1
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) Việt Nam mà Đảng,
Nhà nước và nhân dân ta đang xây dựng là Nhà nước của nhân dân, do nhân
dân và vì nhân dân. Về bản chất, đó chính là Nhà nước luôn tôn trọng và đề
cao các quyền dân chủ của nhân dân, xây dựng và thực hiện nền dân chủ
XHCN. Giữa thực hiện dân chủ và xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN có
mối liên hệ mật thiết, gắn bó hữu cơ, tác động qua lại và bổ sung cho nhau.
Dân chủ và thực hiện dân chủ là một trong những đặc trưng cơ bản của Nhà
nước pháp quyền; là một trong những điều kiện tiên quyết để hiện thực hóa,
xây dựng thành công Nhà nước pháp quyền XHCN. “Dân chủ xã hội chủ
nghĩa là bản chất của chế độ ta, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát
triển đất nước” [21, tr. 47]. Ngược lại, xây dựng Nhà nước pháp quyền
XHCN là sự bảo đảm có tính chất nền tảng cho việc thực hiện dân chủ; bởi lẽ,
chức năng của Nhà nước pháp quyền là phục vụ nhân dân, giữ mối liên hệ
mật thiết với nhân dân, thực hiện đầy đủ các quyền dân chủ của nhân dân,
tôn trọng, lắng nghe ý kiến của nhân dân và chịu sự giám sát của nhân dân.
Hơn nữa, chỉ Nhà nước pháp quyền XHCN mới có cơ chế, các biện pháp
kiểm soát, ngăn ngừa và trừng trị tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí vô trách
nhiệm, lạm quyền, xâm phạm quyền dân chủ của công dân. Có thể khẳng định
rằng, một nền dân chủ thực sự với việc phát huy đầy đủ các quyền dân chủ
của nhân dân chỉ có thể có được trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp
quyền XHCN.
Nền dân chủ XHCN và việc đảm bảo thực hiện dân chủ ở nước ta hiện
nay không chỉ được khẳng định trong chủ trương, đường lối của Đảng, mà
còn được thể chế hóa và đảm bảo thực hiện thông qua Hiến pháp và hệ thống
pháp luật của Nhà nước. Sau khi Bộ Chính trị, Ban Bí thư ban hành Chỉ thị số
03-CT/TW, ngày 18/02/1998 về Xây dựng và thực hiện quy chế dân chủ ở cơ
sở và các văn bản liên quan khác, Nhà nước đã xây dựng, ban hành nhiều văn
bản quy phạm pháp luật (QPPL) để triển khai quan điểm chỉ đạo của Đảng về

chưa được giải quyết thỏa đáng, dứt điểm ngay từ cấp xã.
3
Thực trạng trên đây đã và đang gây ra những khó khăn cho việc tiếp tục
triển khai thực hiện có hiệu quả pháp luật về dân chủ ở cấp xã; tác động tiêu
cực tới tiến trình cải cách hành chính, xây dựng chính quyền cấp xã trong
sạch, vững mạnh; làm suy giảm lòng tin của nhân dân đối với hiệu lực, hiệu
quả của bộ máy hành chính nhà nước; từ đó, cản trở việc thực hiện dân chủ,
xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam.
Từ những lý do trên cho thấy, việc củng cố, phát triển các vấn đề lý luận
về THPL về dân chủ ở cấp xã, đánh giá thực trạng, nguyên nhân để từ đó, đề ra
các giải pháp bảo đảm THPL về dân chủ ở cấp xã theo yêu cầu xây dựng Nhà
nước pháp quyền XHCN Việt Nam là một vấn đề có tầm quan trọng và mang
tính cấp thiết. Đó cũng là lý do tác giả chọn vấn đề “Thự c hiệ n pháp luậ t về
dân chủ ở cấ p xã theo yêu cầ u xây dự ng Nhà nư ớ c pháp quyề n xã hộ i chủ
nghĩa Việ t Nam ” làm đề tài luận án Tiến sỹ luật học.
2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
- Mục đích của luận án là trên cơ sở nghiên cứu làm sáng tỏ những vấn
đề lý luận và đánh giá thực trạng THPL về dân chủ ở cấp xã theo yêu cầu xây
dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, luận án đề xuất các quan điểm
và giải pháp bảo đảm THPL về dân chủ ở cấp xã theo yêu cầu xây dựng Nhà
nước pháp quyền XHCN Việt Nam hiện nay.
