Chương 1
Giới thiệu về phương pháp tập huấn có
sự tham gia của người học và đặc
điểm của người lớn

Tôi nghe và tôi quên
Tôi nhìn và tôi nhớ
Tôi làm và tôi hiểu
(Khổng Tử - năm 450 trước công nguyên)8
Giới thiệu về phương pháp tập huấn có sự tham gia
của người học
1.1

Phương thức tiếp cận có sự tham gia được hình thành và sử dụng từ những năm
1970 để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng về tìm hiểu tính toàn diện của một vấn đề,
đặc biệt là trong lĩnh vực phát triển (Mayoux, October 2006 version). Do vậy,
phương thức tiếp cận có sự tham gia đã được sử dụng rộng rãi trong đào tạo cho
người lớn và tập huấn khuyến nông. Tài liệu về phương pháp tập huấn có sự tham
gia sẽ đề cập cụ thể đến vấn đề này. Nguyên tắc cơ bản của hướng tiếp cận này
không còn mới lạ bởi Khổng Tử từ những năm 450 trước Công nguyên đã có một
câu nói nổi tiếng là: “những gì tôi chỉ được nghe thì tôi sẽ quên, những gì tôi được
nhìn thì tôi sẽ nhớ và những gì tôi được làm thì tôi sẽ hiểu”.

Phương thức tiếp cận có sự tham gia xuất phát từ lý thuyết về sự tham gia tích cực
của đối tượng liên quan vào quá trình
lập kế hoạch, thảo luận, đưa ra quyết
định cho một vấn đề nào đó. Lĩnh vực
áp dụng hướng tiếp cận này có thể là

Phương thức tiếp cận có sự tham gia
khuyến khích học thông qua việc lấy người
học làm trung tâm và tạo cơ hội để họ
tương tác với nhau trong quá trình tập
huấn. Một số thế mạnh của phương thức
này là khuyến khích học viên chia sẻ kinh
nghiệm và tính sáng tạo, tạo bầu không khí
hợp tác và thân thiện giữa các thành viên
(Naoko, Version March 2007). Chìa khoá
để có sự thành công trong hướng tiếp cận
này là sử dụng phổ biến hình thức hoạt
động/làm việc theo nhóm để học viên vận
động với sự hỗ trợ của tập huấn viên. Trong tập huấn có sự tham gia, vai trò của tập
huấn viên thay đổi rất lớn so với phương thức tập huấn cũ. Ngoài kiến thức về
chuyên môn, kỹ thuật, tập huấn viên cần phải có kỹ năng tổ chức, hướng dẫn học
viên làm việc theo nhóm, động não, quan sát thực tế, thực hành, tổng hợp và các
phương pháp khác. Tập huấn có sự tham gia cần giúp người học/người nông dân
nhận ra rằng họ có khả năng đem lại những thay đổi tích cực và lâu dài.
Thảo luận và làm việc theo nhóm khuyến
khích sự chia sẻ kinh nghiệm và kiến thức
của học viên.

Tập huấn cho nông dân, công tác khuyến nông hay đào tạo cho người lớn đều có
những nguyên tắc rất khác so với đào tạo cho trẻ em. Tập huấn có sự tham gia đã
xem xét đến vấn đề này và sử dụng những phương pháp phù hợp với nguyên tắc và

10
đặc điểm đào tạo cho người lớn. Người lớn là những người có kiến thức và hiểu biết
nên tập huấn có sự tham gia lấy đối thoại hay “giao tiếp hai chiều” làm nền tảng cho
quá trình trao đổi thông tin. Trong chương này, chúng tôi sẽ đề cập cụ thể hơn về

về đặc điểm khi đi học của người lớn.

11
1.2.1
Đặc điểm khi đi học của người lớn

Sau đây là những miêu tả chung trong bối cảnh rộng về tính cách của người lớn và
sự khác nhau về tuổi, giới tính, nghề nghiệp, trình độ học vấn, văn hoá và tôn giáo
của họ. Mục đích là cung cấp cho bạn những thông tin về năng lực cũng như hạn
chế trong khả năng tiếp thu để có thể khuyến khích người lớn trong quá trình học.
Người lớn khi đi học thường có các đặc điểm cơ bản như:

Mệt mỏi
Người lớn quen với sự vận động
tích cực và thường cảm thấy mệt
mỏi khi phải ngồi học trong môi
trường lớp học qui củ. Tuổi tác, sức
khoẻ, gia đình và công việc cũng
làm cho người lớn thường cảm thấy
mệt mỏi trong khi học. Để có hiệu
quả trong quá trình tập huấn cho
người lớn, một chương trình phù hợp, kết hợp lý thuyết với thực hành, môi trường
thoải mái là thực sự cần thiết.

