Nghiên cứu cảnh huống ngôn ngữ dân tộc Tày ở
vùng Đông bắc Việt Nam

Hà Thị Tuyết Nga

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
Luận án TS. Ngôn ngữ các dân tộc thiểu số Việt Nam; Mã số: 62 22 01 25
Người hướng dẫn: PGS. TS. Vương Toàn
Năm bảo vệ: 2014

Abstract. Luâ
̣
n án la
̀
công trình khoa ho
̣
c giải quyết vấn đề về cảnh huống ngôn
ngữ (CHNN) của một dân tộc thiểu số (DTTS) trong thời kỳ hội nhâ
̣
p trên phương
diện xa
̃
hội - ngôn ngữ học tộc người. Đó là sự tô
̉
ng kết mang tính hệ thống về
các vấn đề liên quan đến sự tồn tại của ngôn ngữ trong mối liên quan chặt chẽ tơ
́
i
phát triển bền vững (PTBV) vùng trên cơ sở nhìn nhâ
̣
n các kinh nghiệm của thế

- Kết quả khảo sát là một thư mục có giá tri
̣
cho việc nghiên cư
́
u về ngôn ngữ
DTTS.
- Nhâ
̣
n thư
́
c được giá tri
̣
của ngôn ngữ DTTS trong PTBV vùng.
- Giải pháp mang tính thực tiễn để phát huy vai trò của các ngôn ngữ DTTS
trongPTBV góp phần vào sự cố gắng chung của cộng đồng trong việc bảo vệ
ngôn ngữ dân tộc Tày nói riêng và ngôn ngữ các DTTS nói chung.
Keywords. Ngôn ngữ học; Dân tộc Tày; Vùng Đông Bắc; Việt Nam
Content.
Chương 1: Tổng quan lý luận CHNN và dân tộc Tày vùng ĐB
Chương 2: Vị thế tiếng Tày vùng ĐB trong bối cảnh hội nhập và phát triển ở Việt Nam
Chương 3: CHNN dân tộc Tày với sự PTBV vùng ĐB Việt Nam
Chương 4: Giải pháp duy trì và nâng cao vị thế tiếng Tày vùng ĐB

References.
Tiếng Việt
1. Đào Duy Anh (1975), Chữ Nôm: Nguồn gốc, cấu tạo, diễn biến, NXB Khoa học xã hội,
Hà Nội.
2. Triều Ân - Hoàng Quyết (1996), Từ điển thành ngữ - tục ngữ dân tộc Tày, NXB Văn hóa
dân tộc, Hà Nội
3. Triều Ân (2004), Ba áng thơ Nôm Tày và thể loại, NXB Văn học, tr.30.

thuộc địa bàn ngôn ngữ Tày - Nùng ở Việt Bắc” (Việt Nam), Hội thảo khoa học Những
vấn đề ngôn ngữ học, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội.
18. Trần Trí Dõi (2011), Chính sách giáo dục ngôn ngữ vùng dân tộc thiểu số và vấn đề phát
triển bền vững ở Việt Nam hiện nay, Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Hà Nội.
19. Ma Ngọc Dung (2006), “Một số đặc điểm ngôn ngữ Tày và thực trạng của nó hiện nay
qua khảo sát một số địa phương ở vùng ĐB Việt Nam”, Hội nghị Thái học lần thứ VI,
NXB Thế giới.
20. Nguyễn Hàm Dương (1970), “Các chức năng xã hội của tiếng Tày - Nùng”, Tạp chí
Ngôn ngữ (1), tr. 29 - 34.
21. Phạm Đức Dương (1979), “Về mối quan hệ nguồn gốc của các ngôn ngữ nhóm Việt
Mường”, Tạp chí Ngôn ngữ (1), tr. 46 - 58.
22. Bế Viết Đẳng (chủ biên) (1995), “50 năm các dân tộc thiểu số Việt Nam (1945 - 1995)”,
NXB Khoa học xã hội, Hà Nội
23. Bế Viết Đẳng (chủ biên) (1996), Các dân tộc thiểu số trong sự phát triển kinh tế - xã hội
ở miền núi, NXB Chính trị Quốc gia, NXB Văn hóa dân tộc, Hà Nội.
24. Lê Sỹ Giáo (1996), “Quan hệ dân tộc ở miền Bắc Việt Nam”, Tạp chí Dân tộc học (2), tr.
27 - 33.
25. Nguyễn Thiện Giáp (1970), “Hiện tượng từ mượn trong tiếng Tày - Nùng”, Việt Nam độc
lập, Việt Bắc.
26. Hoàng Văn Hành (2002), Mấy vấn đề về cảnh huống và chính sách ngôn ngữ ở Việt Nam -
Thực trạng và triển vọng, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội.
27. Bế Văn Hậu (2012), Nghiên cứu một số nét biến đổi văn hóa người Tày tại Lạng Sơn
trong quá trình đổi mới kinh tế - xã hội. Luận án Tiến sĩ Học viện Khoa học xã hội, Hà
Nội.
28. Dương Thị Thanh Hoa - Lan Hương (2010), “Mấy nét về cảnh huống ngôn ngữ ở Thái
nguyên”, Tạp chí Ngôn ngữ (9), tr.18-32.
29. Vũ Bá Hùng, Phạm Văn Hảo, Hà Quang Năng (2001), Cảnh huống tiếng Thái, Cảnh
huống và chính sách ngôn ngữ ở Việt Nam, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội.
30. Nguyễn Chí Huyên (chủ biên) (2000), Nguồn gốc lịch sử tộc người vùng biên giới phía
Bắc Việt Nam, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội.