- Để thực hiện mục đích trên, luận án có những nhiệm vụ sau:
Một là, nghiên cứu làm sáng tỏ cơ sở lý luận của việc THPL về dân chủ
ở cấp xã theo yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN, bao gồm: khái
niệm, đặc trưng, hình thức, nội dung, các điều kiện bảo đảm THPL theo yêu
cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam; những yêu cầu của
Nhà nước pháp quyền XHCN đối với THPL về dân chủ ở cấp xã.
Hai là, nghiên cứu, khảo sát, điều tra xã hội học (ĐTXHH) về THPL về
dân chủ ở cấp xã trên địa bàn 19 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương trong
cả nước; từ đó làm sáng tỏ, đánh giá những kết quả đạt dược, hạn chế và

tích - tổng hợp, lịch sử - cụ thể, logic, thống kê - so sánh và ĐTXHH. Các
phương pháp nghiên cứu nói trên được sử dụng cụ thể trong các chương của
luận án như sau:
5
+ Để nghiên cứu tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
luận án, luận án đã sử dụng phương pháp phân tích - tổng hợp, lịch sử - cụ
thể, phương pháp logic để chỉ ra được những vấn đề lý luận, thực tiễn đã được
nghiên cứu liên quan đến nội dung luận án; đồng thời xác định được những
vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu của luận án.
+ Chương 2 của luận án đã sử dụng phương pháp phân tích - tổng hợp,
lịch sử - cụ thể, phương pháp logic và so sánh để nghiên cứu và làm sáng tỏ
cơ sở lý luận của luận án; nghiên cứu vấn đề THPL về dân chủ ở cấp xã ở một
số địa phương của Việt Nam và kinh nghiệm một số nước trên thế giới, từ đó
chỉ ra những giá trị tham khảo cho Việt Nam.
+ Chương 3 của luận án sử dụng phương pháp điều tra xã hội học kết
hợp với phương pháp so sánh - thống kê, phân tích - tổng hợp, lịch sử - cụ thể
để phân tích, đánh giá lịch sử hình thành, phát triển của pháp luật dân chủ ở
cấp xã ở Việt Nam; đồng thời, đánh giá, phân tích những kết quả, hạn chế và
nguyên nhân của thực trạng THPL về dân chủ ở cấp xã theo yêu cầu xây dựng
Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam từ năm 1998 đến nay.
+ Chương 4 của luận án sử dụng phương pháp phân tích - tổng hợp,
lịch sử - cụ thể, logic, để phân tích và làm sáng tỏ các quan điểm và giải pháp
nhằm đảm bảo THPL về dân chủ ở cấp xã theo yêu cầu xây dựng Nhà nước
pháp quyền XHCN Việt Nam hiện nay.
5. Đóng góp khoa học mới của luận án
- Luận án đã đưa ra được khái niệm và xác định được đặc điểm của chủ
thể, nội dung, các hình thức THPL về dân chủ ở cấp xã theo yêu cầu xây dựng
Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam.
- Phân tích và chỉ ra được nội dung của mối quan hệ giữa THPL về dân
chủ ở cấp xã và xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam đối với

1.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
LUẬN ÁN
1.1.1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
Dân chủ là một chủ đề rất lớn trong đời sống chính trị, đời sống nhà
nước và xã hội tại hầu khắp các nước khác nhau trên thế giới. Trong phần này
tác giả không đề cập, phân tích nội dung của những công trình nghiên cứu về
dân chủ nói chung, mà chỉ tập trung khái quát những nội dung cơ bản của một
số công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài về thực hiện pháp luật và
về dân chủ ở cơ sở/địa phương.
1.1.1.1. Về thự c hiệ n pháp luậ t
THPL là một trong những nội dung quan trọng của lý luận về nhà nước
và pháp luật; do đó, trong các công trình có tính chất giáo khoa lưu hành tại
các cơ sở đào tạo luật ở ngoài nước luôn dành sự quan tâm cho chủ đề này.
Có thể điểm qua một số công trình tiêu biểu:
- Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp Liên Xô, Lý luận về nhà
nước và pháp luật (tái bản lần thứ hai có sửa chữa, bổ sung), Nxb. Sách pháp
lý, Mátxcơva, 1974 (tiếng Nga) [122]. Trong cuốn giáo trình này, các tác giả
đã dành chương XIII- Áp dụng quy phạm pháp luật xã hội chủ nghĩa [122, tr.
