TV N
T ng huy t áp (THA) đang lƠ m t b nh ph bi n và là gánh n ng t vong
hƠng đ u trên th gi i. Theo T ch c Y t Th gi i (WHO) n m 1978, trên th gi i
t l m c b nh THA chi m kho ng 10% - 15% dân s vƠ
29%. N m 2000, có kho ng 600 tri u ng

c tính đ n 2015 là

i m c và 7,1 tri u tr

ng h p t vong

do THA (chi m kho ng 13% t ng s t vong toàn c u) [1]. Trong s các tr

ng

h p m c b nh và t vong do tim m ch hƠng n m có kho ng 35% - 40% nguyên
nhân là THA [2].
THA gây nhi u bi n ch ng nguy hi m nh : suy tim, suy vƠnh, suy th n, tai
bi n m ch máu não…đòi h i ph i đi u tr lâu dài, t n kém v kinh t và nh h

ng

không nh t i s c kh e ng

ng

đ n ch t l

i b nh. Chính vì th THA không nh ng nh h


t t kép: b nh lây nhi m v n cao trong khi b nh không lây nhi m đang t ng nhanh
(và là gánh n ng t vong chính), trong đó có s gia t ng gánh n ng c a THA , nh t
là

khu v c thành th .
Các y u t nguy c c a b nh THA: r i lo n lipid máu, thói quen n m n, hút

thu c, u ng r

u, ít v n đ ng, béo phì. Kh ng ch nh ng y u t nguy c nƠy có

th làm gi m 80% b nh THA [4] và có th d phòng đ
can thi p có hi u qu .

c thông qua các bi n pháp


Nhi u b ng ch ng cho th y THA đang gia t ng nhanh cùng v i s thay đ i
nhanh chóng v kinh t xã h i, d ch t h c, đ c bi t là trong khu v c đô th . Theo
nghiên c u c a b môn Tim m ch và Vi n Tim m ch t i thành ph Hà N i n m
2001 - 2002, t l THA
n

tr

ng thành là 23,2%, cao g n ngang hàng v i nhi u

c phát tri n trên th gi i [5], [6]. M t nghiên c u m i g n đơy cho th y t l

t ng huy t áp ng

2

Thang Long University Library


CH
1.1.

NG I - T NG QUAN TÀI LI U

nh ngh a, phơn lo i vƠ tri u ch ng t ng huy t áp

1.1.1.

nh ngh a t ng huy t áp
Theo T ch c Y t th gi i, m t ng

i tr

ng thƠnh đ

c g i là THA khi

huy t áp tơm thu (HATT) ≥ 140 mmHg vƠ ho c huy t áp tơm tr

ng (HATT) ≥

90mmHg ho c đang đi u tr thu c h áp hàng ngày ho c có ít nh t 2 l n đ

c bác


-

-

< 120

< 80

-

-

120 - 139

80 - 89

I

140 - 159

90 - 99

140 - 159

90 - 99

II

160 - 179

3


1.1.3. Tri u ch ng c a b nh THA
B nh nhân b THA đa s đ u không có tri u ch ng gì cho t i khi phát hi n
ra b nh. Bi u hi n hay g p nh t là đau đ u vùng ch m và hai bên thái d

ng, ngoƠi

ra có th có h i h p, m t, khó th , m m t, tê đ u chi...m t s tri u ch ng khác tu
thu c vào nguyên nhân ho c bi n ch ng c a THA [10].
o huy t áp (HA) lƠ ph
Th

ng pháp có ý ngh a ch n đoán xác đ nh b nh.

ng dùng huy t áp k th y ngân ho c m t s lo i d ng c đo HA khác vƠ áp

d ng theo tiéu chu n c a H i Tim m ch Vi t Nam.
ứ T i phòng khám: Khi b nh nhân có tr s HA ≥ 140/90 mmHg sau khám l i
lâm sàng ít nh t hai ho c ba l n khác nhau, m i l n khám đu c đo ít nh t 2 l n
đ

c ch n đoán lƠ THA [11].

ứ T i nhà, khi đo nhi u l n đúng ph

ng pháp có tr s HA>135/85 mmHg thì

có th ch n đoán lƠ THA.

c đ t ra

trên t ng b nh nhân c th nh t là khi đi u tr g p khó kh n, nghi ng THA có
nguyên nhân, b nh nhân tr tu i có ch s HA cao.

