SỬ DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12 GÓP
PHẦN NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG MÔN ĐỊA LÍ
PHẦN I : ĐẶT VẤN ĐỀ
1.Lý do chọn đề tài:
Hiện nay đất nước chúng ta đang trong quá trình đổi mới kinh tế xã hội,
đẩy mạnh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, giáo dục
được xác định là "quốc sách hàng đầu". Đổi mới phương pháp dạy học là một
trong những nhiệm vụ quan trọng của cải cách giáo dục. Vấn đề đổi mới phương
pháp dạy học đã được Đảng và Nhà nước quan tâm, được thể hiện trong Điều
28- Luật giáo dục:" Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích
cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng
lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc nhóm; rèn
luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại
niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh". Với xu thế tiến bộ của thời đại, dạy
học tích cực luôn có ý nghĩa rất lớn đối với ngành giáo dục. Dạy học không chỉ
dừng lại ở việc truyền thụ kiến thức mà quan trọng hơn là dạy cho học sinh
phương pháp tự học, tự chiếm lĩnh kiến thức. Dạy học theo hướng tích cực trong
môn Địa lí nhằm giúp học sinh phát huy khả năng tự học, sáng tạo mà qua đó
còn giúp các em nắm vững kiến thức, phát huy khả năng tư duy tổng hợp, có
liên hệ thường xuyên với thực tiễn và đời sống.
Tuy nhiên, trong quá trình giảng dạy môn Địa lí lớp 12 ở Trung Tâm Giáo
dục Thường xuyên, bản thân tôi nhận thấy chỉ có một số học sinh có ý thức tự
học, hiểu, nắm vững kiến thức và có khả năng tư duy tổng hợp. Bên cạnh đó vẫn
còn một số học sinh chưa có khả năng tự học, chỉ dựa vào những kiến thức giáo
viên truyền đạt, ghi chép và học thuộc lòng nên khi quên chữ cái đầu là quên tất
cả.
1
Chính vì vậy, bản thân tôi luôn trăn trở phải làm thế nào để để tất cả các
học sinh đều hiểu bài, nắm vững nội dung kiến thức và thành thạo các kĩ năng
địa lí, có hứng thú trong học tập. Một trong những phương pháp dạy học tích
cực được ngành giáo dục đưa vào triển khai đó là phương pháp sử dụng bản đồ

sáng tạo của người học, từng bước áp dụng phương pháp tiên tiến hiện đại vào
quá trình dạy học.
Thông qua việc đưa bản đồ tư duy vào dạy học ở trường phổ thông,
người giáo viên phải có kỹ năng vận dụng tốt thì chất lượng tiết dạy mới có
hiệu quả cao.
2.Cơ sở lý luận:
Cùng với xu thế phát triển của thời đại, việc nâng cao dân trí, đào tạo bồi
dưỡng nhân tài ngày càng đóng vai trò cao. Do vậy, giáo dục luôn là vấn đề
được Đảng, Nhà nước và nhân dân quan tâm, vì thế trách nhiệm của người giáo
viên càng phải nâng cao."Dạy học là một nghệ thuật" nên giáo viên phải có kĩ
năng vận dụng các phương pháp để truyền đạt kiến thức cho học sinh. Tùy theo
nội dung của từng tiết học mà giáo viên lựa chọn phương pháp phù hợp với đặc
trưng của từng bộ môn và từng đối tượng học sinh. Không những thế, giáo viên
còn rèn luyện cho học sinh các kĩ năng quan sát, nghiên cứu, phân tích, so sánh,
tổng hợp
Để đánh giá một tiết dạy có hiệu quả hay không đều do kĩ năng vận dụng
tốt các phương pháp giúp học sinh hiểu bài, nắm bài và rèn luyện các kĩ năng.
Chính vì vậy sử dụng bản đồ tư duy vào dạy học địa lí 12 có ý nghĩa lớn, góp
phần nâng cao chất lượng môn Địa lí.
3.Cơ sở thực tiễn:
Từ Nghị quyết của TW và qua thực tế giảng dạy Địa lí 12, đã đề cập đến
việc đổi mới phương pháp dạy học và đề cao vai trò đánh giá kết quả học tập
thật sự của học sinh. Vì vậy, khi giảng dạy, giáo viên hệ thống kiến thức bằng
bản đồ tư duy có ý nghĩa rất quan trọng giúp học sinh phát huy được tính tích
3
cực, chủ động nhận thức, rèn luyện kĩ năng làm việc với bản đồ, atlat Địa lí Việt
Nam và biết hệ thống hóa kiến thức là điều rất cần thiết.
Vậy thế nào là phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy? Cần sử dụng
bản đồ tư duy như thế nào để nâng cao chất lượng các giờ học địa lí? Đó là vấn
đề tôi muốn chia sẻ với các đồng nghiệp trong sáng kiến này.