558 - tr. 568] để đề cập, phân tích nội dung các hình thức THPL; theo đó, các
hình thức THPL thực chất là những hành vi pháp luật được các chủ thể pháp
luật thực hiện, bao gồm các hình thức: tuân thủ pháp luật, chấp hành pháp
luật, sử dụng pháp luật và áp dụng pháp luật. Áp dụng pháp luật là hình thức
THPL đặc biệt, là giai đoạn đặc biệt của THPL. Ngoài ra, cuốn sách còn đưa
ra những yêu cầu đối với văn bản áp dụng pháp luật, trong văn bản phải chỉ
rõ: cơ quan, thời gian ban hành, đối tượng thực hiện, quyết định giải quyết
vấn đề gì, căn cứ thực tế và căn cứ pháp lý để ra quyết định, người ký văn
bản; các giai đoạn của quá trình áp dụng pháp luật
8
- Lý luận nhà nước và pháp luật (tái bản lần thứ hai có sửa chữa, bổ
sung), Nxb. Pháp lý, Mátxcơva, 2001 (tiếng Nga) [123]. Cuốn sách đã dành

cá nhân [118, tr. 174 - tr. 200] để trình bày khái quát về các quyền tự do, dân
chủ của công dân được quy định trong Hiến pháp Liên Xô năm 1977, chia các
quyền công dân thành các nhóm: quyền kinh tế - xã hội, các quyền và tự do
chính trị, các quyền và tự do cá nhân. Nhóm những quyền và tự do chính trị
gồm có: quyền tham gia của công dân vào quản lý nhà nước và xã hội, thảo
luận và ban hành luật và các quyết định có ý nghĩa nhà nước và địa phương;
quyền bầu cử và ứng cử; tham gia vào các tổ chức xã hội, quyền gửi các kiến
nghị, phê bình các cơ quan nhà nước và tổ chức xã hội; tự do ngôn luận, tự do
báo chí, hội họp, mít tinh, tuần hành và biểu tình [118, tr. 189]. Đồng thời,
các tác giả coi dân chủ là nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà
nước; dân chủ XHCN thể hiện mối quan hệ có tính quy luật giữa nhân dân và
quyền lực nhà nước. Nguyên tắc dân chủ trước hết thể hiện ở nội dung: tất cả
quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, bảo đảm sự tham gia rộng rãi, tích cực
và thực tế của tất cả quần chúng nhân dân lao động vào quản lý các công việc
nhà nước và xã hội. Việc thực hiện này thông qua dân chủ gián tiếp (Xôviết
đại biểu nhân dân) và trực tiếp thông qua việc nhân dân trực tiếp thảo luận các
vấn đề thuộc đời sống nhà nước, thông qua trưng cầu ý dân, hoạt động của
các tổ chức xã hội, tập thể lao động, sử dụng dư luận xã hội [118, tr. 233].
- Luật Hành chính Xôviết, Nxb. Sách pháp lý, Mátxcơva, 1977 [126].
Cuốn sách tuy không trực tiếp bàn về vấn đề dân chủ hay dân chủ ở cơ sở,
nhưng khi viết về pháp chế và kỷ luật trong hoạt động quản lý nhà nước, về
các hình thức, phương pháp bảo đảm pháp chế và kỷ luật trong quản lý nhà
nước, các tác giả đã coi việc kiểm tra đảng, giám sát hoạt động của các cơ
quan quyền lực nhà nước từ phía các tổ chức, đoàn thể xã hội là những
phương thức bảo đảm pháp chế, kỷ luật trong quản lý nhà nước và bảo đảm
các quyền, tự do dân chủ của công dân; là sự thể hiện của vấn đề thực hiện
dân chủ trong đời sống xã hội; đồng thời, các tác giả cuốn sách cũng phân tích
khá kỹ về nhiệm vụ, quyền hạn của thanh tra nhân dân, đặc biệt là những tổ
chức thanh tra nhân dân được thành lập ở các cấp hành chính, đơn vị sự
10

- Olivier Vidal (Nguyễn Hoàng Anh dịch), Nước Cộng hòa Pháp và
các cộng đồng lãnh thổ địa phương: sự trở lại của nhóm Girondins?, bài viết
in trong cuốn sách “Phân cấp quản lý nhà nước” của Khoa Luật, Đại học
Quốc gia Hà Nội, Nxb. Công an nhân dân, Hà Nội, 2011 [75]. Trong bài viết
tác giả bàn về sự hình thành của tư tưởng phân quyền theo chiều dọc, nghĩa là
phân quyền cho các đơn vị hành chính lãnh thổ địa phương. Thực chất phân
quyền là sự thể hiện của mô hình quản lý phi tập trung, là sự biểu hiện của
dân chủ, nếu không có dân chủ thì không có phân quyền theo chiều dọc. Theo
tác giả, việc thừa nhận sự tự quản của cộng đồng lãnh thổ địa phương ở nước
Pháp trải qua một qua trình rất lâu dài, phức tạp, là kết quả của sự đấu tranh
giữa phái ủng hộ chế độ tập quyền và phái ủng hộ chế độ phân quyền; đồng
thời, tác giả đề cập tới hình thức thực hiện hoạt động tự quản địa phương
thông qua hình thức trưng cầu ý dân hay “dân chủ ở cơ sở” - đỉnh cao của chế
độ phân quyền [75, tr. 292].
