T VN 

Tng huyt áp (THA) đang lƠ mt bnh ph bin và là gánh nng t vong
hƠng đu trên th gii. Theo T chc Y t Th gii (WHO) nm 1978, trên th gii
t l mc bnh THA chim khong 10% - 15% dân s vƠ c tính đn 2015 là
29%. Nm 2000, có khong 600 triu ngi mc và 7,1 triu trng hp t vong
do THA (chim khong 13% tng s t vong toàn cu) [1]. Trong s các trng
hp mc bnh và t vong do tim mch hƠng nm có khong 35% - 40% nguyên
nhân là THA [2].
THA gây nhiu bin chng nguy him nh: suy tim, suy vƠnh, suy thn, tai
bin mch máu não…đòi hi phi điu tr lâu dài, tn kém v kinh t và nh hng
không nh ti sc khe ngi bnh. Chính vì th THA không nhng nh hng
đn cht lng cuc sng ca bn thơn ngi bnh mà còn là gánh nng cho gia
đình vƠ xƣ hi. Ti Hoa K chi phí hƠng nm cho phòng chng bnh THA trên 259
t đô la [2].
T l bnh THA có xu hng tng rt nhanh không ch  các nc có nn
kinh t phát trin mà  c các nc đang phát trin. Theo WHO nm 2003 t l
tng huy áp  khu vc Châu Âu và Bc M đƣ khá cao chim 15% - 20% trong
khi đó  n  (2000) là 31% [3].
Vit Nam đang trong quá trình chuyn đi dch t hc vi gánh nng bnh
tt kép: bnh lây nhim vn cao trong khi bnh không lây nhim đang tng nhanh
(và là gánh nng t vong chính), trong đó có s gia tng gánh nng ca THA , nht
là  khu vc thành th.
Các yu t nguy c ca bnh THA: ri lon lipid máu, thói quen n mn, hút
thuc, ung ru, ít vn đng, béo phì. Khng ch nhng yu t nguy c nƠy có
th làm gim 80% bnh THA [4] và có th d phòng đc thông qua các bin pháp
can thip có hiu qu.
2
Nhiu bng chng cho thy THA đang gia tng nhanh cùng vi s thay đi
nhanh chóng v kinh t xã hi, dch t hc, đc bit là trong khu vc đô th. Theo
nghiên cu ca b môn Tim mch và Vin Tim mch ti thành ph Hà Ni nm

1.1.2. Phân đ tng huyt áp
Có nhiu cách phân loi THA khác nhau.  Vit Nam, có 2 cách phân loi
đc áp dng ph bin lƠ phơn đ THA theo WHO/ISH (nm 2003) [4], [8], [9] vƠ
phân loi huyt theo JNC VII.
Phân loi HA  ngi ln
Theo WHO (2003)
Theo JNC VII
Loi HA
HATT
HATTr
HATT
HATTr
Bình thng
-
-
< 120
< 80
Tin tng huyt áp
-
-
120 - 139
80 - 89
Tng huyt áp

