“ Vận dụng kiến thức liên môn trong
dạy học các bộ môn ở trường THCS”
Cụm vùng huyện trong năm học 2013 - 2014- Dạy học liên môn là một trong những nguyên tắc quan trọng trong
dạy học. Đây được coi là một quan niệm dạy học hiện đại, nhằm
phát huy tính tích cực của học sinh, đồng thời nâng cao chất lượng
giáo dục trong các nhà trường.
-
Dạy học liên môn là hình thức tìm tòi những nội dung giao thoa
giữa các môn học với nhau, những khái niệm, tư tưởng chung giữa
các môn học, tức là con đường tích hợp những nội dung từ một số
môn học có liên hệ với nhau. Từ những năm 60 của thế kỉ XX,
người ta đã đưa vào giáo dục ý tưởng tích hợp trong việc xây dựng
chương trình dạy học. Tích hợp là một khái niệm của lí thuyết hệ
thống, nó chỉ trạng thái liên kết các phần tử riêng rẽ thành cái toàn
thể, cũng như quá trình dẫn đến trạng thái này.
-
Dạy học theo quan điểm liên môn có ba mức độ: ở mức độ thấp,
Mức độ cao và mức độ cao nhất.

- Dạy học vận dụng kiến thức liên môn giúp cho giờ học sẽ trở nên
sinh động hơn, vì không chỉ có giáo viên là người trình bày mà học
sinh cũng tham gia vào quá trình tiếp nhận kiến thức, từ đó phát
huy tính tích cực của học sinh.
- Dạy học liên môn cũng góp phần phát triển tư duy liên hệ, liên tưởng
ở học sinh. Tạo cho học sinh một thói quen trong tư duy, lập luận
tức là khi xem xét một vấn đề phải đặt chúng trong một hệ quy
chiếu, từ đó mời có thể nhận thức vấn đề một cách thấu đáo.

môn học thuộc lĩnh vực khoa học xã hội như Lịch sử, Địa lí, Giáo
dục công dân…để tạo thành môn học mới, với hình thức tích hợp
liên môn và tích hợp xuyên môn. Xu hướng thứ hai là việc thực
hiện quan điểm tích hợp nhưng không tạo môn học mới. Đại diện
cho xu hướng này là Cộng hòa Liên bang Đức; Hà Lan…
- Ở Việt Nam, thời Pháp thuộc quan điểm tích hợp đã được thể hiện
trong một số môn học của trường tiểu học.Từ những năm 1987,
việc nghiên cứu xây dựng môn Tự nhiên – xã hội theo quan điểm
tích hợp đã được thực hiện và đã được thiết kế đưa vào dạy học từ
lớp 1 đến lớp 5. Cho đến nay việc nghiên cứu quan điểm tích hợp
trong quá trình dạy học chưa được thực hiện một cách hệ thống,
đầy đủ, đặc biệt là ở bậc trung học. Tuy nhiên trong những năm gần
đây, do yêu cầu của xã hội, nhiều nội dung mới đã được tích hợp
vào môn học.

2- Cơ sở thực tiễn
Khi thực hiện môn học tích hợp có ưu điểm sau: Làm cho qúa trình
học tập có ý nghĩa; Xác đinh rõ mục tiêu, phân biệt cái cốt yếu và
cái ít quan trọng hơn; Dạy học sử dụng kiến thức trong tình huống;
Lập mối liên hệ giữa các khái niệm đã học; Tránh những kiến thức,
kỹ năng trùng lặp; Các kiến thức gắn liền với kinh nghiệm sống của
học sinh; Có điều kiện phát triển kỹ năng chuyên môn. Tuy nhiên
khi thực hiện môn tích hợp cũng gặp phải những khó khăn như:
Còn mới đối với các nhà trường, với giáo viên, với phương diện
quản lý, tâm lý học sinh và phụ huynh cũng như các nhà khoa học
của mỗi bộ môn; Các chuyên gia, các nhà sư phạm đào tạo giáo
viên trong các trường sư phạm, các chuyên viên phụ trách môn
học, họ khó có thể chuyển đổi từ chuyên môn sang lĩnh vực mới
cần sự kết hợp với chuyên ngành khác mà họ đã gắn bó; Giáo viên
và các cán bộ thanh tra, chỉ đạo thường gắn theo môn học, không

học tác phẩm Tắt Đèn của Ngô Tất Tố, học sinh sẽ hiểu về những
thuế, những sưu mà nhân dân phải gánh chịu, hiểu được những
chính sách áp bức, bóc lột của thực dân Pháp, đặc biệt hiểu và
thông cảm sâu sắc cho tình cảnh người nông dân Việt Nam, làm
việc cực nhọc “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời” nhưng vẫn
không đủ sống, mà tôi nghĩ là bằng ngôn từ của mình giáo viên khó
có thể khắc họa hết những tủi nhục, những đắng cay mà người dân
phải gánh chịu trong thời kỳ pháp thuộc. Và cũng khó tìm thấy một
ngôn từ nào để diễn tả cho hết sức mạnh như vũ bão của quân ta
trong cuộc kháng chiến chống Minh xâm lược hơn những lời thơ
của Nguyễn Trãi:

Đánh một trận sạch không kình ngạc,
Đánh hai trận tan tác chim muông
Cơn gió to trút sạch lá khô
Tổ kiến hổng sụt toang đê vỡ
( Bình Ngô đại cáo- Nguyễn Trãi)
- Nguợc lại, Lịch sử cũng góp phần giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn về Văn
Học, như phải hiểu hoàn cảnh tác phẩm đó ra đời như thế nào mới hiểu hết
được dụng ý nghệ thuật cũng như nội dung sâu sa mà tác giả muốn gửi
đến người đọc là gì. Hay như giữa môn Địa Lí và lịch sử chẳng hạn, điều
kiện tự nhiên sẽ ảnh hưởng đến sự phát triển của lịch sử các nước, hiểu
được vị trí địa lí, ta sẽ giải thích được vì sao quân dân ta lại ba lần đánh
thắng quân xâm lược trên sông Bạch Đằng. Nói về sự hỗ trợ của Lịch sử
đối với các môn học khác, G. Elton đã nói “Nhà sử học cũng có thể dạy cho
các khoa học khác rất nhiều điều. Anh ta có thể giúp các khoa học này hiểu
thế giới quan của nhiều phương án xây dựng sơ đồ, vạch rõ những mối
quan hệ tương hỗ mà một chuyên môn hẹp khó nhận thấy, giúp các khoa
học xã hội hiểu rằng đối tượng mà chúng có quan hệ là những con người.
Trong khi tiếp nhận các khoa học khác tính chính xác và tầm rộng của sự

tác động đến sự suy thoái và ô nhiễm môi trường: Liên hệ kiến thức
vật lí đến sự biến đổi khí hậu toàn cầu : hiệu ứng nhà kính, hiện
tượng băng tan… Liên hệ các kiến thức vật lí đến các hành động
bảo vệ môi trường như : các biện pháp chống ô nhiễm tiếng ồn
(trong phần sóng âm), các biện pháp tiết kiệm năng lượng, các biện
pháp chống thất thoát nhiệt lượng, năng lượng; các biện pháp tiết
kiệm vật dụng, tăng hiệu suất và tuổi thọ của các thiết bị.

Và đặc biệt là ta có thể giải thích câu tục ngữ bằng kiến thức hóa
học: Ví dụ: “ Nước chảy đá mòn” mang ý nghĩa hóa học gì?
Như chúng ta đã biết: Thành phần chủ yếu của đá là CaCO3
(Canxi cacbonat). Khi gặp nước mưa và khí CO2 (Cacbonic) trong
không khí, CaCO3 sẽ chuyển hoá thành Ca(HCO3)2 (muối Canxit
hidrocacbonat). Theo Phương trình Hóa học sau:
CaCO3 + CO2 + H2O → Ca(HCO3)2
Tức là: Khi nước chảy cuốn theo Ca(HCO3)2, theo nguyên lí dịch
chuyển cân bằng thì cân bằng sẽ chuyển dịch theo phía phải. Kết
quả là sau một thời gian nước đã làm cho đá bị bào mòn dần.
Áp dụng: Hiện tượng này thường thấy ở những phiến đá có dòng
nước chảy qua. Do hiện tượng xảy ra chậm nên phải thật sự chú ý
chúng ta mới nhận ra điều này. Hiểu được điều này giúp học sinh
biết được dụng ý khoa học của câu tục ngữ có từ xa xưa và làm
cho hóa học trở nên rất gần gũi hơn trong cuộc sống đời thường.
Giáo viên có thể liên hệ vấn đề này ở phần “Muối cacbonat ”(Tiết
39 hóa lớp 9).