- Virginia Beramandi, Andrew Elis và các tác giả khác, Dân chủ trực
tiếp: Sổ tay IDEA Quốc tế (Chủ biên bản dịch tiếng Việt: GS.TSKH. Đào Trí
Úc - TS. Vũ Công Giao), Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội, 2014 [116].
Cuốn sách này được biên dịch và xuất bản bằng tiếng Việt bởi Viện Chính
sách công và Pháp luật trực thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật
Việt Nam với sự cho phép của IDEA Quốc tế, sự hỗ trợ của Đại sử quán Na
Uy tại Hà Nội và sự cộng tác của Bộ môn Luật Hiến pháp - Hành chính thuộc
Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội. Nội dung cuốn sách cung cấp các
khuyến nghị và bài học thực tiễn về việc vận dụng dân chủ trực tiếp ở tất cả
các vùng trên thế giới; đánh giá điển hình ở 06 quốc gia, gồm Hungary, Thụy
Sĩ, Hoa Kỳ (bang Oregan), Uruguay và Venezuela với các hoạt động trưng
cầu dân ý, sáng kiến của công dân, sáng kiến chương trình nghị sự và bãi
miễn [116].
- Robert Alan, Dalh, Democracy and its Critics (Dân chủ và sự phê
phán), New Haven: Yale University Press. USA, 1991 [128]. Trong cuốn
sách này, từ cách tiếp cận chính trị học, tác giả khẳng định quyền lực mà nhà

13
- Harold Hongju Koh, The right to Democracy, Towards a community
of democracy (Quyền dân chủ, Hướng tới một cộng đồng dân chủ), Issue of
Democracy, May, 2000, p. 9 [130]. Trong công trình nghiên cứu này, tác giả
đã đề cập tới nhiều tiêu chuẩn của dân chủ, cho thấy dân chủ bao trùm lên tất
cả mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế, chính trị và xã hội. Mục tiêu của việc
xây dựng dân chủ không chỉ dừng lại ở cách hành xử về chính trị, mà còn làm
cho dân chủ trở thành yếu tố định hướng hành vi của con người.
- Sorensen Georg, Democracy and democractization processes and
prospects in changing world (Dân chủ và quá trình dân chủ hóa và triển vọng
trong một thế giới chuyển đổi), Westview press. 2007 [131]. Từ cách tiếp cận
lịch sử về dân chủ, tác giả xem xét, đánh giá triển vọng dân chủ trong thế giới
ngày nay, làm rõ khái niệm dân chủ và cho thấy tiềm năng tích cực trong xu
hướng dân chủ hóa, sự phát triển dân chủ trong những điều kiện khác nhau ở
các nước có điều kiện kinh tế - xã hội khác nhau.
Ngoài ra, có thể kể thêm một số tài liệu, công trình nghiên cứu của các
tác giả khác, như: A. B. Agapốp, Luật Hành chính (tái bản lần thứ sáu), Nxb.
Iurait, 2009 (tiếng Nga) [117]; Bộ Giáo dục Liên bang Nga, Đ.N. Bakhrac,
Luật Hành chính Nga (tái bản lần thứ năm), Nxb. Exkimô, Mátxcơva, 2010
(tiếng Nga) [120]; G.V. Atamanchuc, Lý thuyết quản lý nhà nước, Nxb.
