Hình tượng tác giả trong tiểu thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải
Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Duyến
1
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
NGUYỄN THỊ DUYẾN HÌNH TƢỢNG TÁC GIẢ TRONG TIỂU THUYẾT
THỜI KỲ ĐỔI MỚI CỦA NGUYỄN KHẢI
HÌNH TƢỢNG TÁC GIẢ TRONG TIỂU THUYẾT
THỜI KỲ ĐỔI MỚI CỦA NGUYỄN KHẢI
LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Lý luận văn học Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Lí luận văn học
Mã số : 6022 32
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Lý Hoài Thu
Khải 25
Chƣơng 2. CÁI NHÌN NGHỆ THUẬT VÀ CHÂN DUNG TÁC GIẢ 29
2.1. Cái nhìn nghệ thuật 29
2.1.1. Cái nhìn hiện thực, tỉnh tảo 30
2.1.2. Cái nhìn sắc sảo, tinh tế 34
2.1.3. Cái nhìn giàu tính phân tích. 39
2.2. Chân dung tác giả 45
Hình tượng tác giả trong tiểu thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải
Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Duyến
4
2.2.1 Một người trải qua nhiều biến động hiện thực 45
2.2.2 Một Con người trong mối quan hệ xã hội rộng rãi 49
2.2.3 Một Con người với nhu cầu tự biểu hiện mình 57
Chƣơng 3. MỘT SỐ VẤN ĐỀ NGHỆ THUẬT BIỂU HIỆN CỦA HÌNH
TƢỢNG TÁC GIẢ 65
3.1. Ngƣời kể chuyện 65
3.1.1. Người kể chuyện có ý thức đối thoại và mời gọi đối thoại 66
3.1.2. Người kể chuyện giàu ý thức tự vấn 71
3.1.2.1.Ý thức tự vấn trong văn học 71
3.1.2.2. Người kể chuyện có nhu cầu nhận thức lại 76
3.1.2.3. Người kể chuyện có ý thức tự vấn về nghề nghiệp và tư cách của nhà
văn 77
3.2. Ngôn ngữ và giọng điệu trần thuật 80
3.2.1. Ngôn ngữ 80
3.2.1.1.Ngôn ngữ đẫm chất hiện thực- đời thương 81
3.2.1.2. Ngôn ngữ đậm chất tự sự và miêu tả. 84
3.2.1.3. Ngôn ngữ độc thoại và đối thoại 87
3.2.2. Giọng điệu trần thuật 93
chúng ta thêm một góc nhìn mới để phát hiện và khám phá vào chiều sâu tác
phẩm của Nguyễn Khải.
1.2 Nguyễn Khải là cây bút tiêu biểu của nền văn xuôi Việt Nam hiện đại
sau cách mạng tháng Tám. Ông là một trong những nhà văn sớm xác định cho
mình một quan niệm độc đáo về nghệ thuật, về vai trò của văn học và trách
nhiệm của nhà văn. Ông cũng thuộc số ít các nhà văn có sức viết dẻo dai, bền bỉ
và luôn có mặt ở những nơi “mũi nhọn” của cuộc sống. Bám sát từng bước đi
của đời sống với niềm hứng thú đặc biệt hướng vào “cái hôm nay” để nghiên
cứu, phân tích và đối thoại, sáng tác của Nguyễn Khải vừa nóng hổi tính thời
sự vừa có tầm khái quát về nhiều vấn đề thiết yếu đặt ra từ đời sống xã hội và
con người đương thời. Chính vì thế mà ông được nhiều nhà phê bình nghiên
cứu quan tâm bình luận và bạn đọc hào hứng đón nhận. Đúng như ý kiến của
Vương Trí Nhàn trong Lời giới thiệu tuyển tập Nguyễn Khải: “Ông là một
trong những nhà văn dẫn đầu của thời đại. Sáng tác của ông luôn luôn đánh
dấu những biến chuyển của xã hội. Với cuộc cách mạng này, những năm tháng
Hình tượng tác giả trong tiểu thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải
Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Duyến
6
đấu tranh gian khổ này, tác phẩm của ông là một bằng chứng, một tài liệu tham
khảo thực sự. Và muốn hiểu con người thời đại với tất cả những cái hay cái dở
của họ, đời sống tinh thần của họ, phải đọc Nguyễn Khải” [76, tr.61].Với ngòi
bút hiện thực đặc sắc, năng lực quan sát sắc sảo, Nguyễn Khải đã đem đến cho
người đọc những trang văn mang hơi thở của cuộc sống đất nước và con người
đương thời, thể hiện rõ trong tiểu thuyết thời kì đổi mới của nhà văn.