Chức năng của giác quan nghe nhìn suy giảm (Imel, 1988)
Chức năng của một số giác quan như
thính giác, thị giác và bộ nhớ bị suy giảm
theo thời gian và tuổi tác. Việc suy giảm
này dẫn đến khả năng nghe, nhìn và ghi
nhớ giảm. Điều này yêu cầu sử dụng các

vững chắc. Rất khó có thể bắt buộc
người lớn thay đổi nhanh chóng
trong thời gian ngắn. Tập huấn nên
được tiến hành dưới sự tôn trọng
các ý kiến, quan điểm cũng như đáp
ứng tâm tư tình cảm của họ và tạo
điều kiện thuận lợi để họ tự bộc lộ
mình.
Nông dân suy nghĩ một cách nghiêm túc và cẩn
thận cân nhắc trước khi đưa ra ý kiến của mình.

13
Tự trọng cao
Người lớn có tính tự trọng rất cao. Trong tập huấn, việc tạo ra một môi trường an
toàn và không khí cởi mở để họ đóng góp ý kiến hoặc đưa ra những thắc mắc của
mình là rất cần.

Nhiều kiến thức cơ bản (Anon. 2003)
Người lớn đã có tương đối nhiều kiến thức cơ bản. Việc mất nhiều thời gian để đề
cập đến những điều cơ bản là không
nên. Ngược lại, nên tập trung vào
những vấn đề hiện tại hay những khúc
mắc cụ thể mà họ đang gặp phải.

Nhiều kinh nghiệm (Ron and Susan
Zemke, 1984)
Người lớn có rất nhiều kinh nghiệm tích
lũy được qua trải nghiệm sống. Việc tạo
điều kiện để họ chia sẻ và học thông
qua chia sẻ kinh nghiệm là thực sự cần

không được cộng đồng tôn trọng, nhưng
đóng vai trò rất quan trọng là nêu ra ý kiến
mới đưa từ bên ngoài vào. Họ có thể có
tác động xấu đến cộng đồng nếu bị thất
bại và ngược lại sẽ tạo ấn tượng tốt nếu như thành công. Điều quan trọng là biết
cách sử dụng khả năng đi tiên phong và lòng nhiệt tình của họ để hỗ trợ và tư vấn
tăng khả năng thành công cho họ.
Đây là biểu trưng cho 5 nhóm người khác
nhau và mức độ phản ứng của họ thông qua

Những người sớm chấp nhận
Nhóm người này thường phân tích kỹ
khả năng thành công, những rủi ro có
thể gặp phải. Quá trình phân tích này
giúp họ cầm chắc sự thành công. Vì
vậy, họ rất có uy tín trước cộng đồng
và được cộng đồng tôn trọng. Họ là
những người "lãnh đạo dư luận",
được mọi người hỏi ý kiến trước khi
họ chấp nhận sự đổi mới. Họ có vai trò
rất quan trọng trong quá trình khuyến
khích và hỗ trợ các thành viên khác trong cộng đồng áp dụng cái mới.
Nuôi lợn giống mới rất tốt. Tôi đã thử rồi. Các
bác thử áp dụng đi. .
Với các đặc điểm trên, họ là nhóm người có tác động rất tích cực đến quá trình ứng
dụng kiến thức kỹ thuật của cả cộng đồng trong công tác khuyến nông. Nên đầu tư

15
nhiều thời gian, hỗ trợ thêm về kỹ thuật và kinh phí (nếu có thể) để cho nhóm này
xây dựng ”mô hình mẫu/điểm”, sử dụng để tuyên truyền và nhân rộng.

hội có ít tác động từ bên ngoài. Tuy nhiên, với sự phát triển kinh tế và các điều kiện

16
sử dụng phương tiện liên lạc hiện đại, môi trường sống của đại bộ phân nông dân
đã dần dần thay đổi nhưng đối với nhóm
nông dân nghèo, khó khăn, vùng sâu
vùng xa thì vẫn còn rất cách biệt. Trong
điều kiện phụ thuộc nhiều vào môi trường
sống, xã hội hạn hẹp và ít giao lưu với
bên ngoài, người nông dân hiện nay đang
sử dụng những kiến thức họ có.