Omega, Mátxcơva, 2004 (tiếng Nga) [119]; Matinne Lombard và Gille
Dumont, Pháp luật hành chính của Cộng hòa Pháp, Nxb. Tư pháp, Hà Nội,
2007 [57] Các công trình trên chủ yếu tập trung giải quyết những vấn đề lý
luận về quản lý nhà nước, dân chủ được xem xét như là một trong những nhân
tố bảo đảm sự thành công của hoạt động quản lý nhà nước và phương thức
quản lý nhà nước, đề cập tới các hình thức dân chủ: dân chủ đại diện và dân
chủ trực tiếp, đặc biệt là dân chủ ở những cộng đồng lãnh thổ địa phương ở
Liên bang Nga và ở Cộng hòa Pháp.
Tóm lạ i, trong các cuốn sách, công trình nghiên cứu nói trên, các tác
giả nước ngoài đã luận bàn, đề cập tương đối đa dạng vấn đề dân chủ, dân chủ

luật là hình thức THPL đặc biệt nên các tác giả dành nhiều trang sách để viết
về vấn đề này [105, tr. 184 - 200].
15
- Cùng chung tính chất giáo trình luận bàn về vấn đề THPL còn có thể
kể ra một số cuốn sách, tài liệu khác, như: Trần Ngọc Đường (chủ biên), Lý
luận chung về nhà nước và pháp luật, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1999
[26]; Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Tài liệu học tập, nghiên cứu
môn Lý luận chung về nhà nước và pháp luật, 2 tập, Hà Nội, 2004 [40]
Trong các cuốn giáo trình kể trên, tuy cách trình bày, diễn đạt có thể khác
nhau, song các tác giả cũng đều tập trung chủ yếu vào việc trình bày khái
niệm THPL, các hình thức THPL (tuân thủ pháp luật, chấp hành pháp luật, sử
dụng pháp luật, áp dụng pháp luật); phân tích sâu hơn về áp dụng pháp luật,
các giai đoạn của quá trình áp dụng pháp luật Đây là những cơ sở lý luận
quan trọng, mang tính giáo khoa cho việc triển khai nghiên cứu vấn đề THPL
trong quá trình viết luận án của tác giả.
- Nguyễn Minh Đoan, Thực hiện và áp dụng pháp luật ở Việt Nam,
Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010 [25]. Đây là cuốn sách tham khảo
chuyên bàn về THPL và áp dụng pháp luật, gồm 05 chương. Chương 1- Thực
hiện pháp luật được tác giả dành để luận bàn về khái niệm, mục đích, ý nghĩa
của việc THPL, về các hình thức THPL. THPL có thể được tiến hành thông
qua các hình thức: tuân thủ pháp luật, thi hành pháp luật, sử dụng pháp luật và
áp dụng pháp luật. Chương 2- Áp dụng pháp luật luận bàn về những trường
hợp cần áp dụng pháp luật, đặc điểm của áp dụng pháp luật, các nguyên tắc cơ
bản của áp dụng pháp luật và quyết định áp dụng pháp luật. Chương 3- Quy
trình thực hiện và áp dụng pháp luật; theo đó, quy trình THPL gồm hai giai
đoạn là chuẩn bị đưa văn bản pháp luật hay quy định pháp luật vào thực hiện
và tổ chức thực hiện các quy định pháp luật trên thực tế. Chương 4- Những
bảo đảm thực hiện pháp luật được dành để phân tích một số yếu tố và điều
kiện cơ bản bảo đảm THPL. Chương 7- Hiệu quả thực hiện pháp luật ở Việt
Nam luận bàn về các tiêu chí đánh giá hiệu quả THPL, thực trạng và một số

bài tham luận tại cuộc Hội thảo “Dân chủ trực tiếp, Dân chủ cơ sở trên thế
giới và ở Việt Nam”, trong đó, các tác giả đã chia sẻ kiến thức, thông tin về
một loạt vấn đề lý luận, thực tiễn và các mô hình tổ chức thực hiện dân chủ
trực tiếp, dân chủ cơ sở trên thế giới và ở Việt Nam; đồng thời, đề xuất những
17
quan điểm, giải pháp hoàn thiện khuôn khổ pháp luật và các cơ chế bảo đảm
thực hiện dân chủ trực tiếp, dân chủ cơ sở ở nước ta trong thời gian tới.