4

Thang Long University Library


Nguyên nhơn THA: đa ph n lƠ THA vô c n, ch có 5% tr
nguyên nhân THA, hay g p

ng

ng h p tìm th y

i tr nh : h p đ ng m ch th n, u tuy n th

ng

th n…
1.1.4. T n th

ng c quan đích trong t ng huy t áp

Tim: Suy tim và b nh m ch vành là hai bi n ch ng chính và là nguyên nhân
t vong cao nh t c a THA [6].
Não: các tai bi n do THA th


THA đang ngƠy cƠng gia t ng vƠ lƠ nguyên nhân t vong hƠng đ u trên th
gi i [13]. Trong s 57 tri u ca t vong trên toàn c u n m 2008 gơy thi t h i kho ng
36 tri u USD thì có 63% là do các b nh nh b nh tim m ch (trong đó có THA),
ti u đ

ng, ung th vƠ các b nh hô h p m n tính. D tính con s t vong do b nh

không lây nhi m s ti p t c t ng trên toƠn th gi i đ c bi t là

các n

c thu nh p

th p và trung bình [13].
THA
tr

c tính gây ra 7,5 tri u ca t vong, chi m kho ng 12,8% t t c các

ng h p t vong, và là m t y u t nguy c chính gây b nh tim m ch. T l

THA không có s khác bi t nhi u trong t t c các nhóm n
th p nh t

các n

c có thu nh p cao [13]. Hi n nay n

c tuy v y nó th



ơy lƠ nh ng chi n l

c có hi u qu

cao trong vi c ki m soát và phòng ng a s gia t ng gánh n ng b nh t t và t vong
do THA.

6

Thang Long University Library


1.3. M t s y u t liên quan t i t ng huy t áp
1.3.1. Các y u t không thay đ i đ
ứ Tu i: thông th

ng

ng

c

i tr

ng thành tu i càng cáo, tr s HA càng cao.

THA xu t hi n thu ng xuyên h n
ứ Gi i: nam th



n nhi u mu i, ít rau qu , s d ng d u m không h p lý, ít v n đ ng th l c,

béo phì (BMI ≥ 23), r i lo n lipid máu, đái tháo đ

ng…[14].

Hút thu c lá: theo m t s k t qu nghiên c u, hút thu c lá có liên quan t i
m c đ THA. Thu c lá lƠm t ng nguy c nh i máu c tim lên 4 l n, đ t t lên 5
l n, nguy c m c b nh THA cao g p 1,45 l n so v i ng

i không hút thu c lá.

Trong thu c lá có ch a t i h n 4000 ch t v i 200 ch t đ c h i trong đó quan tr ng
nh t là nicotin có tác d ng co m ch ngo i biên, t ng n ng đ serotonin não v i
tuy n th

ng th n gây THA [4]. Hút thu c lá có th gơy ra c n THA k ch phát.

Ngoài ra khí CO trong quá trình hút thu c lá lâu dài s gơy lên mƠng x v a đ ng
m ch lƠ nguy c gơy THA. Hút thu c lá c ng lƠm t ng nguy c m c b nh m ch
vành lên 50 - 60% so v i ng
U ng r

i không hút [15].

u bia nhi u: theo k t qu nghiên c u tr

liên quan gi a vi c s d ng r



lƠm t ng Lipoprotein, HDL mƠ còn tác d ng gi m THA. Ngày nay tính ch t công
vi c đang d n thay đ i, công vi c v n phòng vƠ s d ng máy móc thay th con
ng

i khi n l i s ng ít v n đ ng cƠng t ng vƠ kéo theo h l y c a nó d n t i t ng

nguy c THA, x v a đ ng m ch…
Tình tr ng th a cân, béo phì: cùng v i s phát tri n kinh t , tình tr ng dinh
d