Chương trình Địa lí 12 là Địa lí Việt Nam, bao gồm cả Địa lí tự nhiên và
Địa lí kinh tế - xã hội. Mục tiêu của chương trình là tiếp tục hoàn thiện kiến thức
của học sinh về địa lí Việt Nam. Học xong chương trình, học sinh cần nắm được
các đặc điểm tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, dân cư, kinh tế và một số vấn đề
đang được đặt ra nhằm sử dụng hợp lí tài nguyên, giảm thiểu hậu quả của thiên
tai, nâng cao chất lượng cuộc sống của nhân dân, phát triển kinh tế xã hội của cả
nước cũng như các vùng lãnh thổ địa phương nơi học sinh sinh sống. Về kĩ
năng, tiếp tục củng cố và phát triển các kĩ năng địa lí nhằm phát triển hơn nữa tư
duy địa lí cho học sinh, đó là tư duy tổng hợp, gắn với lãnh thổ, có liên hệ
thường xuyên với thực tiễn đời sống và sản xuất. Qua đó làm giàu thêm tình yêu
quê hương đất nước, tinh thần tự cường dân tộc và niềm tin vào tương lai của
đất nước, của dân tộc. Củng cố cho học sinh thế giới quan khoa học, nhân sinh
quan đúng đắn, tinh thần trách nhiệm trong bảo vệ môi trường, xây dựng kinh tế
xã hội ở quê hương. Chính vì vậy, trong phạm vi giới hạn tôi chỉ nghiên cứu kĩ
năng sử dụng bản đồ tư duy trong dạy bài mới và củng cố kiến thức của địa lí
12.
a. Thuận lợi:
Bản đồ tư duy được sử dụng phù hợp với mọi điều kiện cơ sở vật chất của
nhà trường, lớp học. giáo viên có thể thực hiện trên bảng phấn, trên vở, trên
giấy, hoặc có thể thiết kế trên phần mềm. Khai thác tính năng và sử dụng bản
đồ tư duy có hiệu quả là góp phần đổi mới phương pháp dạy học và ứng dụng
công nghệ thông tin một cách dễ dàng và thiết thực.
5
Hiện nay cơ sở vật chất trang thiết bị của trường tương đối đầy đủ thuận
lợi cho giáo viên khi lựa chọn và vận dụng các phương pháp giảng dạy tích cực.
Môn địa lí là một trong những môn thi học sinh giỏi cấp tỉnh, môn thi tốt
nghiệp, thi đại học nên được sự quan tâm chỉ đạo sâu sát của nhà trường, sự chú
ý của học sinh.
b. Khó khăn:
Học sinh ở Trung tâm giáo dục thường xuyên có đầu vào thấp, chủ yếu là

Trước thực trạng trên để góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy, tôi xin
trao đổi một số kĩ năng sử dụng bản đồ tư duy trong dạy địa lí lớp 12.
I. Các giải pháp chủ yếu :
Tôi thực hiện 5 giải pháp sau:
1.Chuẩn bị kĩ nội dung kiến thức tiết học thông qua bài soạn.
2.Lựa chọn phương tiện dạy học phù hợp với từng nội dung của từng bài.
3.Chuẩn bị hệ thống câu hỏi sao cho phát huy được tính tích cực của học sinh.
4.Lựa chọn nội dung để giao cho nhóm hay cá nhân.
5.Xây dựng bản đồ tư duy, tùy theo nội dung của từng bài mà lựa chọn :
a.Sử dụng bản đồ tư duy trong việc kiểm tra kiến thức cũ.
b.Sử dụng bản đồ tư duy trong khai thác nội dung kiến thức mới.
c.Sử dụng bản đồ tư duy vào trong việc củng cố, tổng kết, ôn tập kiến thức.
II. Tổ chức triển khai thực hiện
Để sử dụng bản đồ tư duy có hiệu quả góp phần nâng cao chất lượng môn
Địa lí lớp 12, tôi thể hiện các bước theo giải pháp trong một số bài.
1.Chuẩn bị nội dung kiến thức tiết học thông qua bài soạn.
Đây chính là bước đầu tiên tôi chuẩn bị cho một tiết học, đó là việc lựa
chọn kiến thức cơ bản thể hiện trên bản đồ tư duy. Từ đó sử dụng phần mềm
iMindMap 6 để xây dựng một bản đồ tư duy.
7
Ví dụ, như ở bài 20: Chuyển dịch cơ cấu kinh tế, gồm những nội dung
kiến thức cơ bản được đưa lên xây thành bản đồ tư duy :
- Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế
+ Khu vực I
+ Khu vực II
+ Khu vực III
- Chuyển dịch cơ cấu thành phần kinh tế
+ Kinh tế Nhà nước
+ Kinh tế ngoài Nhà nước
+ Kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài

kiến thức của bản thân, em hãy cho biết sự phân hóa và chuyển dịch cơ cấu theo
lãnh thổ ở nước ta?
Giáo viên hướng dẫn học sinh làm việc với sách giáo khoa, các phương
tiện thiết bị dạy học để khai thác kiến thức và hình thành bản đồ tư duy. (Hình 1:
Chuyển dịch cơ cấu kinh tế)
4. Lựa chọn nội dung để giao cho nhóm hay cá nhân.
Ví dụ trong tiết ôn tập cuối học kì I, sự khái quát nội dung kiến thức với
dung lượng lớn nên giáo viên sử dụng phương pháp chia nhóm giao nhiệm vụ để
cùng hoàn thành bản đồ tư duy. Giáo viên chia lớp làm 3 nhóm.
Nhóm 1: Một số vấn đề vấn đề phát triển và phân bố nông nghiệp. Học sinh hệ
thống và hoàn thiện bản đồ tư duy theo gợi ý:
+ Những đặc điểm nổi bật của nền nông nghiệp nước ta.
+ Tình hình sản xuất ngành trồng trọt và chăn nuôi.
+ Vấn đề phát triển thủy sản và lâm nghiệp.
+ Các hình thức trong tổ chức lãnh thổ nông nghiệp.
Nhóm 2: Một số vấn đề về phát triển và phân bố công nghiệp. Học sinh hệ thống
và hoàn thiện bản đồ tư duy theo gợi ý:
+ Cơ cấu ngành công nghiệp và sự chuyển dịch cơ cấu ngành công nghiệp.
+ Vấn đề phát triển một số ngành công nghiệp trọng điểm.
+ Các hình thức chủ yếu trong tổ chức lãnh thổ công nghiệp ở nước ta.
Nhóm 3: Một số vấn đề về phát triển và phân bố các ngành dịch vụ. Học sinh hệ
thống và hoàn thiện bản đồ tư duy theo gợi ý:
+ Đặc điểm các ngành vận tải và thông tin liên lạc ở nước ta.
+ Hoạt động thương mại và du lịch.
11
Các nhóm tổng hợp kiến thức để hoàn thành bản đồ tư duy của nhóm
mình, sau đó kết nối theo từ khóa để hình thành bản đồ tư duy tổng kết chương
trình địa lí học kì 1 lớp 12.(Hình 3)
5. Xây dựng, sử dụng bản đồ tư duy.
a. Sử dụng bản đồ tư duy trong việc kiểm tra kiến thức cũ:

"con'', "cháu", "chắt", "chít"
*Sử dụng bản đồ tư duy để giới thiệu khái quát nội dung phần học.
Ví dụ 1: Sử dụng bản đồ tư duy để giới thiệu tổng quát nội dung phần "Đặc
điểm chung của tự nhiên" trước khi học bài 6 Đất nước nhiều đồi núi.
Giáo viên cho học sinh quan sát SGK Địa lí 12 trang 28, yêu cầu các em
cho biết các đặc điểm chung của tự nhiên Việt Nam.
14
Học sinh trả lời, giáo viên thể hiện bằng bản đồ tư duy trên bảng. Các đặc
điểm này chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu trong các bài học. Sau đó giáo viên giới
thiệu nội dung bài 6. Bản đồ tư duy này giúp học sinh thấy được cấu trúc nội
dung kiến thức của một phần học, từ đó học sinh có cách nhìn khái quát về
những kiến thức sẽ được học, tạo tâm thế sẵn sàng tiếp nhận kiến thức và chuẩn
bị kế hoạch học tập và ôn tập.
(Hình 6 : Đặc điểm chung của tự nhiên)
* Sử dụng bản đồ tư duy hỗ trợ hình thành kiến thức mới trong tiết học.
Ví dụ 2: Tiết 18: Bài 20: Chuyển dịch cơ cấu kinh tế
1/ Giáo viên chuẩn bị kĩ bài soạn trên giáo án.
2/Các hoạt động:
+ Hoạt động 1: Câu hỏi tổng quát: Chuyển dịch cơ cấu kinh tế thể hiện thông
qua những yếu tố nào?
Học sinh trả lời, các học sinh nhận xét, giáo viên chuẩn kiến thức và giáo
viên vẽ bản đồ tư duy trung tâm của bản đồ là từ khóa Chuyển dịch cơ cấu
kinh tế. Từ trung tâm đó vẽ 3 nhánh.
Nhánh 1 Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế.
Nhánh 2 Chuyển dịch cơ cấu thành phần kinh tế.
Nhánh 3 Chuyển dịch cơ cấu lãnh thổ kinh tế.
15
+ Hoạt động 2: Giáo viên cho học sinh tìm hiểu sự chuyển dịch cơ cấu ngành
kinh tế (theo hình thức cá nhân / cặp)
Giáo viên yêu cầu học sinh dựa vào kiến thức SGK và Hình 20.1 và Bảng

