Xây dựng hệ thống bài tập rèn kỹ năng sử
dụng biện pháp tu từ nhân hóa trong viết văn
miêu tả cho học sinh lớp 5 Lê Thị Xuyên Trường Đại học Giáo dục. Đại học Quốc gia Hà Nội
Luận văn ThS. Giáo dục học : 60 14 10
Người hướng dẫn : TS. Nguyễn Thị Ban
Năm bảo vệ: 2013
98 tr .

Abstract. Nghiên cứu, khái quát những vấn đề lí luận liên quan đến đề tài như: văn
miêu tả và đặc trưng cơ bản của văn miêu tả; Biện pháp tu từ nhân hóa và ý nghĩa của
biện pháp tu từ này trong biểu đạt nội dung bài văn tả cảnh; Đặc điểm nhận thức và
việc hình thành kỹ năng của học sinh lớp 5; Nghiên cứu, khảo sát mục tiêu, nội dung
dạy học văn miêu tả trong chương trình sách giáo khoa Tiếng Việt 5; Thực tế rèn kỹ
năng sử dụng biện pháp tu từ nhân hóa và việc sử dụng biện pháp này của học sinh
tiểu học hiện nay. Đề xuất hệ thống bài tập rèn kỹ năng sử dụng biện pháp tu từ nhân
hóa cho học sinh lớp 5 trong dạy học văn miêu tả và hướng dẫn sử dụng hệ thống bài
tập trong dạy học văn miêu tả cho học sinh lớp 5. Thực nghiệm để kiểm chứng tính
hiệu quả và khả năng thực thi hệ thống bài tập và quy trình rèn luyện các kỹ năng mà
luận văn đề xuất.
Keywords.Ngữ văn; Biện pháp tu từ nhân hóa; Phương pháp giảng dạy
Content.
1. Lý do chọn đề tài
1.1. Xuất phát từ mục tiêu bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn chương cho học sinh
tiểu học
Bàn về vai trò của tiếng mẹ đẻ đối với trẻ em, nhà giáo dục người Nga

tiếp nhận và rèn luyện trong suốt 5 năm học.
Văn miêu tả với đặc trưng là thể văn có tác dụng lớn trong việc tái hiện đời
sống, giúp hình thành và phát triển trí tưởng tượng, óc quan sát và khả năng đánh giá,
nhận xét. Qua văn miêu tả giúp ta có thể cảm nhận văn học và cuộc sống một cách
tinh tế, sâu sắc hơn, làm cho tâm hồn, trí tuệ của chúng ta thêm phong phú. Để văn
miêu tả truyền đạt trọn vẹn ý nghĩa đó, một trong những cách thức hỗ trợ hữu hiệu, đó
là sự có mặt của các biện pháp tu từ, thông qua những cách phối hợp sử dụng khéo léo
các đơn vị từ vựng (trong phạm vi một câu hay một chỉnh thể trên câu) có khả năng
đem lại hiệu quả tu từ, do mối quan hệ qua lại giữa các đơn vị từ vựng trong ngữ cảnh
rộng. Việc dạy học các biện pháp tu từ có ý nghĩa vô cùng quan trọng, bởi nó giúp
người học biết cách sử dụng ngôn từ hiệu quả, ngôn từ ở đây không chỉ đảm bảo tính
thông báo, thông tin mà còn mang tính thẩm mĩ và biểu đạt tình cảm. Một trong những
biện pháp tu từ được sử dụng nhiều nhất trong văn miêu tả đó là nhân hóa, khi học
sinh có kĩ năng sử dụng biện pháp này các em sẽ nhận thấy cái hay, cái đẹp chứa đựng
trong từng cách nhân hóa một sự vật. Từ đó, các em sẽ biết sử dụng sao cho đúng, hay để bài
văn miêu tả gợi hình, gợi cảm và sinh động hơn.
