1

PHÒNG GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO TP TAM KỲ
TRƯỜNG THCS NGUYỄN KHUYẾN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI

VÀI BIỆN PHÁP
RÈN KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH
QUA MÔN NGỮ VĂN (THCS)

Người thực hiện: Huỳnh Văn Tiến
Năm học : 2013-2014

An Phú, tháng 3 năm 2014


2

Sáng kiến kinh nghiệm:

VÀI BIỆN PHÁP RÈN KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH
QUA MÔN NGỮ VĂN (THCS)

PHẦN I: CƠ SỞ VẤN ĐỀ
I1. ĐẶT VẤN ĐỀ
“Kỹ năng sống” (được nhắc đến như một thuật ngữ) là cụm từ hay “xuất
hiện” những năm gần đây trong nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội,
cộng đồng. Kỹ năng sống là gì? Đó “là một tập hợp các kỹ năng mà con người có

vài biện pháp rèn kỹ năng sống (KNS) cho học sinh qua môn ngữ văn (THCS)”
nhằm giúp các em bổ trợ một số kiến thức về kỹ năng sống thông qua môn học và
một phần thực tế cuộc sống liên quan đến bài học; qua đó có thể giúp các em có
điều kiện ứng phó, thích nghi và tiếp tục tự rèn luyện từ bài học trên lớp, trong sinh
hoạt, hoạt động và trong cuộc sống nói chung ở hiện tại và tương lai, điều mà
không một ai khó tránh khỏi! Đó cũng là nguyên nhân, lý do chọn đề tài nói trên.
I2.CƠ SỞ LÝ LUẬN:
Như đã trình bày từ các định nghĩa trên, KNS là các khả năng để có hành vi
thích ứng và tích cực; giúp các cá nhân có thể ứng xử hiệu quả trước nhu cầu và
thách thức của cuộc sống hằng ngày. Đó là năng lực ứng xử tích cực của mỗi
người đối với tự nhiên, xã hội và chính mình; là khả năng tâm lý xã hội của mỗi cá
nhân trong hành vi tích cực để xử lý hiệu quả những đòi hỏi, thử thách của cuộc
sống. Nói cách khác KNS là khả năng thực hiện một hành động hay hoạt động nào
đó bằng cách lựa chọn và vận dụng những tri thức, kinh nghiệm đã có để hành
động phối hợp với mục đích và điều kiện thực tế. Cùng với ý nghĩa đó, có và rèn
luyện kỹ KNS tức là đã có một “vốn liếng” (theo một nghĩa nào đó) trên bước
đường học tập và công việc của đời sống, trước mắt và lâu dài cho một người. Điều
đó càng ích lợi và thiết thực hơn đối với lứa tuổi học sinh khi các em còn quá ít ỏi
kinh nghiệm sống; đó cũng là mục tiêu giáo dục toàn diện, phù hợp mà theo quan
niệm của UNESCO: học để biết, học để làm, học để tồn tại và học để chung sống.
KNS giúp học sinh thích ứng được với cuộc sống đầy những biến động khôn
lường, những tác động của tự nhiên và xã hội, nhất là xã hội hiện đại, phát triển.
Trên cơ sở đó, có thể nói KNS thúc đẩy những hoạt động mang tính xã hội, phát
huy các nhân tố tích cực, hạn chế nhân tố tiêu cực, xây dựng môi trường trường
học thân thiện, học sinh tích cực. Điều đó còn góp phần hiệu quả cho việc đổi mới
phương pháp học tập của các em hiện nay.
I3.CƠ SỞ THỰC TIỄN:
Rõ ràng, KNS cần cho mọi người, mọi lứa tuổi, ngành nghề khác nhau trong
đời sống xã hội. Tuy nhiên hơn ai hết, điều đó đặc biệt cần thiết đối với lứa tuổi
học sinh (đặc biệt là Tiểu học và THCS); bởi các em còn là lứa tuổi “ăn chưa no lo

nêu. Cũng nói thêm, với đặc trưng khá “nhạy cảm”, môn ngữ văn có phần thuận lợi
hơn trong việc giáo dục, rèn KNS cho học sinh so với các môn học khác. Bởi bản
thân môn ngữ văn đã chứa đựng trong đó yếu tố có thể bao hàm KNS. Thậm chí,
việc tưởng như đơn giản, chỉ một câu chào hỏi thân thiện, chỉ một lời “cảm ơn, xin
lỗi”, một cử chỉ, hành động thích hợp trong tình huống nào đó…đều chứa đựng nội
dung ít nhiều từ KNS. Nói cách khác, môn ngữ văn dạy cho các em biết nói
“không” với sự “vô cảm”. Đó là tính nhân văn, “dạy người” mà bản thân đặc trưng
môn học có được.