 I
140 - 159
90 - 99

đng máu, X - quang tim phi, soi đáy mt nu cn. Ngoài ra THA còn có mt s
biu hin thy ting thi  tim, nhp tim nhanh hoc lon nhp, có th có suy tim.
Khám bng có th phát hin ting thi tâm thu hai bên rn, trong hp đng mch
thn, phng đng mch ch hoc phát hin thn to, thn đa nang lƠ mt trong
nhng bnh nguyên nhân gây THA.
Cn lâm sàng đ đánh giá các yu t nguy c THA, tìm các du hiu ca
THA, nghi ng THA th phát cng nh xác đnh THA đƣ có tn thng c quan
đích hay cha. Mt s xét nghim thng đc ch đnh nh: công thc máu, hóa
sinh máu (đng máu lúc đói, ure, creatinin, cholesterol, đin gii đ), tng phn
tích nc tiu, đin tâm đ, siêu âm tim. Ch đnh cn lâm sng cn đc đt ra
trên tng bnh nhân c th nht là khi điu tr gp khó khn, nghi ng THA có
nguyên nhân, bnh nhân tr tui có ch s HA cao.
Thang Long University Library
5
Nguyên nhơn THA: đa phn lƠ THA vô cn, ch có 5% trng hp tìm thy
nguyên nhân THA, hay gp  ngi tr nh: hp đng mch thn, u tuyn thng
thn…
1.1.4. Tn thng c quan đích trong tng huyt áp
Tim: Suy tim và bnh mch vành là hai bin chng chính và là nguyên nhân
t vong cao nht ca THA [6].
Não: các tai bin do THA thng gp nh: nhi máu não, xut huyt não có
th t vong hoc đ li di chng nng n. Có th ch gp THA thoáng qua vi các
triu chng thn kinh khu trú không quá 24 gi hoc bnh não do THA vi các
triu chng lú ln, hôn mê kèm co git, nôn ma, nhc đu d di [6].
Thn: có th gp các tn thng: x va đng mch thn, suy thn.
Mch máu: THA là yu t gơy x va đng mch, x va h thng mch
ngoi biên, phng đng mch ch [12].
Mt: Soi đáy mt có th thy tn thng đáy mt [8]. Theo Keith-
WagenerBarker có 4 giai đon có tn thng đáy mt:
ứ Giai đon I: Tiu đng mch cng và bong.

7
1.3. Mt s yu t liên quan ti tng huyt áp
1.3.1. Các yu t không thay đi đc
ứ Tui: thông thng  ngi trng thành tui càng cáo, tr s HA càng cao.
THA xut hin thung xuyên hn  nhóm nam ≥ 55 vƠ n ≥ 65 tui.
ứ Gii: nam thng có t l mc THA cao hn n. Riêng vi n trong đ tui
đƣ mƣn kinh cng có t l mc THA cao.
ứ Chng tc: ngi châu M gc Phi hoc ngi Phi gc châu M có nguy c
mc THA cao hn so vi ngi gc châu Âu.
ứ Tin s gia đình: nhng ngi có ngi cùng huyt thng trong gia đình b
THA thì cng có nguy c mc THA cao hn [14].
1.3.2. Các yu t có th thay đi đc
Yu t nguy c có th thay đi đc gm: hút thuc lá, ung ru bia, ch
đ n nhiu mui, ít rau qu, s dng du m không hp lý, ít vn đng th lc,
béo phì (BMI ≥ 23), ri lon lipid máu, đái tháo đng…[14].
Hút thuc lá: theo mt s kt qu nghiên cu, hút thuc lá có liên quan ti
mc đ THA. Thuc lá lƠm tng nguy c nhi máu c tim lên 4 ln, đt t lên 5
ln, nguy c mc bnh THA cao gp 1,45 ln so vi ngi không hút thuc lá.
Trong thuc lá có cha ti hn 4000 cht vi 200 cht đc hi trong đó quan trng
nht là nicotin có tác dng co mch ngoi biên, tng nng đ serotonin não vi
tuyn thng thn gây THA [4]. Hút thuc lá có th gơy ra cn THA kch phát.
Ngoài ra khí CO trong quá trình hút thuc lá lâu dài s gơy lên mƠng x va đng
mch lƠ nguy c gơy THA. Hút thuc lá cng lƠm tng nguy c mc bnh mch
vành lên 50 - 60% so vi ngi không hút [15].
Ung ru bia nhiu: theo kt qu nghiên cu trc đơy đƣ cho thy có s
liên quan gia vic s dng ru bia nhiu vƠ THA [4], [16]. Ru có th gây ri
lon nhp tim, ri lon điu hòa Lipoprotein và Triglycerid, làm tng nguy c
THA, nhi máu c tim vƠ các bnh lý v mch máu. Ru còn làm gim tác dng
8
ca thuc điu tr THA. Khong 10% trng hp THA liên quan đn ung ru