1.3. Nguyễn Khải sáng tác nhiều thể loại: truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch,
kí, tạp văn và đều có những tác phẩm có giá trị ở tất cả các thể loại đó. Riêng
tiểu thuyết của ông thời kì đổi mới đã được tìm hiểu và nghiên cứu ở một số
phương diện. Song chưa có một chuyên luận nào đi sâu nghiên cứu hình tượng
mới được các nhà khoa học Việt Nam giới thiệu và nghiên cứu từ những năm
80 trở lại đây với các công trình nghiên cứu của Trần Đình Sử, Đào Thuỷ
Nguyên, Nguyễn Thị Bình, Đoàn Trọng Huy, Bích Thu và người để công và
dồn khá nhiều tâm huyết nghiên cứu về con người và văn chương Nguyễn Khải
là nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn. Với bài viết Nguyễn Khải trong sự vận
động của văn học cách mạng từ sau năm 1945, nhà nghiên cứu đã chỉ ra nét
độc đáo trong sáng tác của Nguyễn Khải thời kì đổi mới là: “Cái nhìn sắc sảo
vốn có từ sớm và khao khát có mặt trong ngày hôm nay. Đối thoại với chính
mình và tự phát hiện trở lại- một phong cách vừa dân dã vừa hiện đại” [80,
tr.114]. Viết về những người thân trong gia đình họ hàng, Nguyễn Khải gửi
gắm nhiều tâm tư tình cảm của mình. Thông qua nhân vật này hình tượng tác
giả hiện lên rõ nét và sắc sảo. Khái niệm “hình tượng tác giả” như một “thuật
ngữ văn học” được trình bày trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học hình
tượng tác giả là: “Phạm trù thể hiện cách tự ý thức của tác giả về vai trò xã hội
và vai trò văn học của mình trong tác phẩm, một vai trò được người đọc chờ
đợi” [25, tr.149]. Cách hiểu của nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân trong sách 150
thuật ngữ văn học, lại là: “Ở các tác phẩm có bình diện tự thuật hoặc trữ tình,
tác giả vừa là người “chủ xướng” vừa là người “tham dự”, tức là như một hình
tượng con người được thể hiện bằng nghệ thuật” [3, tr.146].
Ngoài ra còn có một số luận văn, luận án đã đề cập nghiên cứu vấn đề
này như: Hoàng thị Anh (2008), Luận văn thạc sĩ, ĐHSP Thái Nguyên, Hình
Hình tượng tác giả trong tiểu thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải
Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Duyến
8
tượng tác giả trong truyện ngắn của Nguyễn Khải, có viết: “ Hình tượng tác
giả trong tác phẩm là một phạm trù của thi pháp do nhà văn sáng tạo ra”; Còn
Nguyễn Thị Nga (2010), trong Luận án tiến sĩ, ĐH Sư phạm Hà Nội viết về
Hình tượng tác giả nữ trong thơ thời chống Mĩ lại cho rằng:“ Hình tượng tác
phê bình đánh giá là một ngòi bút thông minh, sắc sảo trong khám phá và nắm
bắt hiện thực. Sự mẫn cảm với cái hàng ngày, với những vấn đề hôm nay đã
khiến những trang viết sắc sảo, đầy “chất văn xuôi”của Nguyễn Khải không
những luôn luôn có độc giả mà còn khơi gợi được hứng thú tranh luận, trở
thành nơi “giao tiếp đối thoại” với đông đảo bạn đọc.