ng đ

c c i thi n và công vi c ít v n đ ng chi m u th thì t l béo phì ngày

cƠng gia t ng. Ch s c th (BMI), đ
th

ng đ

c tính b ng cân n ng (kg)/chi u cao (m)2

c s d ng đ phân lo i tình tr ng dinh d

h i đái tháo đ

ng chơu Á (IDI/WPRO), ng

ng. Theo quy



23 ≤ BMI < 30

Béo phì đ I

25 ≤ BMI < 30

Béo phì đ II

BMI ≥ 30

B ng 1.2. Phân lo i tình tr ng dinh d

ng theo IDI/WPRO

M t s nghiên c u nh n th y béo phì có m i liên quan v i các m c HA.
Nguy c THA

ng

i th a cân, béo phì cao g p hai l n so v i ng

và cao g p ba l n so v i ng

i bình th

ng

i nh cân[18], [19]. Ch s BMI càng l n m c đ



Vi t Nam

1.4.1. Trên th gi i
B nh THA trong c ng đ ng ngƠy cƠng có xu h

ng gia t ng đ c bi t là

c phát tri n. Ngày nay v n đ không d ng l i

đó, THA hi n đang có xu

các n
h

ng gia t ng
T i các n

này

c các n

c đang phát tri n, c khu v c châu Phi.

c phát tri n, t l m c THA c ng r t thay đ i. T i châu Âu, t l

C ng hòa dân ch

c (c ) lƠ 28%, C ng hòa liên bang



ng ng

n l a tu i tr

nam là 39% so v i n 23,1%. T l

c tu i 45.

nam gi i vƠ sau đó t l THA

đ tu i 45-54, t l THA
n cao h n nam [24]. THA

c coi là nguyên nhân ch y u ho c góp ph n chính trong 11,4% các ca t vong
M n m 2003.

c tính chi phí tr c ti p và gián ti p cho THA n m 2003 đƣ lên

t i 65,3 t USD [1].
V nguy c c a THA theo nghiên c u g n đơy t i Nigeria cho th y THA có
liên quan t i m t s y u t nh : tu i, gi i, BMI, đ

ng huy t...Hay m t nghiên

c u khác trên 2802 b nh nhân t i Brazil (1996) v các y u t nguy c c a THA
9


nh : tu i, y u t gia đình, béo phì, thu nh p, hút thu c, u ng r


Nguy n Th Trúc đi u tra 1582 ng
đ it

ng ch a t ng đ

i trên 18 tu i n m 2001 t i Ti n Giang, 16,1%

c đo HA, 58,7% có đo nh ng không nh tr s HA c a

mình, 10,3% nh con s HA nh ng không ki m tra th

ng xuyên, 14,3% có ý th c

ki m tra đ nh k [28]. Theo s li u đi u tra d ch t qu c gia n m 2001-2002, t l
nam gi i là 15,1% và n gi i là 13,5% [27]. i u tra c a Vi n Tim m ch

THA

Vi t Nam v t n su t THA và các y u t nguy c t i các t nh mi n B c Vi t Nam
n m 2001 - 2002 (trên 5012 ng
16,5%, có 23% đ i t

i) cho th y t n su t THA ngu i tr

ng bi t đúng nguy c c a b nh. Trong 818 ng

hi n THA, t l THA đ I, đ II, đ III l n l
ch có 84 ng
bình th

Thang Long University Library


nông thôn, 27,1%

thành th ) [29].

Theo nghiên c u c a tác gi Ph m Gia Kh i và c ng s t i Hà N i v THA
n m 1998 - 1999 th y ch s BMI trung bình c a qu n th nghiên c u là 20,09.
Nhóm BMI t 22 tr lên có nguy c THA [19]. Nghiên c u c a tác gi Nguy n
Lân Vi t (2007) c ng cho th y nh ng ng
cao h n so v i ng

i có BMI t 23 tr lên có nguy c THA

i có BMI <18,5 (chu n) là 1,61 l n; ngu i có BMI > 30 có

nguy c THA h n chu n là 5,2 l n [20].
1.5. i u tr b nh t ng huy t áp
Tr

c h t ph i xác đ nh THA là m t b nh nguyên phát (không có nguyên

nhân) hay ch là tri u ch ng c a m t b nh khác. Mu n th , ph i khám b nh nhân
toàn di n, tìm hi u các ti n s b nh t t, các thu c đang dùng, lƠm các xét nghi m
vƠ th m dò X-quang, siêu ơm…c n thi t liên quan đ n ch c n ng th n…đ tìm
đ