1.3. Xuất phát từ những bất cập trong dạy học văn miêu tả, đặc biệt là việc hướng
dẫn học sinh sử dụng biện pháp tu từ
Thực tế hiệu quả dạy học văn miêu tả ở tiểu học trong nhiều năm nay vẫn chưa
cao. Điều này thể hiện ở nhiều phương diện, trong đó cách hành văn thiếu sự sáng tạo
và tính biểu cảm trong bài văn của các em cũng là một vấn đề đáng quan tâm. Trước
hết ở tính sáng tạo, học sinh mặc dù đã biết kết hợp sử dụng các biện pháp tu từ nhằm
tạo nên sự sinh động, hấp dẫn cho bài văn nhưng hiệu quả rất thấp, có những bài văn
sử dụng khá thành công các biện pháp tu từ nhưng hầu như cũng chỉ là sự bắt chước
trong các bài văn mẫu có sẵn chứ không hoàn toàn là sự liên tưởng, cảm nhận của
chính các em. Thậm chí nhiều khi chúng ta còn bắt gặp những cách miêu tả sai về mặt
nghĩa. Từ việc không biết cách sử dụng hiệu quả các biện pháp tu từ vào bài viết nên
cảm xúc trong các bài văn thường hời hợt, thiếu độ chân thành. Với chất lượng của
việc học văn ở cấp học dưới như thế, phần nào khiến cho học sinh chưa thực sự cảm
thấy yêu thích, cảm hứng với môn Ngữ văn khi lên học ở các cấp học cao hơn. Vì vậy,

miêu tả, chúng tôi mạnh dạn nghiên cứu đề tài “Xây dựng hệ thống bài tập rèn kỹ năng
sử dụng biện pháp tu từ nhân hóa trong viết văn miêu tả cho học sinh lớp 5”. Hy vọng
kết quả nghiên cứu sẽ phần nào hỗ trợ hữu ích việc rèn kĩ năng sử dụng biện pháp tu từ
nhân hóa trong viết văn miêu tả cho học sinh lớp 5, góp phần nâng cao hiệu quả dạy học
văn miêu tả, tạo một tiếng nói tích cực cho việc đổi mới phương pháp dạy học.
2. Lịch sử nghiên cứu đề tài
Nghiên cứu xây dựng hệ thống bài tập rèn kỹ năng sử dụng biện pháp tu từ
nhân hóa cho học sinh khối lớp 5 trong dạy học văn miêu tả hiện nay vẫn chưa có đề
tài chuyên biệt nào. Song dưới góc độ tìm hiểu về văn miêu tả ở tiểu học, vận dụng
các phương tiện, biện pháp tu từ vào dạy học văn miêu tả là vấn đề đã được quan tâm
từ rất lâu. Trên cơ sở đó, có thể khái lược lịch sử nghiên cứu các vấn đề liên quan trên
đây dưới hai góc độ: 1) Về văn miêu tả; 2) Văn miêu tả trong nhà trường và việc rèn
luyện kỹ năng viết văn miêu tả cho học sinh tiểu học dưới góc độ sử dụng biện pháp tu
từ nhân hóa
2.1. Những nghiên cứu về văn miêu tả
Văn miêu tả là một thể loại được các nhà nghiên cứu quan tâm chú trọng từ
cách đây gần một thế kỷ, năm 1918 trong cuốn “Việt Hán văn khảo”, cách hiểu của
Phan Kế Bính cũng khá gần với cách hiểu trong quan niệm hiện đại “Cảnh tượng của
tạo hóa hiện ra trước mắt ta, chạm đến tai ta, nghìn hình muôn trạng, làm cho ta phải
nhìn phải ngắm, phải nghĩ ngợi ngẩn ngơ. Ta cứ theo cái cảnh tượng ấy mà tả ra thì ta
gọi là văn chương tả cảnh” [3].
Năm 1935, cuốn sách đầu tiên viết về chương trình giáo dục môn Văn nước ta
“Quốc văn giáo khoa thư” của tập thể các tác giả Trần Trọng Kim, Nguyễn Văn Ngọc,
Đặng Đình Phúc, Đỗ Thận biên soạn, trong cách chọn lọc nội dung đề tài đưa vào các
đoạn văn, bài văn miêu tả, đã cho thấy các đề tài gần gũi với đời sống người Việt, như
về con vật, đồ vật, người thân, cảnh vật…[12]. Những nội dung đề tài này rất gần với
các kiểu bài văn miêu tả được dạy trong chương trình hiện nay.
Năm 1960, bằng những kinh nghiệm viết văn trong cuộc đời cầm bút của mình,
nhà văn Tô Hoài đã mang đến bạn đọc, đặc biệt là các em học sinh những cuốn sách giúp
ích rất nhiều cho việc viết văn miêu tả, như: “Một số kinh nghiệm viết văn của tôi”

tả như một phương tiện để thể hiện nội dung cuộc sống. Với các nhà nghiên cứu phê
bình văn học, thì miêu tả theo đúng vai trò của nó là một phương tiện thể hiện nội
dung, ý nghĩa tác phẩm. Tất cả những nghiên cứu trên đây chính là những gợi ý giá trị,
giúp chúng tôi xác định cơ sở lý luận cho luận văn.