Kiến thức thực tế
Kiến thức của người nông dân phần nhiều được đúc rút, tích lũy từ thực tế sản xuất
và truyền từ đời này sang đời khác.
Những kiến thức có được không thông
qua tập huấn hoặc đào tạo chính qui thì
thường được gọi là “kiến thức sẵn có -
kiến thức địa phương”. Nó thích ứng
cao với điều kiện địa phương và có thể
thay đổi phù hợp với những thay đổi từ
từ của môi trường. Tất cả các phương
thức đào tạo cho người lớn sẽ phải trực
tiếp liên quan đến nguồn kiến thức sẵn
có của nông dân. Kỹ thuật và ý tưởng
mới sẽ phải liên quan và kết hợp với kiến thức sẵn có để tập huấn cho người nông
dân phù hợp và có hiệu quả.
Không ai hiểu cây lúa hơn những người nông
dân một nắng hai sương trên đồng ruộng.


luôn luôn đóng vai trò chủ động trong
quá trình tập huấn cũng như áp dụng tiến bộ kỹ thuật. Sự thất bại có thể xẩy ra trong
quá trình tập huấn nếu sử dụng cách tiếp cận không phù hợp và biến vai trò của
người nông dân sang dạng bị động.
Chú gà này có vẻ khá đây!

Nhà nghiên cứu và sáng tạo có tính thực tế
Vai trò nghiên cứu của người nông
dân thể hiện rất rõ thông qua những
thay đổi và cải tiến nhỏ diễn ra hàng
ngày, hàng tháng, hàng năm trong
sản xuất. Có quan niệm cho rằng
người nông dân thường bảo thủ và
chậm tiến với trình độ kiến thức kỹ

18
thuật lạc hậu. Tuy vậy, thực tế lại chỉ ra rằng người nông dân thông qua các nghiên
cứu thực tế của mình đã có những kết quả phù hợp, thích ứng cao và bền vững
trong điều kiện môi trường cụ thể.

Người có khả năng đưa ra quyết định sáng suốt
Hàng ngày, người nông dân thường đối mặt với những thử thách và cơ hội mà họ
phải quyết định nhanh chóng. Thực tế này đã gọt dũa khả năng đưa ra quyết định
của họ.

Linh hoạt trong áp dụng kiến thức kỹ thuật (Horne, M.P and Stur, W.W. 2002)
Xuất phát từ sự khác nhau về khả
năng và nhu cầu thực tế nên
người nông dân ít khi thích nghi
một cách tuyệt đối với một giải

Chương này giới thiệu về phương pháp tập huấn có sự tham gia và đặc điểm
của người nông dân. Nông dân là những người lớn đã trưởng thành, nhiều
kinh nghiệm và tự quyết định những việc mình làm. Đây là những nguyên tắc
cơ bản mà dựa vào đó phương pháp tập huấn có sự tham gia đã được xây
dựng và phát triển. Hướng tiếp cận có sự tham gia liên quan đến triết lý về quá
trình tham gia của các đối tượng liên quan vào quá trình lập kế hoạch, thảo
luận và đưa ra quyết định. Mục đích sử dụng hướng tiếp cận này là cải thiện
môi trường học để hỗ trợ cho quá trình chuyển hoá kiến thức của nông
dân/người học cũng như tăng cường tính làm chủ của họ. Khi lên kế hoạch và
tổ chức tập huấn, điều cần phải quan tâm là đặc điểm của nguời lớn và với
nhiều tích cách khác nhau họ có thể tác động nhiều đến môi trường học hơn
nếu đem so sánh với trẻ em, ví dụ như mức độ tiếp thu, tập trung và hoài nghi.

Khi đối tượng tập huấn là người nông dân thì một số hoàn cảnh và đặc điểm
của họ cần phải được quan tâm, ví dụ như họ là những người có kiến thức và
nhu cầu thực tế và luôn tránh gặp rủi ro. Tính nghệ thuật trong tập huấn chính
là nhìn nhận những đặc điểm này là tiềm năng mà không phải là hạn chế.
Chương 2 sẽ cung cấp cho bạn đọc những phân tích sâu và thông tin cơ bản
về lý thuyết giảng dạy cho người lớn.

20