Một số phương pháp sử dụng đồ dung dạy học mơn Sinh học ở trường
THCS
***********
I. Đặt vấn đề
Trong lòch sử của loài người, vốn kiến thức là kho tàng quý báu, cho
nên con người đã không ngừng tìm tòi học hỏi để tiếp cận nền văn minh hiện
đại. Trên thế giới hiện nay, một trong những động cơ thúc đẩy sự phát triển của
đất nước là vấn đề giáo dục. Vì vậy việc nâng cao chất lượng giáo dục theo xu
thế phát triển chung của đất nước hiện đang là vấn đề được nhiều người quan
tâm với những phương châm “Người giáo dục người”, “Kinh nghiệm truyền
kinh nghiệm” qua những phương tiện tiếp xúc đồ dùng dạy học trong giảng
dạy môn sinh học ở trường trung học cơ sở, ngày nay được hầu hết các nước
trên thế giới đều quan tâm trong đó có nước ta. Riêng về lónh vực sinh học có ý
nghóa rất lớn trong vấn đề khảo sát tài nguyên thiên nhiên, nghiên cứu lai tạo
giống mới, nghiên cứu về môi trường thiên nhiên, giáo dục về giới tính. Hơn
nữa nước ta là một nước có nguồn tài nguyên phong phú được thiên nhiên ưu
đãi “Rừng vàng- biển bạc” nên nước ta đang phát triển mạnh về lónh vực này.
Do đó ngành sinh học của nước ta cũng phát triển theo.
Qua quá trình công tác giảng dạy trong những năm qua tôi nhận thấy rằng
việc trực tiếp truyền thụ kiến thức thực cho học sinh, nhưng truyền đạt như thế
nào cho các em dễ hiểu, dễ nhớ và tiếp thu bài một cách nhanh chóng và tự
giác. Nhất là bộ môn sinh học ở trường trung học cơ sở là môn khoa học thực
nghiệm, cho nên trong việc giảng dạy bộ môn sinh học thì nhất thiết đòi hỏi
giáo viên phải sử dụng đồ dùng dạy học để minh hoạ cho học sinh, từ đó học
sinh chú ý làm việc một cách cao độ, mạnh dạng đưa ra nhiều vấn đề để tư
duy, trao đổi, thảo luận về một khái niệm nào đó, làm cho học sinh linh hoạt
hơn, khắc sâu kiến thức hơn và có thái độ tìm tòi sáng tạo. Đồng thời đồ dùng
dạy học là một dụng cụ cực kỳ quan trọng, giúp cho học sinh hình dung được,
nhìn thấy được các chi tiết nhỏ mà mắt thường không thể quan sát được như
(Dùng tranh ảnh, kính hiểm vi, mô hình … để quan sát về tế bào thực vật, hạt
phấn…). Do đó làm thế nào để cho các em yêu thích môn học này hơn, muốn

xã hội và môi trường sống
+ Giúp khắc phục những hạn chế của lớp học bằng cách biến cái không
thể tiếp cận được thành cái có thể tiếp cận được. Khi sử dụng phim ảnh mô
phỏng và các phương tiện tương tự
+ Cung cấp kiến thức chung, qua đó học sinh có thể phát triển các hoạt
động học tập khác
+ Giúp phát triển mối quan tâm về các lónh vực học tập khác và khuyến
khích học sinh tham gia chủ động vào quá trình học tập
2
- Thế nào là đồ dùng dạy học ?
Đồ dùng dạy học là những hình ảnh, dụng cụ, đồ vật phục vụ cho việc dạy
và học mà học sinh có thể nhìn thấy được đặc biệt là được sử dụng trong công
tác giảng dạy.