5

PHẦN II: NỘI DUNG VẤN ĐỀ.
Như đã trình bày,với đặc trưng của một môn học khá nhạy cảm (khoa học xã
hội và nhân văn, mang tính thẩm mỹ cao…), ngoài kiến thức cơ bản, môn ngữ văn
có điều kiện, “thế mạnh” riêng trong việc bồi dưỡng năng lực tư duy, làm giàu cảm
xúc thẩm mỹ và định hướng “thị hiếu lành mạnh, trong sáng” trong tâm hồn và
cảm xúc các em để từ đó dần hoàn thiện nhân cách. Tóm lại, với “khả năng đặc
biệt” đó, người dạy có thể có điều kiện thuận lợi hơn trong việc giáo dục, rèn luyện
KNS cho học sinh như nội dung, mục đích đề tài đã nói trên. Đó là việc làm mà
bước đầu chúng tôi đúc kết được (và tiếp tục nghiên cứu, đầu tư, rút kinh
nghiệm…) cho những năm học tiếp theo với mong muốn giáo dục và rèn luyện
KNS cho học sinh qua môn ngữ văn THCS.
Như đã biết, KNS là một chuỗi các hoạt động rộng lớn bao gồm nhiều hoạt
động khác nhau và trong các lĩnh vực cũng khác nhau (theo các lứa tuổi, nghề
nghiệp,môi trường sống và làm việc...) Ở phạm vi đề tài này, chúng tôi chỉ đề cập,
nhấn mạnh đến một vài biện pháp trong việc giáo dục và rèn luyện KNS cho học
sinh qua môn ngữ văn; từ đó các em có thể vận dụng thích ứng cho nhiều kỹ năng
khác liên quan.
1.Kỹ năng tự nhận thức:

- Bài “Tuyên bố thế giới về sự sống còn, quyền bảo vệ và phát triển của trẻ em”
GDNT về vai trò, giá trị và quyền hạn của trẻ em đối với nhân loại.
- Bài “Chuyện người con gái Nam xương; tác phẩm Truyện Kiều” GDNT về số
phận con người trong xã hội phong kiến mong manh và oan trái, để từ đó các em
liên hệ tới mặt tốt của xã hội đang sống…
- Bài “Đồng chí; Bài thơ về tiểu đội xe không kính” GDNT về những người lính
với lý tưởng chiến đấu cao đẹp, sẵn sàng hi sinh vì tổ quốc, về tình đồng chí đồng
đội keo sơn giúp họ thêm sức mạnh…
- Bài “Ánh trăng” GDNT về đạo lý uống nước nhớ nguồn, sống ân tình thủy
chung, không lãng quên quá khứ gian lao mà hào hùng mới có được hôm nay…
- Bài “Lặng lẽ Sa Pa” GDNT về lòng yêu nghề và tinh thần trách nhiệm đối với
công việc và cuộc sống…
- Bài “Chuẩn bị hành trang vào thế kỷ mới” GDNT về vai trò và giá trị quyết định
của con người đối với xã hội và đất nước, thấy được điểm mạnh và điểm yếu của
con người Việt Nam để khắc phục mà tiến lên. v.v...
Ở nhiều bài học khác và các lớp khác cũng tương tự. Mục đích là để các em
tự nâng cao nhận thức qua từng bài học khác nhau (có sự khơi gợi, kích thích, dẫn
dắt của giáo viên hoặc qua bài tập…). Qua đó chẳng những kiến thức bài học được
khắc sâu hơn mà kỹ năng tự nhận thức của các em luôn được củng cố, nâng cao.
Từ đó có thể đề ra phương châm hành động và quan niệm sống tích cực cho mình.
2. Kỹ năng cảm thụ thẩm mỹ:
Đây cũng là một trong những “thế mạnh” khác của môn ngữ văn cần được
khai thác, vận dụng. Bởi văn học là nhân học. Tính nhân văn và giáo dục thẩm mỹ
đã luôn nằm trong tác phẩm rồi. Trước hết bồi dưỡng cho học sinh tình yêu Tiếng
Việt, văn học, văn hóa, tình yêu gia đình, thiên nhiên, đất nước và lòng tự hào dân
tộc; nâng cao ý chí tự lập tự cường; thậm chí đến những điều bình thường tưởng
như đơn giản nhất như tình bạn, lẽ sống, lòng thương yêu, sự bao dung tha


7

tạo…) Trong khi đó đã là văn nghị luận thì phải bày tỏ quan điểm, suy nghĩ, tư
tưởng và trình bày những nhận xét, đánh giá của cá nhân trước một vấn đề nào đó,
nên thiếu khả năng tư duy, sáng tạo (dù là về bài học trên lớp chứ chưa nói xa hơn)
thì khó đạt được yêu cầu của một bài làm trọn vẹn, chặt chẽ. Để rèn luyện và nâng
cao kỹ năng này, ngoài phần lý thuyết cơ bản khi dạy và học tập làm văn; chúng
tôi thường chú ý những yêu cầu sau đối với học sinh:


8

-Ví dụ đối với “nghị luận về một sự việc, hiện tượng trong đời sống” (lớp 9)
học sinh cần nắm:
+ Những sự việc, hiện tượng nào trong đời sống có thể nghị luận?
+ Ý kiến, suy nghĩ của em như thế nào về vấn đề đó (đồng ý, tán thành hay
không, vì sao?)
+ Tìm ở ngay địa phương em (thôn xóm, khối phố, xã phường..) những sự
việc, hiện tượng đời sống (đáng biểu dương, học tập hoặc đáng chê trách) và viết
bài nghị luận về vấn đề đó.v.v…
-Đối với nghị luận văn học (tác phẩm truyện, thơ), yêu cầu:
+Nêu những điều em tâm đắc hoặc thích thú, xúc động nhất về tác phẩm.
+Tác phầm có điều gì gây cho em sự chú ý, ấn tượng?
+Tác phẩm ra đời trong hoàn cảnh nào, có gì đặc biệt về tác giả; điểm thành
công của tác phẩm nằm ở đâu?...
Đối với các dạng nghị luận khác và tự sự cũng tương tự như thế. Làm thế
nào để khơi gợi sự tư duy, sáng tạo của các em càng nhiều càng tốt nhằm tránh sự
máy móc, rập khuôn, học vẹt khi làm bài. Qua đó còn rèn kỹ năng nhận thức, khiến
các em bày tỏ quan điểm của mình về lẽ sống, tình cảm yêu thương, đồng cảm,
chia sẻ, nghĩa tình trong cuộc sống.
4.Kỹ năng giao tiếp:
Mục đích của giao tiếp là truyền tải được các thông điệp, những điều mình

thoại”-“Nghĩa tường minh và nghĩa hàm ý”- “Đối thoại, độc thoại và độc thoại
nội tâm trong văn bản tự sự” (TLV) cũng là những văn bản có lợi thế để chúng tôi
khai thác việc rèn kỹ năng giao tiếp một cách hiệu quả. Song vì dung lượng của đề
tài, không thể đưa hết ví dụ.
5.Kỹ năng nghe, nói, đọc, viết:
Đây là loại kỹ năng cơ bản (không phải loại kỹ năng nâng cao như tư duy,
sáng tạo,phản biện, phân tích, tổng hợp…). Kỹ năng này tưởng như đơn giản
nhưng thực sự cần thiết cho mọi môn học và cho cả cuộc sống sau này. Một lần
nữa môn ngữ văn lại có thế mạnh riêng do đặc trưng môn học. Ví dụ chỉ riêng kỹ
năng “đọc” thôi (việc tưởng như đơn giản, dễ dàng) nhưng cũng cần phải rèn
luyện lâu dài, bởi không phải học sinh nào cũng đọc tốt. Đọc đúng ngữ điệu, diễn
cảm, đọc có cảm xúc, sự say mê…thì tác phẩm sẽ được nâng lên rất nhiều.Để làm
được bốn kỹ năng trên, chúng tôi rèn luyện qua các giờ học trên lớp là chủ yếu. Có
thể vận dụng thêm trong các tiết ngoài chính khóa để nâng cao kỹ năng này cho
các em được thành thục hơn. Ngoài những việc thường làm trong kỹ năng nghe,
nói, đọc, viết của môn ngữ văn qui định trên lớp, có thể nâng cao kỹ năng này qua
các hoạt động ngoại khóa, các cuộc thi đố vui, sinh hoạt tập thể, câu lạc bộ văn
học,các cuộc thi sáng tác, các tiết tập làm thơ, các lần thuyết trình văn học, hoạt
động nhóm (biết lắng nghe và nhận xét, đánh giá)…
6. Kỹ năng tự học:
Tự học là một nhu cầu cần thiết và tự giác của con người. Sự tiến bộ và kết
quả trong học tập và công việc nói chung, bộ môn văn hóa nói riêng có được là
nhờ một phần lớn do công sức, ý thức cao trong việc tự học của người học. Điều
đó càng cần hơn đối với học sinh. Do vậy, “tự học” cũng cần có kỹ năng trong
chuỗi các KNS. Tự học đối với môn ngữ văn cũng không ngoại lệ như những môn


10

học khác. Vấn đề là biết thúc đẩy và rèn kỹ năng này một cách chủ động, thường

+ Cho vd tình huống về cách sử dụng nghĩa hàm ý (trong bài “nghĩa tường
minh và nghĩa hàm ý”)
+ Các bài tập viết ngắn về lời dẫn trực tiếp và lời dẫn gián tiếp.
+ Các bài tập luyện nói; thuyết minh; thuyết trình, hùng biện…
+ Nhấn mạnh các phương thức biểu đạt đan xen trong văn tự sự.