Mt s nghiên cu nhn thy béo phì có mi liên quan vi các mc HA.
Nguy c THA  ngi tha cân, béo phì cao gp hai ln so vi ngi bình thng
và cao gp ba ln so vi ngi nh cân[18], [19]. Ch s BMI càng ln mc đ
THA cƠng cao [20]. NgoƠi ra, trên các đi tng béo phì có s thay đi bt li v
các ch s sinh hóa nh tng lipid máu toƠn phn, tng cholesterol đu có nh
Thang Long University Library
9
hng xu đn sc khe và tr s HA.
Ch đ n nhiu rau qu, trái cây, s dng du m thc vt mang li sc
khe cho tim mch qua đó lƠm gim nguy c THA. Ch đ n s dng ít s dng
các đ ung có ga, đng nhanh, hn ch và kim soát đng huyt tt cng lƠm
gim nguy c THA vì THA vƠ đái tháo đng có mi liên h rt cht ch vi nhau.
1.4. Tình hình nghiên cu trên th gii vƠ  Vit Nam
1.4.1. Trên th gii
Bnh THA trong cng đng ngƠy cƠng có xu hng gia tng đc bit là 
các nc phát trin. Ngày nay vn đ không dng li  đó, THA hin đang có xu
hng gia tng  c các nc đang phát trin, c khu vc châu Phi.
Ti các nc phát trin, t l mc THA cng rt thay đi. Ti châu Âu, t l
này  Cng hòa dân ch c (c) lƠ 28%, Cng hòa liên bang c là 17% [21],
Pháp (1994) là 41% [22], Tây Ban Nha (1996) là 30%. Ti châu M, t l mc
THA  Canada (1995) là 22% [23]. Ti mt s nc thuc khu vc thuc Châu Á
nh n  (2000) t l THA là 31%, ti Philipin (2000) t l này là 23%, Trung
Quc (2002) 27,2% [3].
Mt cuc điu tra ti Hoa K nm 1999 - 2000 trên đi tng ngi trng
thành cho thy t l HA bình thng là 39%; 31% thuc nhóm tin THA va 29% là
THA. T l hin mc hiu chnh theo tui  nam là 39% so vi n 23,1%. T l
THA  nam ch cao hn  n la tui trc tui 45.  đ tui 45-54, t l THA 
n bt đu nhnh hn  nam gii vƠ sau đó t l THA  n cao hn nam [24]. THA
đc coi là nguyên nhân ch yu hoc góp phn chính trong 11,4% các ca t vong
 M nm 2003. c tính chi phí trc tip và gián tip cho THA nm 2003 đƣ lên

và các ch s nhân trc hc ch chim 23% (18,8% nông thôn, 29,5%  thành
th), trong khi hiu bit sai v các yu t nguy c chim hn 1/3 dơn s (44,1% 
Thang Long University Library
11
nông thôn, 27,1%  thành th) [29].
Theo nghiên cu ca tác gi Phm Gia Khi và cng s ti Hà Ni v THA
nm 1998 - 1999 thy ch s BMI trung bình ca qun th nghiên cu là 20,09.
Nhóm BMI t 22 tr lên có nguy c THA [19]. Nghiên cu ca tác gi Nguyn
Lân Vit (2007) cng cho thy nhng ngi có BMI t 23 tr lên có nguy c THA
cao hn so vi ngi có BMI <18,5 (chun) là 1,61 ln; ngui có BMI > 30 có
nguy c THA hn chun là 5,2 ln [20].
1.5. iu tr bnh tng huyt áp
Trc ht phi xác đnh THA là mt bnh nguyên phát (không có nguyên
nhân) hay ch là triu chng ca mt bnh khác. Mun th, phi khám bnh nhân
toàn din, tìm hiu các tin s bnh tt, các thuc đang dùng, lƠm các xét nghim
vƠ thm dò X-quang, siêu ơm…cn thit liên quan đn chc nng thn…đ tìm
đc nguyên nhân gây THA.
Khi đƣ đc phát hin có bnh, bnh nhân phi ht sc quan tâm vic điu
tr bnh cho bn thân mình.
Mc tiêu ca vic điu tr bnh THA cho đn nay lƠ đa HA tr li mc
bình thng hoc ít nht lƠ đn mc cho phép, đng thi phi làm gim đc tai
bin và t vong. Vì vy, bên cnh vic dùng thuc phi chú ý c đn các bin pháp
khác nh ch đ n ung, ch đ luyn tp, ch đ sinh hot và làm vic, gii
quyt tt các yu t đe da làm bnh d tin trin xu.
Trong điu tr, ngi ta chú ý nhiu đn HATTr, nhng T chc Y t Th
gii (WTO) cho rng “Huyt áp tơm thu cng lƠ yu t đe da mnh m tng
đng vi huyt áp tơm trng”, do vy phi bng mi cách không đc đ các
con s HA tng quá cao. Mc HA đa xung mong mun là trong gii hn đc
quy đnh ngha lƠ < 140/90 mmHg, tuy nhiên  ngi đƣ b bnh t lâu không
đc cha hoc cha không đy đ, HA thng xuyên  mc cao 150 - 160/95 -