c nguyên nhân gây THA.
Khi đƣ đ

con s HA t ng quá cao. M c HA đ a xu ng mong mu n là trong gi i h n đ
quy đ nh ngh a lƠ < 140/90 mmHg, tuy nhiên
đ

c ch a ho c ch a không đ y đ , HA th

ng

ng xuyên

ng
c

i đƣ b b nh t lâu không
m c cao 150 - 160/95 -

100 mmHg, h đƣ quen v i m c huy t áp đó, n u c đ a áp xu ng th p h n thì có
11


khi nguy hi m, làm cho b nh nhân r t khó ch u vì vi c t

i máu não d b gi m v i

nh ng h u qu không t t, ch a k đ n vi c ph i dùng nhi u thu c ph i h p có th
gây nên nh ng tác d ng ph không t t cho h . T t nhiên

m c HA đó thì các tai

bi n v n c n ng h n, tu i th gi m h n so v i nh ng b nh nhân có m c c a HA


T t c các b nh nhơn đ n khám t i khoa KCBTYC t tháng 5 đ n tháng 8
n m 2013, có đ tiêu chu n đ đi u tr b nh THA.
2.1.2. Ch n m u nghiên c u
Các đ i t
b nh đ

ng đ

c l a ch n ng u nhiên d a trên danh sách khám ch a

c qu n lý t i Khoa Khám ch a b nh theo yêu c u t i B nh vi n B ch

Mai. Trong 3 tháng t tháng 5 đ n tháng 8/2013 có 5490 BN đ n khám t i Khoa
KCBTYC - B nh vi n B ch Mai có đ yêu c u tham gia đi u tra nghiên c u
(nh ng ng

i đ đi u ki n s c kh e tham gia nghiên c u, phi u th m dò h p

l …), bao g m 2497 nam và 2993 n .
2.2. Ph

ng pháp nghiên c u

2.2.1. Thi t k nghiên c u
Nghiên c u mô t , c t ngang
2.2.2. Ph

ng pháp thu th p thông tin


cánh tay theo h

ng qu c gia.

ng viên hai l n b ng máy HA đi n t

ng d n c a nhà s d ng vƠ theo th
13

ng quy


c a Vi n Tim m ch Trung
mmHg thì s đ

ng. N u s đoc a hai l n đo chênh nhau qua 10

c đo l i l n ba. Giá tr HA đ

c tính là giá tr trung bình

c a các l n đo.
2.2.3. Bi n s nghiên c u
2.2.3.1.ăCácăthôngătinăc ăb năv ăcácăđ iăt

ngă

ứ Thông tin cá nhơn: tu i, gi i, ngh nghi p, trình đ h c v n c a đ i t
ứ


2.2.5.1.ăSaiăs ă
ứ Sai s do d ng c , k thu t đo.
ứ Sai s do thu nh p thông tin trong ph ng v n, ghi chép thông tin
ứ Sai s do nh l i v i các thông tin nh : hút thu c, u ng r

u, ch n đoán vƠ

đi u tr THA
2.2.5.2ăKh ngăch ăsaiăs ă
ứ S d ng các d ng c đo đ t chu n vƠ đ
ứ Ng

i đo HA vƠ các ch s nhơn tr c đ

thu t đo đ c theo th
ứ Các đi u d

c ki m tra k th

ng xuyên.

c t p hu n l i vƠ th ng nh t k

ng quy.

ng viên đ

c t p hu n k cƠng đ th ng nh t v quy trình thu
14



T l (%)

S l

ng

T l (%)

556

22,3

706

23,6

35 - 34

639

25,6

754

25,2

45 - 44

544


29,4

715

32,7

Kinh doanh, buôn bán

594

24,7

757

21,4

Lao đ ng t do

434

18,3

278

32,06

N i tr , v h u

484


15,8

697

21,6

676

26,4

900

30,2

1088

50,6

1049

38,5

2497

52,3

2993

47,7

16

Thang Long University Library


3.2. T l m c t ng huy t áp
3.2.1. T l t ng huy t áp theo gi i

43,8%

56,2%

N

Nam
Bi u đ 3.1: Gi i tính
Nh n xét: T ng s BN đ

c phát hi n THA lƠ 1.048 ng

i, trong đó nam có

589 BN, chi m t l lƠ 56,2% cao h n so v i n là 43,8%.
3.2.2. T l t ng huy t áp theo nhóm tu i
Tu i

Nam
S l

ng

45 - 54

111

18,9

56

12,4

55 - 64

163

27,8

115

25,2

≥ 65

210

35,3

255

55,1


THA, THA đ II và III chi m l n l

17,4%

i hi n m c

t là 40,8% và 15,4%.