45. Hoàng Văn Ma - Lục Văn Pảo - Hoàng Chí (1971), Ngữ pháp tiếng Tày - Nùng, NXB
Khoa học xã hội, Hà Nội.
46. Hoàng Văn Ma (2002), “Cảnh huống tiếng Nùng”, Cảnh huống và Chính sách ngôn ngữ
ở Việt Nam, NXB Khoa học xã hội, tr. 277-321
47. Hoàng Văn Ma (1991), “A.G. Haudricourt với các ngôn ngữ Tày - Thái, Ka Đai”, Tạp
chí Ngôn ngữ (1), tr. 41 - 48.
48. Hoàng Văn Ma (1993), “Vấn đề tiếng và chữ Tày - Nùng”, Những vấn đề chính sách
ngôn ngữ ở Việt Nam, Hà Nội, NXB Khoa học xã hội, tr.199-213.
49. Hoàng Văn Ma (2002), Ngôn ngữ dân tộc thiểu số Việt Nam: Một số vấn đề về quan hệ
cội nguồn và loại hình học. NXB Khoa học xã hội, Hà Nội
50. Hoàng Văn Ma, Vương Toàn (2002), Nghiên cứu về người Tày ở Việt Nam thành tựu,
phương pháp và triển vọng, NXB Đại học quốc gia Hà Nội.
51. Triệu Thị Mai (2004), Lượn then, Hội Văn hóa Nghệ thuật Cao Bằng.
52. Mông Ký Slay (1997), “Tiếng dân tộc, vật cản hay sức đẩy đối với việc học tiếng Việt
của học sinh dân tộc”, Kỷ yếu hội thảo Song ngữ và giáo dục song ngữ ở Việt Nam,
tr.36-45.
53. Hoàng Nam (2000), “Đặc điểm ngôn ngữ các dân tộc Việt Nam, nhìn từ góc độ xã hội”,
Tạp chí Dân tộc học (1), tr. 17 - 21.
54. Hà Huyền Nga (2009), Đặc điểm cấu trúc hình thức và ngữ nghĩa của tục ngữ dân tộc
Tày, NXB Đại học Sư phạm Thái Nguyên.
55. Hà Thị Tuyết Nga (2007), Ngôn ngữ các dân tộc thiểu số có nguy cơ bị biến mất ở Việt
Nam, Luận văn Thạc sỹ, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà
Nội.
56. Hà Thị Tuyết Nga, Hà Thu Hương (2009), “Tiếp cận duy trì và phát triển ngôn ngữ dân
tộc thiểu số”, Kỉ yếu Hội thảo khoa học quốc tế về nghiên cứu, giảng dạy Việt Nam học
và tiếng Việt, NXB Khoa học Xã hội, tr. 421 - 427.
57. Hà Thị Tuyết Nga (2010), “Tiếp cận tiêu chí đánh giá sức sống ngôn ngữ, Ngôn Ngữ”,
Viện Khoa học xã hội Việt Nam, Viện ngôn ngữ học (254), tr. 29-39.
58. Trần Đại Nghĩa (1997), Mối quan hệ giữa văn hoá và ngôn ngữ qua một tên gọi dân
gian, NXB Văn hoá dân gian.