vin Bch Mai thc hin.
ứ o các ch s nhân trc (chiu cao, cân nng, vòng bng, vòng mông…) do
các điu dng viên thc hin s dng các dng c cơn đo chun và theo
hng dn thng quy ca Vin Dinh dng quc gia.
ứ Huyt áp đc đo bi các điu dng viên hai ln bng máy HA đin t
OMRON  cánh tay theo hng dn ca nhà s dng vƠ theo thng quy
14
ca Vin Tim mch Trung ng. Nu s đoca hai ln đo chênh nhau qua 10
mmHg thì s đc đo li ln ba. Giá tr HA đc tính là giá tr trung bình
ca các ln đo.

2.2.3. Bin s nghiên cu
2.2.3.1.ăCácăthôngătinăcăbnăvăcácăđiătngă
ứ Thông tin cá nhơn: tui, gii, ngh nghip, trình đ hc vn ca đi tng.
ứ iu kin kinh t ca h gia đình
2.2.3.2.ăThôngătinăvătngăhuytăáp
ứ T l THA, phơn đ THA
ứ Các yu t nguy c THA vƠ bnh không lơy nhim nói chung đc đ cp
trong nghiên cu nƠy bao gm: hút thuc, ung ru, béo phì.
2.2.4. X lý s liu
S liu đc nhp vƠ x lý bng phn mm SPSS. Thng kê mô t (giá tr
trung bình, phng sai, t l phn trm) đc s dng đ mô t đc đim nhóm
nghiên cu vƠ các bin s. H s tng quan (Spearman’s Rho) đc s dng đ
đánh giá mi liên quan gia các bin s. Mc ý ngha thng kê s dng lƠ 0,05.
2.2.5. Sai s và khng ch sai s
2.2.5.1.ăSaiăsă
ứ Sai s do dng c, k thut đo.
ứ Sai s do thu nhp thông tin trong phng vn, ghi chép thông tin
ứ Sai s do nh li vi các thông tin nh: hút thuc, ung ru, chn đoán vƠ
điu tr THA

35 - 34
639
25,6
754
25,2
45 - 44
544
21,8
820
27,4
55 - 64
586
23,5
607
20,3
≥ 65
169
6,8
104
3,5
Ngh
nghip
Công chc, nhơn viên vn phòng
779
29,4
715
32,7
Kinh doanh, buôn bán
594
24,7

676
26,4
900
30,2
Trung hc chuyên nghip tr lên
1088
50,6
1049
38,5
Tng
2497
52,3
2993
47,7
Bng 3.1: Thông tin chung v đi tng nghiên cu
Nhn xét: C cu tui tng đi đng đu gia hai gii, t l tham gia 
nhóm tui tr thp hn các nhóm khác. Ngh nghip ch yu  nam gii là cán b,
công chc, nhơn viên vn phòng (29,4%) vƠ  n gii lƠ ngi v hu, ni tr
(40,69%). Kinh doanh buôn bán là nhóm ngh đng hàng th hai  c nam và n
(ln lt là 24,7% và 21,4%). T l có hc vn t trung hc chuyên nghip tr lên
 nam cao hn n (50,6% so vi 38,5%).
Thang Long University Library
17
3.2. T l mc tng huyt áp
3.2.1. T l tng huyt áp theo gii
Nam
N