Từ năm 1979 đến nay Nguyễn khải viết thêm được 6 cuốn tiểu thuyết
nữa cho nền văn học nước nhà. Trong đó Gặp gỡ cuối năm năm 1982 của ông
được nhận giải thưởng của Hội nhà văn, và 3 cuốn tiểu thuyết: Điều tra về một
cái chết, Vòng sóng đến vô cùng, Một cõi nhân gian bé tí. Như vậy, từ năm
1979 đến 1989 tiểu thuyết của Nguyễn Khải, đã được đông đảo bạn đọc đón
nhận và các nhà nghiên cứu quan tâm.
Theo các nhà nghiên cứu thì khuynh hướng tiểu thuyết Nguyễn Khải
được phát sinh từ chính phong cách của ông. Nguyễn Khải là người mở ra một
khuynh hướng mới- đó là khuynh hướng tiểu thuyết triết luận, Nguyễn văn
Long trong: “Nhìn lại một chặng đường tiểu thuyết” đã đưa ra các luận chứng
để chứng tỏ điều này: “Anh thường phân tích nhân vật của mình như một nhà
khoa học phân tích đối tượng nghiên cứu” [58, tr. 78]. Có nhiều nhà nghiên
cứu, phê bình khác cũng đều cho rằng khuynh hướng trong tiểu thuyết Nguyễn
Khải là xu hướng chính luận – triết luận, Lại Nguyên Ân coi tiểu thuyết Cha và
con…, là một công trình “triết luận về tôn giáo và chủ nghĩa xã hội bằng ngôn
ngữ tự sự” [2, tr. 3]. Văn Chinh thấy: Với Thời gian của ngƣời Nguyễn Khải
đã góp thêm một thành công mới cho xu hướng tiểu thuyết triết luận của văn
học nước ta”. Vũ Quần Phương cũng cho rằng “Giá trị khảo luận triết học của
tập tiểu thuyết này là của một cống hiến của Nguyễn Khải trong Văn xuôi Việt
Nam” [83, tr. 3].
Về bút pháp của Nguyễn Khải nhiều nhà phê bình đã nhận xét: “Nghiêng
về lối kể hơn lối tả. Cốt truyện của Nguyễn Khải không có gì li kì. Nhiều khi
Hình tượng tác giả trong tiểu thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải
Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Duyến
Hình tượng tác giả trong tiểu thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải
Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Duyến
11
3. ĐỐI TƢỢNG, PHẠM VI VÀ MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU.
3.1. Đối tƣợng nghiên cứu
Đi sâu tìm hiểu và lí giải đặc điểm riêng về hình tượng tác giả trong tiểu
thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải. Từ đó làm nổi bật chân dung của tác
giả trong tác phẩm, đồng thời khẳng định vị trí, vai trò của nhà văn trong nền
văn xuôi hiện đại và đương đại Việt Nam.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Luận văn sẽ đi sâu vào tìm hiểu, nghiên cứu hình tượng tác giả trong tiểu
thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải để thấy sự biểu hiện của hình tượng tác
giả xuyên suốt hành trình sáng tác của nhà. Chúng tôi đã chọn Gặp gỡ cuối
năm và Thời gian của ngƣời. Vì những nhân vật trong hai tác phẩm sau này
chúng ta vẫn thấy hình bóng của họ trong Thƣợng đế thì cƣời. Vì vậy chúng
tôi đã chọn 4 cuốn tiểu thuyết.