11

+ Thi sáng tác thơ, văn…
Những hình thức trên được thực hiện lồng ghép, đan xen trong các tiết
học,tiết ôn tập hoặc ngoại khóa dưới cờ…Qua đó có điều kiện rèn và nâng cao kỹ
năng thực hành, ứng dụng từ lý thuyết các bài học mà các em đã được học. Hơn
nữa giúp các em có dịp cọ xát với những tình huống sẽ gặp trong thực tế sau này
khi ra đời, dù chỉ là viết một biên bản trong cuộc họp, một báo cáo thông thường
khi làm việc. Đó cũng là một trong những đặc trưng mà môn ngữ văn làm được.
8. Kỹ năng giải quyết vấn đề:
Đây là kỹ năng cần có trong mọi lĩnh vực đời sống, mọi môn học. Mặc dù
cách giải quyết vấn đề trong đời sống và cách GQVĐ trong môn học không phải
hoàn toàn trùng khớp nhưng cũng là “một cách thức suy nghĩ nhằm làm rõ và đưa
ra giải pháp thực thi…” để giải quyết, đáp ứng một yêu cầu nào đó. Với môn ngữ
văn, giải quyết vấn đề không ngoài các tình huống, các vấn đề, các yêu cầu đặt ra
từ bài học và theo khả năng ứng xử, quan điểm của mỗi cá nhân. Cũng trong thực
tế cuộc sống, khi đứng trước một tình huống nào đó, mỗi người sẽ giải quyết, ứng
xử một cách khác nhau tùy theo “kỹ năng” của họ. Học sinh cũng thế, từ cách giải
quyết của các nhân vật, tư các tình huống khác nhau các em cũng sẽ tìm và chọn
cách giải quyết tối ưu cho mình một khi có…kỹ năng.
PHẦN III: KẾT QUẢ
Bằng những cách làm khác nhau (qua dạy và học bộ môn ngữ văn và qua
các hoạt động đan xen…) nhằm giáo dục, rèn luyện KNS cho học sinh, chúng tôi

21 2.6.3 24 30
27 33.7 72 90
8
10

(Nhóm đối chứng)
TS Giỏi
Khá
T Bình
> T Bình
Yếu
Kém
HS SL TL% SL TL% SL TL% SL TL% SL TL% SL TL%
80 11 13.8 7
8.7
20 25
38 47.5 30 37.5 12 15

PHẦN IV: KẾT LUẬN
Kỹ năng sống là một hoạt động, nhu cầu cần thiết, bổ ích…đối với mọi
người. Trong đó học sinh cũng không ngoại lệ, ngược lại, cần tăng cường và
thường xuyên rèn luyện KNS nhiều hơn bởi đó là lứa tuổi “giao thoa” giữa cái tốt
và xấu, đúng và sai,tiêu cực và tích cực, giữa thích nghi, năng động và khép kín.
Giáo dục và rèn luyện KNS là một quá trình đòi hỏi con người phải biết đối
diện với rất nhiều tình huống khác nhau và phải thích nghi, lựa chọn, quyết định và
tìm cách giải quyết chúng một cách tối ưu nhất để tồn tại, phát triển và thành công.
KNS bắt nguồn từ cuộc sống nhưng không phải chỉ để sống mà là “công cụ” rất
hữu hiệu để đạt đến thành công, hạnh phúc trong cuộc sống nói chung. Nếu không
được sớm giáo dục và rèn luyện học sinh KNS thì các em sẽ “chơ vơ, lạc lõng” và
thụ động trong bất kỳ một công việc, tình huống nào dù nhỏ nhất sau này. Với ý

I2.CƠ SỞ LÝ LUẬN:......................................................................................... 3
I3.CƠ SỞ THỰC TIỄN: ..................................................................................... 3
PHẦN II: NỘI DUNG VẤN ĐỀ. ............................................................................5
1.Kỹ năng tự nhận thức: ..................................................................................... 5
2. Kỹ năng cảm thụ thẩm mỹ:.............................................................................. 6
3. Kỹ năng tư duy sáng tạo: ................................................................................ 7
4.Kỹ năng giao tiếp: ........................................................................................... 8
5.Kỹ năng nghe, nói, đọc, viết:............................................................................ 9
6. Kỹ năng tự học: .............................................................................................. 9
7. Kỹ năng thực hành, ứng dụng:...................................................................... 10
8. Kỹ năng giải quyết vấn đề:............................................................................ 11
PHẦN III: KẾT QUẢ............................................................................................11
PHẦN IV: KẾT LUẬN..........................................................................................12
PHẦN V: ĐỀ NGHỊ...............................................................................................13


15

TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tên tác giả

Tên tài liệu

Nhà xuất bản

Năm xuất bản

Dale Camegie

Đắc nhân tâm