2.2. Những nghiên cứu về văn miêu tả và việc dạy học văn miêu tả trong nhà
trường tiểu học
Từ sau cách mạng tháng tám (1945), văn miêu tả chính thức được đưa vào nhà
trường với tư cách là một thể loại văn học dành cho học sinh tiểu học. Nhưng phải đến
năm 1981 khi chương trình cải cách giáo dục đầu tiên thực hiện ở nước ta thì các công
trình nghiên cứu về văn miêu tả và phương pháp dạy văn miêu tả mới được chú trọng
với vị trí xứng đáng của nó. Văn miêu tả được đưa vào dạy học từ lớp 2, lớp 3 của
chương trình tiểu học, số tiết được nâng dần đến lớp 4, lớp 5 chủ yếu học viết văn
miêu tả với các dạng bài khác nhau. Mỗi dạng đều thực hiện theo quy trình: Quan sát
tìm ý, lập dàn ý, làm bài miệng, làm bài viết, trả bài. Cùng với việc đổi mới chương
trình phổ thông, các sách và tài liệu tham khảo về phương pháp dạy văn miêu tả trong
nhà trường cũng trở nên phong phú hơn.
Cuốn sách đầu tiên có thể kể đến là “Văn miêu tả và phương pháp dạy văn
miêu tả ở tiểu học” (năm 1993) của tác giả Nguyễn Trí, cuốn sách đã từng được coi
như một cẩm nang về phương pháp dạy văn miêu tả ở tiểu học. Tác giả đã chỉ rõ bản
chất, đặc điểm của văn miêu tả nói chung, các kiểu bài văn miêu tả nói riêng, phương
pháp dạy mỗi kiểu bài văn miêu tả. Trong phần ngôn ngữ miêu tả, tác giả cũng đề cập
đến khi nào vận dụng các phương tiện, biện pháp tu từ trong mỗi kiểu bài văn miêu tả
để mang đến sự sinh động, cảm xúc cho bài viết. Nhưng cũng chỉ dừng lại ở việc liệt
kê phương tiện, biện pháp nào được sử dụng trong bài chứ chưa nói tới vấn đề các
biện pháp đó được sử dụng trong từng kiểu bài như thế nào.
Năm 1996, các tác giả Nguyễn Quang Ninh và Đào Ngọc trong cuốn “Rèn kỹ
năng sử dụng tiếng Việt” dành cho chương trình đào tạo giáo viên tiểu học đã đưa ra cái
nhìn tổng quát về văn miêu tả. Sự phân biệt văn miêu tả với việc miêu tả lạnh lùng, chính
xác (trong khoa học) “Văn miêu tả không phải là sự sao chép máy móc thực tế khách
quan, mà đó là kết quả của sự nhận xét, đánh giá, tưởng tưởng, hết sức phong phú của

của Lí Thị Sơn “Xây dựng hệ thống bài tập rèn cách sử dụng biện pháp so sánh và
nhân hóa trong dạy học văn miêu tả ở lớp 4” [23], đề tài luận văn thạc sĩ Lê Thị Thu
Trang “Rèn luyện cho học sinh THCS kỹ năng sử dụng phép so sánh và nhân hóa
trong văn bản thuyết minh”, hoặc “Rèn luyện cho học sinh Trung học phổ thông sử
dụng biện pháp so sánh nhằm tăng tính biểu cảm cho bài văn nghị luận văn học” của
Đinh Thị Thu Hằng,… Các công trình này đã cho thấy các biện pháp tu từ so sánh,
nhân hóa có tác dụng rất lớn đối với việc viết văn nói chung và văn miêu tả nói riêng.