- Thái Ninh - Hoàng Chí Bảo, Dân chủ tư sản và dân chủ xã hội chủ
nghĩa, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1991 [73]. Nội dung cuốn sách tập trung làm rõ các
vấn đề lý luận về dân chủ tư sản và dân chủ xã hội chủ nghĩa; coi dân chủ tư sản
là thành quả của cuộc cách mạng tư sản, là kết quả việc nhà nước tư sản sử
dụng phương pháp tự do chủ nghĩa để thực hiện chuyên chính tư sản; chỉ ra
những đặc trưng cơ bản của dân chủ tư sản. Dân chủ XHCN là nền dân chủ
gắn với bản chất của chế độ Nhà nước XHCN; là hình thức chính quyền mà
đặc trưng là việc tuyên bố chính thức nguyên tắc thiểu số phục tùng đa số và
thừa nhận quyền tự do bình đẳng của công dân. Trong tương quan với quyền
lực nhân dân, dân chủ được coi là công cụ, là hình thức chủ yếu thực hiện
quyền lực nhân dân
Ngoài ra, có thể kể thêm một số công trình khác, như: Nguyễn Tiến Phồn,
Dân chủ và tập trung dân chủ - lý luận và thực tiễn, Nxb. Khoa học xã hội, Hà
Nội, 2001 [77]; Hoàng Chí Bảo, Tổng quan về dân chủ và cơ chế thực hiện
dân chủ: quan điểm, lý luận và phương pháp nghiên cứu, Tạp chí Thông tin
lý luận, số 9/1992, Hà Nội [3]; Nguyễn Minh Đoan, Dân chủ với pháp luật,
Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 10/2007 [24] Các công trình, bài viết nói
trên tập trung làm rõ khái niệm dân chủ, các đặc trưng của dân chủ xã hội chủ
nghĩa; mối quan hệ giữa dân chủ và pháp luật; đưa ra các đánh giá khách quan
về những thành quả, tiến bộ mà chủ nghĩa tư bản có được cũng như chỉ ra
những hạn chế trong quan niệm về dân chủ do bản chất giai cấp của nền dân
chủ tư sản quy định; đề cao nguyên tắc tập trung dân chủ; chỉ ra các cơ chế
thực hiện dân chủ Đó là những tài liệu tham khảo hữu ích đối với tác giả

dựng Nhà nước pháp quyền XHCN và thực thi quyền làm chủ của nhân dân
có mối liên hệ mật thiết với nhau.
- Nguyễn Trọng Thóc, Nâng cao vai trò lãnh đạo của Đảng đối với
việc xây dựng Nhà nước pháp quyền và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nước
ta hiện nay, Tạp chí Triết học, số 6(169)/2005 [98]. Trong bài viết, tác giả
nhấn mạnh rằng, xây dựng nhà nước pháp quyền và nền dân chủ XHCN là
19
các biện pháp chủ yếu để thực hiện quyền làm chủ của nhân dân; trong đó, sự
lãnh đạo của Đảng là yếu tố đặc biệt quan trọng.
- Lương Đình Hải, Xây dựng Nhà nước pháp quyền và vấn đề dân chủ
hóa xã hội ở nước ta hiện nay, Tạp chí Triết học, số 1(176)/2006 [32]. Trong
bài viết, tác giả khẳng định rằng, thực hiện dân chủ là một nội dung cơ bản
của nhà nước pháp quyền, đặc biệt là Nhà nước pháp quyền XHCN của dân,
do dân, vì dân. Không có nhà nước pháp quyền thực sự thì không có nền dân
chủ xã hội rộng rãi và bền vững. Đối với nước ta, dân chủ hóa xã hội vừa là
điều kiện tiên quyết để xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN,
vừa là biện pháp căn bản để đẩy nhanh sự phát triển của đất nước.
- Ngọ Văn Nhân, Một số điểm mới về xây dựng Nhà nước pháp quyền
xã hội chủ nghĩa Việt Nam qua văn kiện Đại hội XI của Đảng, Tạp chí Triết
học, số 3 (237)/2011, Hà Nội [72]. Khẳng định bước phát triển mới trong
quan điểm của Đảng ta về xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam
qua văn kiện Đại hội XI, tác giả đã phân tích những điểm mới đó trên các
phương diện: các đặc trưng cơ bản của Nhà nước pháp quyền XHCN; thực
tiễn xây dựng Nhà nước pháp quyền XHXN ở nước ta trong những năm đổi
mới; những giải pháp cụ thể cần triển khai nhằm đẩy mạnh công cuộc xây
dựng Nhà nước pháp quyền XHCN. Một trong những điểm mới, theo tác giả,
là Đảng ta đã nhấn mạnh chức năng của Nhà nước là phục vụ nhân dân;
khẳng định mối quan hệ gắn bó mật thiết giữa Nhà nước với nhân dân, thực
hiện đầy đủ các quyền dân chủ của nhân dân, tôn trọng, lắng nghe ý kiến của
nhân dân và chịu sự giám sát của nhân dân.