ƣđ

20,3%

c đi u tr THA

ƣ đ c ch n đoán, ch a
đ c đi u tr
Ch a đ

62,3%

Bi u đ 3.3: T l đ i t
Nh n xét: Ph n l n đ i t
mình, 82,6% đ i t
đ

ng m c THA đã đ

c ch n đoán, đi u tr

ng THA đ u đƣ bi t đ

Chung

25 - 34 tu i

50,0

1,1

22,6

35 - 44 tu i

61,9

1,0

28,4

45 - 54 tu i

61,0

3,1

29,7

55 - 64 tu i

44,5


vƠ ≥ 65 tu i.
3.3.2. T l u ng r
Nhóm tu i

u
Nam

N

Chung

25 - 34 tu i

89,6

52,4

68,7

35 - 44 tu i

91,1

48,7

67,8

45 - 54 tu i

90

Nh n xét: t l u ng r

u theo tu i, gi i (%)

u tính chung là 63,7%,

t t c các nhóm tu i. T l u ng r

nam cao h n so v i n

u nhìn chung có xu h

t 55 - 64 tu i vƠ ≥ 65 tu i.

19

ng gi m d n theo tu i


3.3.3. T l béo phì
Nhóm tu i

Nam

N

Chung

25 - 34 tu i


≥ 65 tu i

21,5

22,7

21,8

T ng c ng

14,6

12,4

13,8

B ng 3.5. T l béo phì (BMI ≥ 25) theo tu i, gi i (%)
Nh n xét: t l béo phì tính chung là 13,8%,
và 12,4%. T l béo phì có xu h
h n

n so v i nam, t 9,3%

nam và n l n l

ng t ng theo nhóm tu i

t là 14,6%

c hai gi i, t ng nhanh

Trung h c c s

521

109

21,1

Ph thông trung h c

676

123

18,3

Trung h c chuyên nghi p tr lên

1088

168

15,5

B ng 3.6: T ng huy t áp theo trình đ h c v n
Nh n xét: t l m c THA gi m d n theo trình đ h c v n t 29,6%
có trình đ h c v n ti u h c tr xu ng còn 15,5%

nhóm



15,7

Kinh doanh buôn bán

434

113

26,1

N i tr , h u trí

484

143

29,7

Khác

209

44

21,3

S l

ng (n)

Có

728

19,8

2950

80,2

Không

320

17,8

1492

82,2

T ng c ng

1048

4442

B ng 3.8: T ng huy t áp và u ng r
Nh n xét: T l m c THA
v i nh ng ng



Có

366

25,9

1044

74,1

Không

682

16,71

3398

83,29

T ng c ng

1048

4442

B ng 3.9: T ng huy t áp theo tình tr ng hút thu c lá (%)
Nh n xét: t l THA
ý ngh a th ng kê so v i


82,5

18,5 - 23

60

10,4

519

89,6

> 23

83

35,2

188

64,8

T ng c ng

1048

4442

B ng 3.10: T ng huy t áp và ch s BMI


ng đ

c đi u tra,

i b THA (chi m 19,1%). K t qu này

cao h n so v i các nghiên c u c a Ph m Gia Kh i và c ng s

thành ph Hà N i

n m 1999 (16,05%) [19], nghiên c u c a HoƠng V n Minh và c ng s t i huy n
Ba Vì, Hà N i n m 2002 (16,4%) [32]. Khác bi t này m t m t có th do s gia
t ng t l m c bênh theo th i gian m t khác c ng có th do nghiên c u c a tôi
đ

c th c hi n

B nh vi n B ch mai - Hà N i, v n có đi u ki n kinh t xã h i

phát tri n h n. Tuy v y t l m c THA trong nghiên c u c a tôi th p h n nghiên
c u c a Nguy n Lân Vi t t i

ông Anh - Hà N i n m 2006 (20,5%) [20] vƠ

nghiên c u c a Nguy n Thu Hi n t i
[7].

i u này có th đ



nam cao h n so v i n (56,2% so v i 43,8%).