cho phép nước ta phát triển một nền nông nghiệp nhiệt đới.
- Giáo viên cho học sinh quan sát nội dung mục 1.a.SGK, cùng kiến thức đã học,
yêu cầu học sinh cho biết điều kiện tự nhiên và tài nguyên ảnh hưởng đến nông
nghiệp bao gồm những nhân tố nào? Các nhân tố đó ảnh hưởng như thế nào tới
nền nông nghiệp nước ta?
- HS trả lời và thể hiện bằng bản đồ tư duy. (Hình 7)
Qua bản đồ tư duy học sinh thấy rõ đặc điểm nền nông nghiệp nhiệt đới
của nước ta và ghi nhớ bài học một cách dễ dàng không máy móc.
Với cách học này cả giáo viên và học sinh đều phải tham gia vào quá trình
dạy học tích cực hơn. Giáo viên vừa giảng bài vừa thể hiện trên bản đồ tư duy,
vừa tổ chức cho học sinh khai thác kiến thức vừa hoàn thành bản đồ tư duy. Học
17
sinh được nghe giảng, nhìn bản đồ, sách giáo khoa, trả lời câu hỏi, ghi chép sự
tập trung chú ý được phát huy cao độ, cường độ học tập theo đó cũng được đẩy
nhanh, học sinh chú ý học tập tích cực. Thông qua cách làm này học sinh làm
quen, hiểu, vẽ, đọc bản đồ tư duy và ghi nhớ, hiểu, nắm đầy đủ nội dung và khắc
sâu kiến thức.
c. Sử dụng bản đồ tư duy vào trong việc củng cố, tổng kết, ôn tập kiến thức.
Sau mỗi phần, mỗi bài, mỗi chương, giáo viên cần phải tổng kết, ôn tập,
hệ thống hóa kiến thức để học sinh nắm vững, vận dụng vào việc làm bài tập, ôn
tập kiểm tra và liên hệ thực tế. Việc củng cố, tổng kết, ôn tập hệ thống hóa kiến
thức là việc làm không thể thiếu với mỗi giáo viên. Tuy nhiên, một số giáo viên
đôi khi đã bỏ qua công việc này hoặc làm qua loa đại khái nên kết quả chưa cao.
Khai thác thế mạnh của bản đồ tư duy để làm công việc này đã mang lại kết quả
cao.
* Sử dụng bản đồ tư duy cuối mỗi tiết học để củng cố kiến thức bài học.
Giáo viên chú ý hệ thống câu hỏi để hướng dẫn học sinh trả lời theo
hướng sử dụng bản đồ tư duy để hệ thống hóa kiến thức đã học.
Ví dụ: Sau khi học xong bài 32: Vấn đề khai thác thế mạnh ở Trung du và
miền núi Bắc Bộ, học sinh phải nắm được đặc điểm vị trí địa lí, các thế mạnh