hiện nay ở Việt Nam, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội.
74. Thomas Friedman (2012), Thế giới phẳng, NXB Trẻ, Hà Nội.
75. Dương Thuấn (2012), Văn hoá Tày ở Việt Nam và tiến trình hội nhập thế giới, NXB Trí
thức, Hà Nội, VTT: Vv 50322.
76. Đoàn Thiện Thuật (1972), “Cơ sở thực tế của việc xác định tiếng tiêu chuẩn cho ngôn
ngữ Tày - Nùng”, Thông báo khoa học văn học - ngôn ngữ (5), Đại học Tổng hợp, tr. 65 -
89.
77. Hà Văn Thư và Nguyễn Đức Hợp (1963), “Vấn đề chữ viết của các dân tộc thiểu số”,
Dân tộc (38), tr. 18 -24.
78. Vương Toàn (1983), “Về sự tiếp thu ngôn ngữ”, Tạp chí Thông tin Khoa học xã hội (7),
Hà Nội, tr. 63-68.
79. Vương Toàn (1986), “Vùng song ngữ Tày Nùng - Việt”, Tạp chí Ngôn ngữ (1), tr. 16.
80. Vương Toàn (1990), “Nghiên cứu ngôn ngữ các dân tộc thiểu số ở Việt Nam, thành tựu và
hướng cần đi tới”, Tạp chí Thông tin Khoa học xã hội (2), tr.32-38.
81. Vương Toàn (1998), “Song ngữ và chính sách giáo dục song ngữ”, Xây dựng và phát
triển các ngôn ngữ quốc gia trong khu vực, Chuyên đề Thông tin Khoa học xã hội, Hà
Nội, tr. 20-35.
82. Nguyễn Đức Tồn (2000), “Cảnh huống và chính sách ngôn ngữ ở Liên bang Nga”, Tạp
chí Ngôn ngữ, số 1, tr.9 - 18; số 2, tr. 6 - 15
83. Nguyễn Đức Tồn (2010), “Những cơ sở lí luận và thực tiễn khi xây dựng chính sách
ngôn ngữ của Việt Nam trong thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc
tế”, Tạp chí Ngôn ngữ (1), tr. 6 - 18; Khoa học xã hội Việt Nam (1), tr.27 - 40.
84. Nguyễn Đức Tồn (2010), “Đặc trưng văn hóa - dân tộc của ngôn ngữ và tư duy”, NXB
Từ điển bách khoa
85. Hoàng Tuệ (1993), “Về vấn đề song ngữ”, Việt Nam những vấn đề ngôn ngữ và văn hóa,
Hà Nội, tr. 104 - 106.
86. Nguyễn Thị Vân (2001), Bối cảnh và chính sách ngôn ngữ ở Malaysia, NXB Đại học
Quốc gia Hà Nội.
87. Nguyễn Như Ý(1992), “Nhìn lại một việc lớn: Phát triển tiếng nói và chữ viết tại các
vùng dân tộc”, Tạp chí Dân tộc học (1), tr.30 - 32.

104. Viện Ngôn ngữ học (1993), Những vấn đề chính sách ngôn ngữ ở Việt Nam, NXB Khoa
học xã hội, Hà Nội.
105. Viện Ngôn ngữ học (2002), Cảnh huống và chính sách ngôn ngữ ở Việt Nam, NXB Khoa
học xã hội, Hà Nội
106. Viện Ngôn ngữ học (2010), Bức tranh toàn cảnh về các ngôn ngữ ở Việt Nam, kết quả đề
tài nghiên cứu cấp Bộ (chủ nhiệm đề tài: Đoàn Văn Phúc).
107. Viện Ngôn ngữ học (2010), Chính sách ngôn ngữ của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ
nghĩa Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc
tế: Thực trạng, các kiến nghị và giải pháp, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ.

Tiếng Anh
108. Ammon, Ulrich (1989), Status and Function of Languages and Language Varieties.
109. Brenzinger Matthias (1995), Forthcoming Language Diversity Endangered, Berlin:
Mouton de Gruyter, Papers from the International Symposium on Endangered Languages
Tokyo , Tokyo: HituziSyobo.
110. Brenzinger Matthias (2000), The Endangere Languages of the World – Setting Priorities
for the 21
st
Century, Volkswagen Foundation, Karl- Arnold - Akademie, Bad Godesberg,
Germany.
111. CD Mcfarland (2004), The Philippine Language Situation, Article first published online.
112. Colin H.Williams (2008), Linguistic Minorities in Democratic Context (Language and
Globalization Series), Palgrave Macmillan, Basingstoke.
113. Daniel - Jettka (2010), The Language Situation of Jamaica Language Education Policy in
the Tension between Standard Jamaican English and Jamaican Patwa, University of
Dublin Press.
114. Dorian Nancy (1981), Language Death: The Life Cycle of a Scottish Gaelic
Dialect, University of Pennsylvania Press.
115. Dorian Nancy (1992), Investigating Obsolescence: Studies in Language Contraction and
Death (Editor), Cambridge University Press.