K t qu c a tôi phù h p v i k t qu nghiên c u c a Nguy n Lân Vi t (2003) t i
ông Anh - Hà N i v i t l m c THA

nam là 55,8%,

n là 44,2% [20] và

nghiên c u c a HoƠng V n Minh và c ng s t i Ba vì (2002) v i 58,1% nam và
41,9% n b THA [32]. T l m c THA
23

nam cao h n so v i n còn đ

c ghi


nh n

m t s nghiên c u

các khu v c khác. K t qu đi u tra y t qu c gia n m

2001 - 2002 cho th y t l THA
theo nghiên c u c a

nam gi i là 61,2% và n gi i là 37,9% [1] hay



m t vài nh ng nguyên nhân sinh h c khác nhau gi a hai gi i c ng d n t i s khác
bi t này [21],[36].
4.1.2. Tu i
Xét theo đ tu i cho th y t l THA t ng d n theo đ tu i t 3,6%
tu i 25 - 34 lên 9,6%

nhóm tu i 35 - 44, 15,9%

nhóm tu i 55 - 64 và 42,98%

nhóm

nhóm tu i 45 - 54, 26,5%

nhóm tu i ≥ 65. M c dù có s khác bi t v th i

gian vƠ đ a đi m nghiên c u c th song k t qu nƠy c ng phù h p v i nghiên c u
c a tác gi Nguy n Lân Vi t t i ông Anh - Hà N i n m 2003 v i t l m c THA
l nl

t cho 5 nhóm tu i t

ng ng là 3,7%; 7,1%; 21,7%; 32,7%, 34,8% [20].

Trong nghiên c u c a tôi, nhóm tu i ≥ 65 tu i m c THA cao g p nhi u l n
so v i nhóm tu i 25 - 34. Nhóm 45 - 54 tu i t l THA cao g p g n 3 l n và nhóm
nhóm 35 - 44 tu i g p 5 l n so v i nhóm 25 - 34 tu i. K t qu nƠy c ng phù h p
nghiên c u c a Ph m Gia Kh i, Nguy n Lân Vi t
nh ng ng

nhóm tu i này. S gia t ng t l THA theo tu i có th là do tình tr ng lão

hóa. Tu i giƠ th

ng đi kèm v i s thay đ i v m t sinh lý các c quan, s thay

đ i v m ch máu v i y u t x v a đ ng m ch và m t vài y u t khác lƠm t ng
nguy c THA. Nguy c TBMMN ph i h p v i t l THA
nhi u h n so v i ng

ng

i già vì th c ng

i tr tu i. Bên c nh đó, th i gian ph i nhi m v i các y u t

nguy c lơu dài (hút thu c lá, u ng r

u bia đ i v i n m gi i, s thay đ i c a

hormone đ i v i n gi i hay vi c lao đ ng, t p luy n gi m sút khi tu i tác t ng lên
đ i v i c hai gi i) c ng lƠ nh ng y u t lƠm t ng nguy c m c THA. ơy c ng lƠ
đi u c nh báo đ b n thân nh ng ng

i THA hi u đ

c b nh tình s n ng lên theo

th i gian nên c n có s ph i h p ch t ch gi a vi c duy trì l i s ng lành m nh và
vi c tuân th đi u tr đ tránh nh ng bi n ch ng lâu dài c a b nh.

t l nh n bi t b nh t t nói chung và b nh THA nói riêng đƣ b
c i thi n theo chi u h
nh n bi t đ

ng t t lên so v i các nghiên c u tr

c b nh t t c a mình v n còn

ng. M c dù

c đ u có nh ng

c nh ng t l không

m c cao có l công tác tuyên truy n

giáo d c s c kh e phòng ch ng b nh THA trong c ng đ ng v n ch a đ t yêu c u
25