Biu đ 3.1: Gii tính
Nhn xét: Tng s BN đc phát hin THA lƠ 1.048 ngi, trong đó nam có

210
35,3
255
55,1
Tng
589
100
459
100
Bng 3.2: T l mc tng huyt áp theo nhóm tui và gii
Nhn xét: T l THA tng dn theo nhóm tui và  nam cao hn  n, tr
nhóm tui ≥ 65, khác bit có ý ngha thng kê (p < 0,05).
56,2%
43,8%
18
3.2.3. Phân đ tng huyt áp

Biu đ 3.2: Phân đ tng huyt áp
Nhn xét: THA đ I chim phn ln (43,8%) trong s nhng ngi hin mc
THA, THA đ II và III chim ln lt là 40,8% và 15,4%.
ƣ đc điu tr THA
ƣ đc chn đoán, cha
đc điu tr
Cha đc chn đoán
Biu đ 3.3: T l đi tng mc THA đã đc chn đoán, điu tr
Nhn xét: Phn ln đi tng THA đu đƣ bit đc tình trng bnh ca
mình, 82,6% đi tng THA đƣ đc chn đoán, trong đó 20,3% đi tng đƣ
đc tin hƠnh điu tr. Ch có 17,4% đi tng THA cha bit v tình trng bnh
ca mình.
43,8%

39,2
1,3
20,1
Tng cng
54,6
1,7
25,7
Bng 3.3: T l hút thuc hin ti theo tui)
Nhn xét: t l hút thuc hin ti  nam cao hn nhiu ln so vi n. T l
hút thuc tng lên  nhóm tui 35 - 54 sau đó gim xung  nhóm tui 55 - 64 tui
vƠ ≥ 65 tui.
3.3.2. T l ung ru
Nhóm tui
Nam
N
Chung
25 - 34 tui
89,6
52,4
68,7
35 - 44 tui
91,1
48,7
67,8
45 - 54 tui
90
49
67,8
55 - 64 tui
86,2

15,0
14,3
55 - 64 tui
17,4
18,8
18,0
≥ 65 tui
21,5
22,7
21,8
Tng cng
14,6
12,4
13,8
Bng 3.5. T l béo phì (BMI ≥ 25) theo tui, gii (%)
Nhn xét: t l béo phì tính chung là 13,8%,  nam và n ln lt là 14,6%
và 12,4%. T l béo phì có xu hng tng theo nhóm tui  c hai gii, tng nhanh
hn  n so vi nam, t 9,3%  nhóm tui 25 - 34 tui lên 18,0%  nhóm tui 55 -
64. T nhóm tui 45 tr lên, t l béo phì  n cao hn so vi nam.
3.4. Mt s yu t liên quan đn tng huyt áp
3.4.1. Liên quan gia tng huyt áp và mt s yu t kinh t xã hi
Trình đ
Tng s
Tng huyt áp
S lng (n)
T l (%)
Tiu hc tr xung
207
61
29,6

93
15,7
Kinh doanh buôn bán
434
113
26,1
Ni tr, hu trí
484
143
29,7
Khác
209
44
21,3
Bng 3.7: Tng huyt áp theo ngh nghip
Nhn xét: s ngi mc THA cao nht  nhóm ni tr, hu trí (29,7%), thp
nht là nhóm công chc, nhơn viên vn phòng (11,2%) và nhóm kinh doanh buôn
bán (26,1%).
3.3.2. Liên quan gia tng huyt áp và mt s yu t nguy c

Tng huyt áp
Có
Không
S lng (n)
T l (%)
S lng (n)
T l (%)
Ung
ru
Có

74,1
Không
682
16,71
3398
83,29
Tng cng
1048
4442
Bng 3.9: Tng huyt áp theo tình trng hút thuc lá (%)
Nhn xét: t l THA  nhóm đi tng có hút thuc lá là 25,9%, cao hn có
ý ngha thng kê so vi  nhóm không hút thuc lá (16,71%).