Để nâng cao hiệu quả của môn học tích hợp, chúng tôi đã đưa
ra một số phương pháp để dạy học tích hợp như sau:
- Dạy học theo dự án.
- Phương pháp trực quan.

của bài dạy, phù hợp với tính chất và trình độ tiếp nhận của học
sinh. Hai là, một hệ thống các hoạt động, thao tác tương ứng với
các tình huống trên do giáo viên sắp xếp, tổ chức hợp lí nhằm
hướng dẫn HS từng bước tiếp cận, chiếm lĩnh bài học một cách tích
cực và sáng tạo.
Thiết kế giáo án giờ học vận dụng kiến thức liên môn phải
bám chặt vào những kiến thức các bộ môn có liên quan.

Thiết kế giáo án giờ học vận dụng kiến thức liên môn phải
bảo đảm nội dung và cấu trúc đặc thù nhưng không gò ép vào một
khuôn mẫu cứng nhắc mà cần tạo ra những chân trời mở cho sự
tìm tòi sáng tạo trong các phương án tiếp nhận của học sinh , trên
cơ sở bảo đảm được chủ đích, yêu cầu chung của giờ học.
Nội dung dạy học của thiết kế giáo án giờ học vận dụng kiến
thức liên môn phải làm rõ những tri thức và kĩ năng cần hình thành,
tích luỹ cho HS qua phân tích, chiếm lĩnh bài văn; mặt khác, phải
chú trọng nội dung tích hợp giữa tri thức bộ môn mình dạy với các
bộ môn khác.
Giáo án giờ học vận dụng kiến thức liên môn theo quan điểm
tích hợp phải chú trọng thiết kế các tình huống tích hợp và tương
ứng là các hoạt động phức hợp để học sinh vận dụng phối hợp các
tri thức và kĩ năng của các phân môn vào xử lí các tình huống đặt
ra, qua đó chẳng những lĩnh hội được những tri thức và kĩ năng
riêng rẽ của từng phân môn mà còn chiếm lĩnh tri thức và phát triển
năng lực tích hợp.

Tổ chức giờ học trên lớp là tiến trình thực thi bản kế hoạch phối hợp
hữu cơ hoạt động của giáo viên và học sinh theo một cơ cấu sư phạm hợp
lí, khoa học, trong đó giáo viên giữ vai trò, chức năng tổ chức, hướng dẫn,
định hướng chứ không phải truyền thụ áp đặt một chiều. học sinh được đặt

khảo. Quan điểm “lấy học sinh làm trung tâm” đòi hỏi thực hiện việc tích
cực hoá hoạt động học tập của học sinh trong mọi mặt, trên lớp và ngoài
giờ; tìm mọi cách phát huy năng lực tự học của học sinh, phát huy tinh thần
dân chủ, bồi dưỡng lòng tin cho học sinh thì các em mới tự tin và học tốt
được.

Quan điểm dạy học vận dụng kiến thức liên môn hay dạy cách học,
dạy tự đọc, tự học không coi nhẹ việc cung cấp tri thức cho học sinh. Vấn
đề là phải xử lí đúng đắn mối quan hệ giữa bồi dưỡng kiến thức, rèn luyện
kĩ năng và hình thành, phát triển năng lực, tiềm lực cho học sinh. Đây thực
chất là biến quá trình truyền thụ tri thức thành quá trình học sinh tự ý thức
về phương pháp chiếm lĩnh tri thức, hình thành kĩ năng. Muốn vậy, chẳng
những cần khắc phục khuynh hướng dạy tri thức hàn lâm thuần tuý và
khắc phục khuynh hướng rèn luyện kĩ năng theo lối kinh nghiệm chủ nghĩa,
coi nhẹ kiến thức, nhất là kiến thức phương pháp.
* Tóm lại, “Quan điểm dạy học vận dụng kiến thức liên môn cần
được hiểu toàn diện và phải được quán triệt trong toàn bộ môn học; quán
triệt trong mọi khâu của quá trình dạy học; quán triệt trong mọi yếu tố của
hoạt động học tập; tích hợp trong chương trình, tích hợp trong sách giáo
khoa, tích hợp trong phương pháp dạy học của giáo viên và tích hợp trong
hoạt động học tập của học sinh; tích hợp trong các sách đọc thêm, tham
khảo. Quan điểm “lấy học sinh làm trung tâm” đòi hỏi thực hiện việc tích
cực hoá hoạt động học tập của học sinh trong mọi mặt, trên lớp và ngoài
giờ; tìm mọi cách phát huy năng lực tự học của học sinh, phát huy tinh thần
dân chủ, bồi dưỡng lòng tin cho học sinh thì các em mới tự tin và học tốt
được.

Văn bản : ÔN DỊCH, THUỐC LÁ
-Nguyễn Khắc Viện-