F

(1996a)

"Economic

Approaches

to

Language

and

Language

Planning:

An
Introduction”, International Journal of the Sociology of Language (121), pp.1 -16.
124. Hale John (1997), The Impact of Multilingualism on Style, The Cambridege University
Press, pp. 258-362.
125. Hale, Kenneth; Krauss, Michael; Watahomigie, Lucille J.; Yamamoto, Akira Y.; Craig,
Colette; Jeanne, LaVerne M. et al. (1992), “Endangered Languages”, Language, 68 (1), 1
- 42.
126. Hale Ken (1998), “On endangered languages and the importance of linguistic diversity”,
Endangered Languages; Language Loss and Community Response, ed. by Lenore A.
Grenoble and Lindsay J. Whaley, Cambridge University Press, pp. 192-216.
127. Hill, Jane (1983), “Language death in Uto-Aztecan”, International Journal of American


Arts and

Culture:

An

annotated
bigliography, report to The cultural Policy Centre, University of Chicago
135. Pauls Balodis (2011), Language Situation in Latvia: 2004 – 2010, Riga: Latviesu valodas
agentura, 2012. 232 pp.
136. Pawley, Andrew (2001), Some Problems of Describing Linguistic and Ecological
Knowledge, Luisa Maffi ed., On biocultural diversity, Smithsonian Institution Press.
137. R. Heikkilä (2010), “The Language Situation in Sweden: The Relationship Between The
Main Language and Tthe National Minority Languages”, International Conference 2-3
September 2009 – Stockholm, Sweden, Sens Public.
138. R. Jacobson (2004), “Language Mixing in Multilingual Malaysia”, Research Council of
Sociolinguistics.
139. Sausse, H J. (1992), Theory of Language Death, Brenzinger.
140. S. Hongsawan (2011), Language Situation and Language Policy in Thailand, University
of Ubon, Thailand.
141. Skutnabb - Kangas, Tove (2004), Literacy and Language in Sustainable Development
in Education for a Sustainable Future: Commitments and Partnerships. UNESCO; South
Africa, Ministry of Education; NGO-UNESCO Liaison Committee. Paris: UNESCO
Publishing, pp 21-86.
142. UNESCO (2003), Languge Vituality and Endangement, UNESCO Ad Hoc Expert Group
on Endangered Languages, Paris.
143. Wayne Ellwood (2001), The No-Nonsense Guide to Globalization (No-Nonsense
Guides), Verso Books.
144. Wurm, S. A. (2000), “Threatened Languages in the Western Pacific Area from Taiwan to,

157. http://www.vienngonnguhoc.gov.vn/?act=News&do=Detail&nid=129
158. http://www.toquoc.gov.vn/Sites/vi-vn/details/12/nghe-thuat-bieu-dien/111438/van-hoa-
vung-dong-bac-khoe-sac.aspx
159. http://cema.gov.vn/modules.php?name=Content&op=details&mid=170
160. http://www.vinaculto.vn/vn/html/73/detail/12/cac-dan-toc-viet-nam.aspx
161. http://baoyenbai.com.vn/226/78389/Dac_sac_van_hoa_Tay__lang_van_hoa_Xuan_Lai.h
tm
162. http://daidoanket.vn/index.aspx?Menu=1436&Style=1&ChiTiet=56286
163. http://tapchinhavan.vn/news/Nghien-cuu-Ly-luan-Phe-binh/Suc-song-van-hoa-Tay-va-
hoi-nhap-1740/
164. http://tailieu.vn/tag/tai-lieu/v%C4%83n%20h%C3%B3a%20t%C3%A0y.html
165. http://trithucdantocthieuso.net/forum/yaf_postst72_Hay-cuu-lay-tieng-Tay-va-van-hoa-
Tay.aspx
166. http://vietbao.vn/Kham-pha-Viet-Nam/Van-hoa-ung-xu-trong-bua-an-cua-nguoi-
Tay/80102484/148/
167. http://www.vietnamplus.vn/Home/Doc-dao-le-hoi-cau-Trang-cua-dan-toc-Tay-Ha-
Giang/20129/160719.vnplus
168. http://lehoi.cinet.vn/Pages/ArticleDetail.aspx?siteid=1&sitepageid=311&articleid=834
169. http://www.vienngonnguhoc.gov.vn/?act=News&do=Detail&nid=331
170. http://www.vietnamemb.se/vi/index.php?option=com_content&view=article&id=51&Ite
mid=36
171. http://congdoan.most.gov.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=510:ng-
x-ngon-ng-ca-ngi-vit-i-vi-cac-yu-t-gc-han-phn-1&catid=56:thu-gian&Itemid=86
172. http://vi.wikipedia.org