Vấn đề xây dựng hệ thống bài tập rèn kỹ năng sử dụng biện pháp tu từ nhân
hóa cho học sinh lớp 5 trong dạy học văn miêu tả chưa từng xuất hiện trong công trình
chuyên biệt nào. Vì vậy, lựa chọn đề tài này chúng tôi mong muốn đóng góp một tư
liệu hữu ích phục vụ cho việc dạy và học văn miêu tả cho học sinh lớp 5.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu
Xây dựng được hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng sử dụng biện pháp tu từ
nhân hóa và hướng dẫn sử dụng hệ thống bài tập này trong dạy học văn miêu tả nhằm
củng cố kiến thức về biện pháp tu từ nhân hóa. Đồng thời giúp các em có kỹ năng sử
dụng hiệu quả biện pháp tu từ này trong viết văn tả cảnh nói riêng, viết văn miêu tả
nói chung. Từ đó, nâng cao chất lượng dạy học Tiếng Việt trong nhà trường tiểu học.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
(1) Nghiên cứu, khái quát những vấn đề lí luận liên quan đến đề tài như: văn
miêu tả và đặc trưng cơ bản của văn miêu tả; Biện pháp tu từ nhân hóa và ý nghĩa của
biện pháp tu từ này trong biểu đạt nội dung bài văn tả cảnh; Đặc điểm nhận thức và
việc hình thành kỹ năng của học sinh lớp 5; Nghiên cứu, khảo sát mục tiêu, nội dung
dạy học văn miêu tả trong chương trình sách giáo khoa Tiếng Việt 5; Thực tế rèn kỹ
năng sử dụng biện pháp tu từ nhân hóa và việc sử dụng biện pháp này của học sinh
tiểu học hiện nay.
(2) Đề xuất hệ thống bài tập rèn kỹ năng sử dụng biện pháp tu từ nhân hóa cho
học sinh lớp 5 trong dạy học văn miêu tả và hướng dẫn sử dụng hệ thống bài tập trong
dạy học văn miêu tả cho học sinh lớp 5.
(3) Thực nghiệm để kiểm chứng tính hiệu quả và khả năng thực thi hệ thống

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Lê A, Bùi Minh Toán, Nguyễn Quang Ninh (1997), Phương pháp dạy học Tiếng
Việt, NXB Giáo dục, Hà Nội
2. Đào Duy Anh (1992), Từ điển Hán Việt, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội
3. Phan Kế Bính (1970), Việt Hán văn khảo, NXB Mặc Lâm, Sài Gòn
4. Đỗ Hữu Châu (1994), Làm văn 10, NXB Giáo dục, Hà Nội
5. Xuân Thị Nguyệt Hà (2007), Xây dựng hệ thống bài tập rèn luyện kỹ năng viết
văn miêu tả cho học sinh tiểu học, LATS Giáo dục học, Hà Nội
6. Lê Bá Hán, Hà Minh Đức (2011), Cơ sở lý luận văn học, tập 2, NXB Giáo dục, Hà
Nội
7. Tạ Đức Hiền, Ngô Thu Yến, Nguyễn Minh Hòa, Nguyễn Kim Sa, Thái Thanh
Vân (2013), Tuyển chọn những bài văn miêu tả 5, NXB Đại học Sư Phạm.
8. Tô Hoài (1999), Một số kinh nghiệm về viết văn miêu tả, NXB giáo dục
9. Phạm Hổ, Bùi Hiển, Nguyễn Quang Sáng (2004), Văn miêu tả và văn kể chuyện,
NXB Giáo dục
10. Trần Mạnh Hưởng, Lê Hữu Tỉnh (2009), Giải đáp 188 câu hỏi về giảng dạy
Tiếng Việt ở tiểu học, NXB Giáo dục
11. Trần Mạnh Hưởng, Nguyễn Trí (2011), Luyện kỹ năng tập làm văn lớp 5, tập 1 +
2, NXB Giáo dục
12. Trần Trọng Kim, Nguyễn Văn Ngọc, Đặng Đình Phúc, Đỗ Thận (2007), Quốc
văn giáo khoa thư, NXB Trẻ
13. Đinh Trọng Lạc (2008), 99 phương tiện và biện pháp tu từ Tiếng Việt, NXB Giáo
dục
14. Đinh Trọng Lạc (chủ biên), Nguyễn Thái Hòa (2002), Phong cách học Tiếng
Việt, NXB Giáo dục
15. Nguyễn Thế Lịch (2001), Cấu trúc so sánh trong Tiếng Việt, Tạp chí ngôn ngữ số
7
16.Nguyễn Đăng Mạnh (chủ biên), (2008), Muốn viết được bài văn hay, NXB Giáo
dục
17. Lê Phương Nga, Đặng Kim Nga (1996), Phương pháp dạy học Tiếng Việt ở tiểu