục nhận thức vể một con người vĩ đại mà
giản dị, gần gũi mà cao sâu, uyên bác…
- Bài “Tuyên bố thế giới về sự sống còn, quyền bảo vệ và phát triển của trẻ em”
GDNT về vai trò, giá trị và quyền hạn của trẻ em đối với nhân loại.
- Bài “Chuyện người con gái Nam xương; tác phẩm Truyện Kiều” GDNT về số
phận con người trong xã hội phong kiến mong manh và oan trái, để từ đó các em
liên hệ tới mặt tốt của xã hội đang sống…
- Bài “Đồng chí; Bài thơ về tiểu đội xe không kính” GDNT về những người lính
với lý tưởng chiến đấu cao đẹp, sẵn sàng hi sinh vì tổ quốc, về tình đồng chí đồng
đội keo sơn giúp họ thêm sức mạnh…
- Bài “Ánh trăng” GDNT về đạo lý uống nước nhớ nguồn, sống ân tình thủy
chung, không lãng quên quá khứ gian lao mà hào hùng mới có được hôm nay…
- Bài “Lặng lẽ Sa Pa” GDNT về lòng yêu nghề và tinh thần trách nhiệm đối với
công việc và cuộc sống…
- Bài “Chuẩn bị hành trang vào thế kỷ mới” GDNT về vai trò và giá trị quyết định
của con người đối với xã hội và đất nước, thấy được điểm mạnh và điểm yếu của
con người Việt Nam để khắc phục mà tiến lên. v.v
Ở nhiều bài học khác và các lớp khác cũng tương tự. Mục đích là để các em
tự nâng cao nhận thức qua từng bài học khác nhau (có sự khơi gợi, kích thích, dẫn
dắt của giáo viên hoặc qua bài tập…). Qua đó chẳng những kiến thức bài học được
khắc sâu hơn mà kỹ năng tự nhận thức của các em luôn được củng cố, nâng cao.
Từ đó có thể đề ra phương châm hành động và quan niệm sống tích cực cho mình.
2. Kỹ năng cảm thụ thẩm mỹ:
Đây cũng là một trong những “thế mạnh” khác của môn ngữ văn cần được
khai thác, vận dụng. Bởi văn học là nhân học. Tính nhân văn và giáo dục thẩm mỹ
đã luôn nằm trong tác phẩm rồi. Trước hết bồi dưỡng cho học sinh tình yêu Tiếng
Việt, văn học, văn hóa, tình yêu gia đình, thiên nhiên, đất nước và lòng tự hào dân

biệt là văn nghị luận và văn tự sự. Bởi tập làm văn là môn tổng hợp kiến thức, đòi
hỏi khả năng tư duy và sáng tạo rất cao. Thông thường các em làm bài theo một
“lối mòn” có sẵn (do lười suy nghĩ, thiếu cố gắng,máy móc, rập khuôn, không sáng
tạo…) Trong khi đó đã là văn nghị luận thì phải bày tỏ quan điểm, suy nghĩ, tư
tưởng và trình bày những nhận xét, đánh giá của cá nhân trước một vấn đề nào đó,
nên thiếu khả năng tư duy, sáng tạo (dù là về bài học trên lớp chứ chưa nói xa hơn)
thì khó đạt được yêu cầu của một bài làm trọn vẹn, chặt chẽ. Để rèn luyện và nâng
cao kỹ năng này, ngoài phần lý thuyết cơ bản khi dạy và học tập làm văn; chúng
tôi thường chú ý những yêu cầu sau đối với học sinh:
8

-Ví dụ đối với “nghị luận về một sự việc, hiện tượng trong đời sống” (lớp 9)
học sinh cần nắm:
+ Những sự việc, hiện tượng nào trong đời sống có thể nghị luận?
+ Ý kiến, suy nghĩ của em như thế nào về vấn đề đó (đồng ý, tán thành hay
không, vì sao?)
+ Tìm ở ngay địa phương em (thôn xóm, khối phố, xã phường ) những sự
việc, hiện tượng đời sống (đáng biểu dương, học tập hoặc đáng chê trách) và viết
bài nghị luận về vấn đề đó.v.v…
-Đối với nghị luận văn học (tác phẩm truyện, thơ), yêu cầu:
+Nêu những điều em tâm đắc hoặc thích thú, xúc động nhất về tác phẩm.
+Tác phầm có điều gì gây cho em sự chú ý, ấn tượng?
+Tác phẩm ra đời trong hoàn cảnh nào, có gì đặc biệt về tác giả; điểm thành
công của tác phẩm nằm ở đâu?
Đối với các dạng nghị luận khác và tự sự cũng tương tự như thế. Làm thế
nào để khơi gợi sự tư duy, sáng tạo của các em càng nhiều càng tốt nhằm tránh sự
máy móc, rập khuôn, học vẹt khi làm bài. Qua đó còn rèn kỹ năng nhận thức, khiến
các em bày tỏ quan điểm của mình về lẽ sống, tình cảm yêu thương, đồng cảm,
chia sẻ, nghĩa tình trong cuộc sống.
4.Kỹ năng giao tiếp:

nội tâm trong văn bản tự sự” (TLV) cũng là những văn bản có lợi thế để chúng tôi
khai thác việc rèn kỹ năng giao tiếp một cách hiệu quả. Song vì dung lượng của đề
tài, không thể đưa hết ví dụ.
5.Kỹ năng nghe, nói, đọc, viết:
Đây là loại kỹ năng cơ bản (không phải loại kỹ năng nâng cao như tư duy,
sáng tạo,phản biện, phân tích, tổng hợp…). Kỹ năng này tưởng như đơn giản
nhưng thực sự cần thiết cho mọi môn học và cho cả cuộc sống sau này. Một lần
nữa môn ngữ văn lại có thế mạnh riêng do đặc trưng môn học. Ví dụ chỉ riêng kỹ
năng “đọc” thôi (việc tưởng như đơn giản, dễ dàng) nhưng cũng cần phải rèn
luyện lâu dài, bởi không phải học sinh nào cũng đọc tốt. Đọc đúng ngữ điệu, diễn
cảm, đọc có cảm xúc, sự say mê…thì tác phẩm sẽ được nâng lên rất nhiều.Để làm
được bốn kỹ năng trên, chúng tôi rèn luyện qua các giờ học trên lớp là chủ yếu. Có
thể vận dụng thêm trong các tiết ngoài chính khóa để nâng cao kỹ năng này cho
các em được thành thục hơn. Ngoài những việc thường làm trong kỹ năng nghe,
nói, đọc, viết của môn ngữ văn qui định trên lớp, có thể nâng cao kỹ năng này qua
các hoạt động ngoại khóa, các cuộc thi đố vui, sinh hoạt tập thể, câu lạc bộ văn
học,các cuộc thi sáng tác, các tiết tập làm thơ, các lần thuyết trình văn học, hoạt
động nhóm (biết lắng nghe và nhận xét, đánh giá)…
6. Kỹ năng tự học:
Tự học là một nhu cầu cần thiết và tự giác của con người. Sự tiến bộ và kết
quả trong học tập và công việc nói chung, bộ môn văn hóa nói riêng có được là
nhờ một phần lớn do công sức, ý thức cao trong việc tự học của người học. Điều
đó càng cần hơn đối với học sinh. Do vậy, “tự học” cũng cần có kỹ năng trong
chuỗi các KNS. Tự học đối với môn ngữ văn cũng không ngoại lệ như những môn
10

học khác. Vấn đề là biết thúc đẩy và rèn kỹ năng này một cách chủ động, thường
xuyên và tích cực thì mới đem lại hiệu quả. Sau đây là một số kỹ năng tự học mà
chúng tôi thường rèn cho học sinh trong môn ngữ văn:
-Tự vạch kế hoạch: Tức là học tập có hệ thống, có nghiên cứu, sắp xếp điều

+ Các bài tập luyện nói; thuyết minh; thuyết trình, hùng biện…
+ Nhấn mạnh các phương thức biểu đạt đan xen trong văn tự sự.
11

+ Thi sáng tác thơ, văn…
Những hình thức trên được thực hiện lồng ghép, đan xen trong các tiết
học,tiết ôn tập hoặc ngoại khóa dưới cờ…Qua đó có điều kiện rèn và nâng cao kỹ
năng thực hành, ứng dụng từ lý thuyết các bài học mà các em đã được học. Hơn
nữa giúp các em có dịp cọ xát với những tình huống sẽ gặp trong thực tế sau này
khi ra đời, dù chỉ là viết một biên bản trong cuộc họp, một báo cáo thông thường
khi làm việc. Đó cũng là một trong những đặc trưng mà môn ngữ văn làm được.
8. Kỹ năng giải quyết vấn đề:
Đây là kỹ năng cần có trong mọi lĩnh vực đời sống, mọi môn học. Mặc dù
cách giải quyết vấn đề trong đời sống và cách GQVĐ trong môn học không phải
hoàn toàn trùng khớp nhưng cũng là “một cách thức suy nghĩ nhằm làm rõ và đưa
ra giải pháp thực thi…” để giải quyết, đáp ứng một yêu cầu nào đó. Với môn ngữ
văn, giải quyết vấn đề không ngoài các tình huống, các vấn đề, các yêu cầu đặt ra
từ bài học và theo khả năng ứng xử, quan điểm của mỗi cá nhân. Cũng trong thực
tế cuộc sống, khi đứng trước một tình huống nào đó, mỗi người sẽ giải quyết, ứng
xử một cách khác nhau tùy theo “kỹ năng” của họ. Học sinh cũng thế, từ cách giải
quyết của các nhân vật, tư các tình huống khác nhau các em cũng sẽ tìm và chọn
cách giải quyết tối ưu cho mình một khi có…kỹ năng.
PHẦN III: KẾT QUẢ
Bằng những cách làm khác nhau (qua dạy và học bộ môn ngữ văn và qua
các hoạt động đan xen…) nhằm giáo dục, rèn luyện KNS cho học sinh, chúng tôi
nhận thấy một số kết quả như sau:
- Các em nhận biết được một số KNS mà qua môn ngữ văn và một số hoạt
động đã chuyển tải. không còn rụt rè, thụ động mà tỏ ra tích cực, linh hoạt, sôi nổi
hơn trong học tập và sinh hoạt.
- Hạn chế được những em có cuộc sống “khép kín” (do nhiều nguyên nhân)