- Đồ dùng dạy học đối với bộ môn sinh học ïở trường trung học cơ sở:
Để phát huy tính năng động và hiếu kỳ của học sinh, người giáo viên đứng
trên bục giảng phải thể hiện hết khả năng của mình về lối diễn đạt nội dung
bài, có nghệ thuật thu hút học sinh đặc biệt là phải tạo sự hấp dẫn, lôi cuốn học
sinh bằng một phương pháp thủ thuật riêng của chuyên môn trong giảng dạy,
chúng ta không thể giả thuyết ngay vào đầu học sinh mà phải đưa vấn đề vào
tình huống, đi từ gần đến xa, từ dễ đến khó, từ trực quan sinh động đến tư duy
trừu tượng. Đây chính là yếu tố quan trọng có liên quan đến việc giảng dạy bộ
môn sinh học. Do đó đồ dùng dạy học không thể thiếu đối với người thầy khi
lên lớp và đối với học sinh khi nghiên cứu vấn đề. Vì thế đồ dùng dạy học
chính là điều kiện, phương tiện để dạy và học môn sinh học ở các lớp trung
học cơ sở, theo thực tế đồ dùng dạy học có nhiều hình thức khác nhau. Chẳng
hạn như: Vật thể sống, loại hình tượng này luôn mang những đặc điểm thật sự,
sống động về mọi hoạt động bình thường, màu sắc hình dáng, cách vận động
riêng của nó, cho nên các hiện tượng và sự vật sống có giá trò rất lớn trong
công tác giảng dạy, nói chung là rất sinh động làm hứng thú việc học tập của
học sinh, vì ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở nhất là đối với các em đầu cấp

Tóm lại: Nội dung kiến thức của bộ môn sinh học bao giờ cũng đặt quan
sát, phân tích và tiến hành thí nghiệm lên hàng đầu, do đó đồ dùng dạy học là
một dụng cụ không thể thiếu đối với hoạt động dạy và học môn sinh học.
- Những khó khăn trong việc tìm đồ dùng dạy học:
Đồ dùng dạy học là một tập hợp những đối tượng vật chất được giáo viên sử
dụng với tư cách là những phương tiện điều khiển hoạt động nhận thức cho học
sinh, đối với học sinh đó là nguồn tri thức phong phú sinh động, là các phương
tiện giúp cho các em lónh hội tri thức và rèn luyện các kó năng, kó xảo. Vì vậy
muốn đào tạo được một học sinh có đầy đủ kiến thức thì phải sử dụng đầy đủ,
rõ ràng, chính xác các mẫu vật cũng như đồ dùng dạy học, ở đây việc săn, tìm
những đồ dùng dạy học diễn ra bằng một quá trình liên tục và lâu dài, cho nên
người giáo viên không đủ thời gian để có được đồ dùng đó, nên việc thực hiện
đồ dùng dạy học ở giờ lên lớp còn nhiều hạn chế:
+ Một số đồ dùng dạy học không có ở đòa phương để giảng dạy, đây là nỗi
boăn khoăn của rất nhiều giáo viên vì việc tìm kiếm rất khó khăn, phải mất
một thời gian dài, cho nên không phải nhà giáo nào củng thực hiện được, để có
đồ dùng thực hiện trên lớp. Nếu không có tiết dạy sẽ diễn ra như thế nào?
+ Cơ sở vật chất ở trường còn hạn hẹp nên việc bảo quản đồ dùng dạy học
còn khó khăn, có thể nói đây là nổi chăn trở mà rất khó khắc phục được, vì đất
nước ta còn nghèo nên thiết bò bảo quản lỗi thời, chưa đủ tiêu chuẩn,
dẫn đến dụng cụ, đồ dùng chóng hư, vì vậy khi giáo viên lên lớp chưa làm phát
huy được hết tính tích cực về nhận thức cho học sinh
+ Nguồn kinh tế-Tài chánh ở các trường cơ sở còn thiếu thốn, nên việc mua
sắm đồ dùng dạy học phục vụ cho công tác giảng dạy và học tập hầu như rất ít.
4
Từ những vấn đề khó khăn nêu trên, tôi cùng quý đồng nghiệp đi vào tìm
hiểu một số đồ dùng dạy học có thể khắc phục được một số bấc cập mà chúng
ta còn vướn phải trong một số thời gian qua.
- Các loại đồ dùng dạy học và tác dụng của nó:
Môn sinh học là một môn khoa học thực nghiệm, nên đồ dùng dạy học

mô của động vật …
+ MÔ HÌNH
5
Dùng để thay thế hay bổ sung các mẫu vật tự nhiên đôi khi không có sẵn,
hoặc lớn quá, nhỏ quá khó quan sát, mô hình có tác dụng phản ánh được cấu
tạo, khái quát và hình dung được rõ ràng các cấu trúc không gian, so với kích
thước của mẫu vật thật, sẽ khắc sâu được kiến thức cho các em.