Giáo viên giới thiệu nội dung ôn tập và yêu cầu học sinh cách làm việc.
Giáo viên chia lớp làm 6 nhóm.
Nhóm 1 và 2: Một số vấn đề vấn đề phát triển và phân bố nông nghiệp. Học sinh
hệ thống và hoàn thiện bản đồ tư duy theo gợi ý:
+ Những đặc điểm nổi bật của nền nông nghiệp nước ta.
+ Tình hình sản xuất ngành trồng trọt và chăn nuôi.
+ Vấn đề phát triển thủy sản và lâm nghiệp.
+ Các hình thức trong tổ chức lãnh thổ nông nghiệp.
Nhóm 3 và 4: Một số vấn đề về phát triển và phân bố công nghiệp. Học sinh hệ
thống và hoàn thiện bản đồ tư duy theo gợi ý:
+ Cơ cấu ngành công nghiệp và sự chuyển dịch cơ cấu ngành công nghiệp.
+ Vấn đề phát triển một số ngành công nghiệp trọng điểm.
+ Các hình thức chủ yếu trong tổ chức lãnh thổ công nghiệp ở nước ta.
Nhóm 5 và 6: Một số vấn đề về phát triển và phân bố các ngành dịch vụ. Học
sinh hệ thống và hoàn thiện bản đồ tư duy theo gợi ý:
+ Đặc điểm các ngành vận tải và thông tin liên lạc ở nước ta.
+ Hoạt động thương mại và du lịch.
20
Các nhóm trình bày bản đồ tư duy của nhóm mình, các nhóm khác nhận xét về
các mặt như sau:
- Nội dung kiến thức cơ bản cần ôn tập tổng kết đã đủ chưa?
- Cấu trúc của bản đồ tư duy đã hợp lí chưa?
- Cách trình bày đã hợp lí chưa? Có hấp dẫn mọi người hay không?
(Hình 3: Địa lí các ngành kinh tế)
Giáo viên trên cơ sở hệ thống câu hỏi ôn tập đã dặn học sinh chuẩn bị
trước ở nhà và lập bản đồ tư duy của cá nhân mình, giáo viên kiểm tra sự chuẩn
bị của học sinh. Giáo viên chuẩn bị bản đồ tư duy trước ở nhà, sau khi học sinh
thể hiện xong, giáo viên trình chiếu bản đồ tư duy của mình theo hướng xuất
hiện dần các kiến thức từ nhánh chính đến nhánh con cho học sinh đối chiếu,
tham khảo. Với cách ôn tập bằng bản đồ tư duy có sự chắt lọc những thông tin

trong dạy học địa lí 12, kết quả đạt được như sau:
Tiêu chí Lớp 12 A4 Lớp 12 A3
Mức độ hứng thú
học tập của học
sinh
Số học sinh tham gia xây
dựng bài nhiều hơn
Số học sinh tham gia xây
dựng bài ít hơn
Kết quả nhớ kiến
thức, hiểu và vận
dụng kiến thức
thông qua bài kiểm
tra
Tỷ lệ học sinh nhớ kiến
thức, hiểu và vận
dụng kiến thức cao
hơn 12 A3 .
Tỷ lệ học sinh nhớ kiến
thức, hiểu và vận
dụng kiến thức thấp
hơn 12 A4.
Kết quả học lực cuối năm:
Lớp Sĩ số
Giỏi Khá TB Yếu Kém
SL % SL % SL % SL % SL %
22
12A
4
50 5 10 20 40 25 50 0 0 0 0

duy để củng cố bài ở mức đơn giản. Chất lượng dạy học môn địa lí được nâng
cao lên, học sinh có lòng say mê yêu thích môn địa lí. Để đạt được điều đó, bản
thân mỗi cán bộ giáo viên phải tâm huyết với nghề, không ngừng học hỏi nâng
cao trình độ chuyên môn, linh hoạt, sáng tạo, đổi mới phương pháp giảng dạy.
2.Đề xuất :
Để nâng cao chất lượng môn địa lí giáo viên phải sử dụng tổng hợp, linh
hoạt nhiều phương pháp trong giảng dạy. Đặc biệt qua việc vận dụng phương
pháp sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học địa lí giáo viên phải biết ứng dụng
công nghệ thông tin vào trong giảng dạy. Vì thế, các cấp lãnh đạo cần quan tâm
đến việc bồi dưỡng thường xuyên kiến thức kỹ năng cho giáo viên, cập nhật
những kiến thức mới, phương tiện thiết bị hiện đại hỗ trợ dạy học. Cần tạo điều
kiện về kinh phí hỗ trợ cho giáo viên học tập bồi dưỡng và nghiên cứu khoa học
để góp phần nâng cao chất lượng giáo dục.
Trên đây là một số biện pháp tôi đã và đang tiếp tục thực hiện sử dụng
bản đồ tư duy trong dạy học địa lí 12 ở Trung Tâm Giáo dục Thường xuyên Thọ
Xuân. Trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài này, bản thân tôi đã cố
gắng hết sức. Song do điều kiện khả năng và thời gian có hạn nên không tránh
khỏi những thiếu sót. Tôi rất mong được sự giúp đỡ và đóng góp ý kiến của hội
đồng khoa học các cấp và các bạn đồng nghiệp để đề tài được hoàn chỉnh hơn.
Tôi xin chân thành cảm ơn !
XÁC NHẬN CỦA THỦ TRƯỞNG
ĐƠN VỊ
Thanh Hóa, ngày19 tháng 5 năm
2013
Tôi cam đoan đây là SKKN của mình
viết, không sao chép nội dung của
24
người khác.
( Ký và ghi rõ họ tên)
Lê Thị Hằng