người. Trong đó học sinh cũng không ngoại lệ, ngược lại, cần tăng cường và
thường xuyên rèn luyện KNS nhiều hơn bởi đó là lứa tuổi “giao thoa” giữa cái tốt
và xấu, đúng và sai,tiêu cực và tích cực, giữa thích nghi, năng động và khép kín.
Giáo dục và rèn luyện KNS là một quá trình đòi hỏi con người phải biết đối
diện với rất nhiều tình huống khác nhau và phải thích nghi, lựa chọn, quyết định và
tìm cách giải quyết chúng một cách tối ưu nhất để tồn tại, phát triển và thành công.
KNS bắt nguồn từ cuộc sống nhưng không phải chỉ để sống mà là “công cụ” rất
hữu hiệu để đạt đến thành công, hạnh phúc trong cuộc sống nói chung. Nếu không
được sớm giáo dục và rèn luyện học sinh KNS thì các em sẽ “chơ vơ, lạc lõng” và
thụ động trong bất kỳ một công việc, tình huống nào dù nhỏ nhất sau này. Với ý
nghĩa tích cực, thiết thực và khoa học trên, KNS rất cần và “xứng đáng” kịp thời
đưa vào chương trình trường phổ thông như nhiều môn học hỗ trợ khác.
Tuy nhiên thực trạng của việc giáo dục và rèn luyện KNS cho học sinh
không phải lúc nào cũng được ưu tiên chú ý, bởi những “áp lực” khác đã và đang
lấn áp mà các em phải chuyển tải. Hy vọng bằng một số giải pháp ít ỏi, bước đầu
có thể giúp các em có được ít “vốn liếng” để dùng và phát huy KNS của mình
13

trong học tập, cuộc sống đạt kết quả mong muốn hơn, đúng với tính chất, ý nghĩa
KNS mà chúng ta kỳ vọng.
PHẦN V: ĐỀ NGHỊ.
-Trong giờ học, giáo viên cần tạo cơ hội cho các em được nói, được trình
bày trước nhóm bạn hoặc trước tập thể, nhất là các em còn hay rụt rè, khả năng
giao tiếp kém, qua đó góp phần tích lũy KNS cho các em.
- Đối với nhà trường, Tổ chuyên môn, Đoàn đội, lớp ,cần tăng cường tổ
chức các hoạt động ngoại khóa , các “diễn đàn”, “câu lạc bộ”…để các em có điều
kiện rèn KNS qua các hoạt động này (theo các chủ đề…)
- Cần thay đổi cách tổ chức, nội dung buổi chào cờ đầu tuần, nhằm tăng
cường, chú ý các hoạt động của các em hơn nữa như giao lưu, văn nghệ, trò chơi…
- Chú ý xây dựng trường, lớp an toàn – xanh-sạch-đẹp, tạo môi trường tự

I3.CƠ SỞ THỰC TIỄN: 3
PHẦN II: NỘI DUNG VẤN ĐỀ. 5
1.Kỹ năng tự nhận thức: 5
2. Kỹ năng cảm thụ thẩm mỹ: 6
3. Kỹ năng tư duy sáng tạo: 7
4.Kỹ năng giao tiếp: 8
5.Kỹ năng nghe, nói, đọc, viết: 9
6. Kỹ năng tự học: 9
7. Kỹ năng thực hành, ứng dụng: 10
8. Kỹ năng giải quyết vấn đề: 11
PHẦN III: KẾT QUẢ 11
PHẦN IV: KẾT LUẬN 12
PHẦN V: ĐỀ NGHỊ 13

15 TÀI LIỆU THAM KHẢO

NXB Trẻ

NXB Lao động- xã hội NXB Lao động-xã hội
2012

2013

2013 2010