1. Gặp gỡ cuối năm (1983)
2. Thời gian của người (1985)
3. Vòng sóng đến vô cùng (1987)
4. Thượng đế thì cười (2005)
Tuy nhiên trong quá trình nghiên cứu chúng tôi có đề cập đến một số tác
phẩm khác của Nguyễn Khải ở giai đoạn trước để so sánh và khẳng định những
luận điểm của mình.
3.3. Mục đích nghiên cứu.
Trên tinh thần tiếp thu những nghiên cứu của các tác giả đi trước, luận
văn đặt ra nhiệm vụ là tập trung làm rõ hơn hình tượng tác giả trong tiểu thuyết
của Nguyễn Khải thời kì đổi mới như: Cái nhìn nghệ thuật và chân dung tác
giả; Một số vấn đề nghệ thuật biểu hiện hình tượng tác giả. Qua đó chúng tôi hi
dung tác giả, nhân vật người kể chuyện, giọng điệu, một cách có hệ thống. Từ
đó đặt các yếu tố đó vào một chỉnh thể nghệ thuật để khái quát những nét chung
nhất về hình tượng tác giả trong sáng tác của Nguyễn Khải.
4.5. Phƣơng pháp khảo sát thống kê.
Đây là phương pháp được tiến hành đầu tiên, có tác dụng cung cấp những
dữ kiện, những số liệu chính xác, tạo cơ sở thực tế tin cậy cho những kết luận
Hình tượng tác giả trong tiểu thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải
Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Duyến
13
có tính chất khái quát. Sử dụng phương pháp thống kê, chúng tôi tiến hành phân
loại, tổng hợp phân tích những vấn đề nội dung nghiên cứu của luận văn. Khi
thống kê chúng tôi chú ý những tác phẩm tiêu biểu trên cả hai phương diện nội
dung và hình thức. Đơn vị thống kê nhỏ nhất là chi tiết và lớn nhất là tác phẩm.
4.6. Để làm phong phú, sáng tỏ thêm nhiều phương diện, chúng tôi vận dụng
những yếu tố hỗ trợ của các phương pháp nghiên cứu văn học khác như:
Phƣơng pháp tổng hợp hệ thống hóa, phê bình văn học, phƣơng pháp phân
tích và phƣơng pháp tổng hợp … Sự vận dụng những yếu tố của các phương
pháp này chỉ hỗ trợ trong những trường hợp cần thiết.
5. CẤU TRÚC LUẬN VĂN
Ngoài phần mở đầu, kết luận và phần tài liệu tham khảo, nội dung
luận văn gồm 3 chương như sau:
Chương 1: Khái lược chung về hình tượng tác giả và tiểu thuyết thời kì
đổi mới của Nguyễn Khải.
Chương 2: Cái nhìn nghệ thuật và chân dung tác giả.
Chương 3: Một số vấn đề nghệ thuật biểu hiện của hình tượng tác giả.
thượng hoặc sáng tác không có bản sắc không làm nên tác giả văn học đích
thực” [25, tr. 235]. Tác giả là người làm ra tác phẩm. Về mặt xã hội, tác giả văn
học là người có ý kiến riêng về đời sống và thời cuộc. Đó là người phát biểu
một tư tưởng mới, quan niệm mới về hiện tượng đời sống. Về mặt đặc trưng,
tác giả văn học là người xây dựng thành công các hình tượng nghệ thuật độc
đáo, sống động, có khả năng tồn tại được trong sự cảm thụ thích thú của người
đọc. Về mặt nghề nghiệp, tác giả văn học là người xây dựng được một ngôn
ngữ nghệ thuật mới, có phong cách riêng, có bộ mặt riêng trong thể loại, có hệ
thống hình ảnh biểu tượng đặc trưng riêng.
Mọi hoạt động của văn học, từ hoạt động tiếp nhận, thưởng thức đến
nghiên cứu, phê bình…chỉ thực sự bắt đầu khi tác phẩm của nhà văn ra đời.