Thí dụ: Mô hình cấu trúc của “nhà máy” lá cây, các bộ phận của hoa. Mô
hình các loài động vật có xương sống như: cá chép, tôm, ếch nhái, gà, thỏ,… Mô
hình, cơ thể người, các giác quan,… Khi dạy về cấu tạo cơ thể người ta dùng mô
hình nữa cơ thể người để hướng dẫn các em nghiên cứu các hệ cơ quan và vò trí
của chúng trong cơ thể, giáo viên trình bày đến hệ cơ quan nào thì yêu cầu học
sinh chỉ đến hệ cơ quan đó và vò trí của nó lúc đó học sinh củng nắm sơ lược về
hình dáng, cấu tạo của từng cơ quan như: phổi, tim, dạ dày, thận,…
+ TRANH VẼ - HÌNH ẢNH - PHIM CHIẾU
Ở đây mô hình không cho phép đi sâu vào cấu tạo chi tiết, trong trường hợp
này tranh vẽ, hình vẽ, phim chiếu tạo ra ưu thế hơn, mà lại có tranh phân tích
cho phép đi sâu vào các chi tiết cần thiết, giúp cho học sinh có thể hiểu sâu sắc
hơn về cấu tạo bên trong của đối tượng đang nghiên cứu, ngoài ra nó còn thay
thế mẫu vật thật mà không tìm kiếm được.
Thí dụ: Đối với cấu tạo và kích thước của tế bào, sự lớn lên và phân chia
của tế bào, cấu tạo miền hút của rễ, các dạng của rễ, các dạng thân. Đối với
các loại mô của động vật, các cơ quan, các hệ cơ quan… Muốn học sinh hiểu
bài được tốt thì giáo viên phải sử dụng hình ảnh, tranh vẽ hoặc phim chiếu cho
học sinh quan sát, đồng thời rèn luyện cho học sinh kó năng vẽ mẫu vật thật
hoặc tranh vẽ giống thật thì rất tốt, đôi khi cũng có nhiều phức tạp, có những
chi tiết không cần thiết hay bài giảng không đề cặp đến, cần được lướt bỏ, mà
chỉ tập trung vào cấu trúc và dấu hiệu cơ bản thì lúc này ta có thể sử dụng các
dụng cụ khác để kết hợp, đó là sơ đố.
+ SƠ ĐỒ

Dương
xỉ x
RêuTảo
Các đại dương chiếm phần lớn
diện tích Trái Đất
Các lục đòa xuất hiện diện tích
đất liền mở rộng
Khí hậu nóng và rất
ẩm
Khí hậu trở nên khô
và lạnh hơn
Tiếp tục khô hơn do Măt
Trời chiếu sáng liên tục
Hệ thần kinh và kệ nội tiết
Hệ bài tiết
Hệ tiêu hoá
Hệ tuần hoàn
Hệ hô hấp
Hệ vận động
+HÌNH VẼ CỦA GIÁO VIÊN TRÊN BẢNG
Hình vẽ của giáo viên trên bảng có giá trò rất lớn, nhất là hình ảnh vẽ đẹp
và nhanh, nó giúp cho học sinh theo dõi một cách dễ dàng nội dung của bài
giảng, khi mà giáo viên vừa nói vừa vẽ dần một cấu trúc, một sơ đồ nào đó.
* Ngoài những loại đồ dùng dạy học nói trên còn rất nhiều loại mà chúng ta
có thể chưa tìm ra hết, hy vọng rằng với chương trình học ngày càng cải tiến,
các giáo sư và giáo viên sẽ nghiên cứu để đưa vào giảng dạy nhằm nâng cao
chất lượng dạy và học đặc biệt là đối với bộ môn sinh học.
Tuy nhiên các loại đồ dùng dạy học kể trên có tác dụng khác nhau, mong
rằng giáo viên bố trí thời gian và lựa chọn sao cho phù hợp với nội dung của
bài để bài giảng hợp logic và khoa học hơn.