tâm của Đảng, Nhà nước ta trong công cuộc xây dựng, đổi mới và phát triển
đất nước hiện nay. Phát huy dân chủ là điều kiện tiên quyết để xây dựng bộ
máy nhà nước thực sự là của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Cơ chế
vận hành của Nhà nước pháp quyền dựa trên nguyên tắc tất cả quyền lực nhà
nước thuộc về nhân dân. Dưới chế độ ta, nhân dân thực hiện quyền lực nhà
nước thông qua hai hình thức cơ bản là dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện.
Tác giả nhấn mạnh rằng, dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện đều là hình
thức của chế độ dân chủ, có quan hệ gắn bó hữu cơ với nhau [69, tr. 63 - 69].
21
- Nguyễn Thọ Khang, Thực hiện dân chủ ở cấp xã và vấn đề đặt ra đối
với báo chí ở nước ta hiện nay, Tạp chí Lý luận chính trị và Truyền thông, số
tháng 6/2013 [47]. Trong bài viết này, từ sự nhấn mạnh vai trò của việc thực
hiện dân chủ ở cấp xã trong phát huy quyền làm chủ, sức sáng tạo của nhân
dân ở xã, phường, thị trấn, động viên sức mạnh vật chất và tinh thần to lớn
của nhân dân trong phát triển kinh tế, ổn định chính trị - xã hội, tăng cường
đoàn kết toàn dân, cải thiện dân sinh, nâng cao dân trí, xây dựng Đảng bộ,
chính quyền và các đoàn thể ở xã trong sạch, vững mạnh; tác giả cho rằng các
loại hình báo chí có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc phổ biến, tuyên
truyền Pháp lệnh Thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn. Tác giả bài viết
đưa ra các giải pháp: báo chí nên có các chuyên trang, chuyên mục về thực
hiện dân chủ ở cấp xã; nâng cao chất lượng, hiệu quả tuyên truyền của báo chí
về thực hiện dân chủ ở cấp xã; bám sát, phản ánh kịp thời những hoạt động
thực hiện dân chủ ở cấp xã [47, tr. 39 - tr. 41].
- Đỗ Văn Dương, Những giải pháp phát huy vai trò hệ thống chính trị
cơ sở nhằm bảo đảm thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn trên địa bàn
các tỉnh Tây Nguyên, Tạp chí Lý luận chính trị và Truyền thông, số tháng
7/2013 [28]. Theo tác giả bài viết, xây dựng hệ thống chính trị cơ sở xã,
phường, thị trấn ngày càng đổi mới và hoàn thiện được coi là cơ chế vận hành
của nền dân chủ nhằm bảo đảm quyền lực thuộc về nhân dân, là khâu then
chốt của toàn bộ quá trình dân chủ hóa đời sống chính trị - xã hội ở cơ sở,

35, tháng 12/2003, Hà Nội [23]; Nguyễn Văn Sáu và Hồ Văn Thông (chủ
biên), Thực hiện quy chế dân chủ và xây dựng chính quyền cấp xã ở nước ta
hiện nay, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2003 [87] Trong các công trình
khoa học kể trên, các tác giả tập trung phân tích nội hàm khái niệm dân chủ ở
cơ sở; các khía cạnh lý luận và thực tiễn của Quy chế thực hiện dân chủ ở cơ
sở; coi dân chủ ở cơ sở như một sức mạnh truyền thống của dân tộc Việt Nam,
có cội nguồn từ trong truyền thống dân chủ làng xã và rất cần phát huy sức
mạnh của nó phục vụ tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt
Nam, vấn đề đổi mới chế độ dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện trên địa bàn
cơ sở ở nước ta hiện nay, mối quan hệ giữa vấn đề dân chủ và cải cách bộ máy
23
chính quyền địa phương. Các tác giả cũng nhấn mạnh rằng, Quy chế dân chủ ở
cơ sở càng được thực hiện nghiêm túc bao nhiêu thì càng có tác dụng củng cố,
xây dựng chính quyền cấp cơ sở trong sạch, vững mạnh bấy nhiêu; góp phần
quan trọng thúc đẩy sự phát triển nông thôn Việt Nam. Những công trình, bài
viết về thực hiện dân chủ ở cấp xã là nguồn tài liệu tham khảo cần thiết cho tác
giả khi bàn luận về vấn đề này.