Tng huyt áp
Có
Không
S lng (n)
T l (%)
S lng (n)
T l (%)
BMI
< 18,5
730
17,5
3982
82,5
18,5 - 23
60
10,4
519

Tng t nh nghiên cu ca Hi Tim mch hc thành ph H Chí Minh
(1999), trong nghiên cu ca tôi, đa s nhng ngi mc THA đu  mc đ I
(43,8%) mc dù mc THA đ II vƠ đ III ln lt là 40,3% và 15,4%, cao hn so
vi t l 27,6% và 18,6% trong nghiên cu  thành ph H Chí Minh [33], [34].
Ngoài s khác bit v đa d vƠ tp quán, điu này có th có liên quan vi kh
nng đc phát hin, chn đoán vƠ điu tr THA.
4.1.1. Gii
Xét theo gii, t l THA  nam cao hn so vi n (56,2% so vi 43,8%).
Kt qu ca tôi phù hp vi kt qu nghiên cu ca Nguyn Lân Vit (2003) ti
ông Anh - Hà Ni vi t l mc THA  nam là 55,8%,  n là 44,2% [20] và
nghiên cu ca HoƠng Vn Minh và cng s ti Ba vì (2002) vi 58,1% nam và
41,9% n b THA [32]. T l mc THA  nam cao hn so vi n còn đc ghi
24
nhn  mt s nghiên cu  các khu vc khác. Kt qu điu tra y t quc gia nm
2001 - 2002 cho thy t l THA  nam gii là 61,2% và n gii là 37,9% [1] hay
theo nghiên cu ca Ơo Duy An  th xã Kon Tum t l THA  nam gii là
65,38%, n gii là 34,62% [36]. Các công trình nghiên cu trên th gii cng đu
thy rng THA gp  nam nhiu hn  n [21], [24] [36].
Trong gii hn bài nghiên cu này, t l THA  nam gii cao hn n
(56,2% so v 43,8%) vƠ có nguy c mc bnh THA  nam gii cao gp 1,28 ln
n gii. T l nam gii mc THA cao hn n gii đƣ đc ghi nhn trong nhiu
nghiên cu trong vƠ ngoƠi nc v điu này có th gii thích bi li sng ca nam
gii thích ung ru, hút thuc hn n gii, tc đ làm vic cao hn n gii và
mt vài nhng nguyên nhân sinh hc khác nhau gia hai gii cng dn ti s khác
bit này [21],[36].
4.1.2. Tui
Xét theo đ tui cho thy t l THA tng dn theo đ tui t 3,6%  nhóm
tui 25 - 34 lên 9,6%  nhóm tui 35 - 44, 15,9%  nhóm tui 45 - 54, 26,5% 
nhóm tui 55 - 64 và 42,98%  nhóm tui ≥ 65. Mc dù có s khác bit v thi
gian vƠ đa đim nghiên cu c th song kt qu nƠy cng phù hp vi nghiên cu

HoƠng Vn Minh nm 2002 (17,4%) [32] vƠ nghiên cu ca Nguyn Lân Vit nm
2003 (34,6%) [20].
Kt qu này có th đc gii thích là do s khác nhau trong nhn thc bnh
tt ca ngi dân, mi quan tâm v các vn đ sc khe cng nh mc đ thc
hin công tác truyn thông giáo dc sc khe  mi quc gia, đa phng. Mc dù
t l nhn bit bnh tt nói chung và bnh THA nói riêng đƣ bc đu có nhng
ci thin theo chiu hng tt lên so vi các nghiên cu trc nhng t l không
nhn bit đc bnh tt ca mình vn còn  mc cao có l công tác tuyên truyn
giáo dc sc khe phòng chng bnh THA trong cng đng vn cha đt yêu cu