1.1.2.3. Vấ n đề thự c hiệ n pháp luậ t về dân chủ ở cấ p xã
Vấn đề này đã được nhiều nhà nghiên cứu đề cập và phân tích trong các
bài viết đăng trên các báo, tạp chí khoa học khác nhau, như:
- Đặng Đình Tân - Đặng Minh Tuấn, Tiếp tục thực hiện tốt Quy chế
dân chủ ở cơ sở, Tạp chí Lý luận Chính trị, số 7/2002 [91]. Trong bài viết
này, các tác giả đã đưa ra những nhận xét, đánh giá bước đầu về các kết quả
đạt được trong công tác thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở, như sự phấn khởi
đón nhận Quy chế dân chủ ở cơ sở từ phía nhân dân ở xã, phường, thị trấn; sự
hăng hái vào cuộc của các cấp ủy đảng, chính quyền, đoàn thể nhân dân nhằm
động viên các tầng lớp nhân dân phát huy quyền làm chủ của mình trên các
mặt hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội ở cơ sở Các tác giả cũng chỉ ra một
số hạn chế trong thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở, như công tác tuyên
truyền và việc tổ chức thực hiện Quy chế còn mang tính hình thức, chưa chú

Chủ đề thự c hiệ n pháp luậ t về dân chủ ở cấ p xã gắ n vớ i từ ng đị a bàn,
đị a phư ơ ng cụ thể đã trở thành đề tài của nhiều luận văn thạc sĩ, luận án tiến
sĩ Có thể kể ra đây một số công trình luận văn, luận án, như:
- Lê Xuân Huy, Ý thức pháp luật với quá trình thực hiện dân chủ ở
nông thôn nước ta hiện nay (qua thực tế một số tỉnh phía Bắc), Luận văn
Thạc sĩ Triết học, 2005, Hà Nội [43]. Trong luận văn này, từ phương diện tiếp
cận triết học, tác giả đã tập trung phân tích khái niệm, đặc trưng của ý thức
pháp luật, khái niệm, đặc điểm của việc thực hiện dân chủ ở nông thôn; khẳng
định vai trò đặc biệt quan trọng của ý thức pháp luật đối với quá trình thực
hiện dân chủ ở nông thôn. Thông qua việc khảo sát thực tế tình hình thực hiện
dân chủ ở nông thôn tại một số tỉnh phía Bắc nước ta, tác giả đã nêu lên
những kết quả bước đầu của việc thực hiện dân chủ ở nông thôn nước ta hiện
25
nay, những hạn chế và nguyên nhân; từ đó, tác giả đã đề xuất và luận chứng
tính khả thi của một số giải pháp nâng cao ý thức pháp luật của nhân dân
nông thôn phục vụ việc triển khai có hiệu quả công tác thực hiện dân chủ trên
địa bàn nông thôn nước ta hiện nay.
- Ngô Thị Hòa, Nâng cao chất lượng thực hiện quy chế dân chủ ở cấp
xã trên địa bàn tỉnh Hưng Yên, Luận văn Thạc sĩ Luật học, 2005, Hà Nội
[39]. Mục đích nghiên cứu của luận văn này được tác giả xác định là: trên cơ
sở tìm hiểu và đánh giá đúng tình hình thực hiện Quy chế dân chủ ở cấp xã
trên địa bàn tỉnh Hưng Yên, đề xuất những phương hướng và giải pháp nhằm
nâng cao chất lượng thực hiện Quy chế dân chủ ở cấp xã trong giai đoạn hiện
nay. Thành công đáng kể, làm nên giá trị tham khảo về mặt khoa học của luận
văn này là tác giả đã đưa ra được khái niệm chất lượng thực hiện Quy chế dân
chủ ở cấp xã, xác định được những tiêu chí đánh giá chất lượng và những yếu
tố ảnh hưởng đến chất lượng thực hiện Quy chế dân chủ ở cấp xã.
- Vương Ngọc Thịnh, Thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở trên địa
bàn huyện Hoài Đức, Hà Nội, Luận văn thạc sĩ Luật học, Hà Nội, 2010 [96].
Theo tác giả, tìm hiểu việc THPL về dân chủ ở cơ sở có ý nghĩa quan trọng