Cho nên nhà văn là người khởi đầu của nhiều hoạt động văn chương, giữ vai trò
Hình tượng tác giả trong tiểu thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải
Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Duyến
15
đặc biệt quan trọng trong đời sống văn học. Ta gọi tác phẩm văn học là một
công trình sáng tạo nghệ thuật bởi lao động của người nghệ sĩ đúng là lao động
sáng tạo.Tác phẩm văn học không thể sản xuất đồng loạt theo những khuôn
mẫu có sẵn như sản xuất công nghiệp. Nghệ thuật luôn đòi hỏi nhà văn phải
sáng tạo ra những tác phẩm mới mẻ cả về nội dung lẫn hình thức. Vì vậy, tác
giả văn học phải là người có nhân cách, có bản lĩnh vững vàng và có ý thức sâu
sắc về nghề nghiệp. Nhà nghiên cứu Đông Hoài trong cuốn “Nhận thức và
thẩm định” đã từng khẳng định “Tác giả văn học phải có một kĩ năng miêu tả
điêu luyện, một bút pháp độc đáo lành nghề trong đó năng khiếu bẩm sinh là có
thật, cần được kịp thời phát hiện và không ngừng vun bồi bảo vệ” [29, tr.8].
Sáng tạo nghệ thuật đòi hỏi nhà văn phải có năng khiếu, có tài tư duy
bằng hình tượng, có khả năng suy ngẫm về các vấn đề của hiện thực thông qua
một thế giới hình tượng bao gồm những cảnh vật và những nhân vật cụ thể,
quá trình sáng tác của nhà văn là một việc làm cần thiết. Hoàn cảnh xuất thân,
quê quán, thời gian sống và hành trang góp phần làm rõ các khía cạnh tư tưởng,
tâm lí trong tác phẩm. Tìm hiểu tác giả trong nghiên cứu văn học như là một
khái niệm của thi pháp học là nghiên cứu “Người xây dựng được ngôn ngữ
nghệ thuật mới, có phong cách, có giọng điệu riêng, có bộ mặt riêng trong thể
loại, có hệ thống hình ảnh biểu tượng đặc trưng riêng” [25, tr. 242]. Đó là
người nghệ sĩ luôn luôn hiện hình trong tác phẩm văn học.
1.1.1.2. Hình tượng tác giả trong văn học.
Ở bất kì thể loại nào, tự sự, trữ tình hay kịch, chủ thể sáng tạo bao giờ
cũng xuất hiện, dù có thể là đậm nhạt khác nhau. Với trí tưởng tượng phong
phú, khả năng lựa chọn đề tài, chủ đề, sự vận dụng khéo léo các thủ pháp nghệ
thuật và ngôn từ, người nghệ sĩ đã sáng tác, tạo ra tác phẩm nghệ thuật để thể
hiện những tư tưởng tình cảm của mình. Do vậy, “Tác phẩm là sự kết tinh quá
trình tư duy nghệ thuật của tác giả, biến những biểu tượng, ý nghĩ, cảm xúc bên
trong của nhà văn thành một sự thực văn hóa, xã hội khách quan cho mọi người
soi ngắm, suy nghĩ” [60, tr. 241]. Dấu ấn của chủ thể sáng tạo để lại trong tác
phẩm văn học thể hiện rất rõ nét trong hình tượng tác giả.
*Hình tượng tác giả trong văn học.
Hình tượng tác giả trong tiểu thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải
Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Duyến
17
Hình tượng tác giả hiện hình trong tác phẩm mới là phạm trù của thi pháp
học. Nghiên cứu hình tượng tác giả xuất hiện trong tác phẩm văn học với tư
cách là một phạm trù của thi pháp học là việc làm cần thiết đối với việc nghiên
cứu văn học. Bởi vì thông qua tác phẩm văn chương, người nghệ sĩ thể hiện
được sự đánh giá của mình đối với cuộc sống và con người. Cơ sở tâm lí của
hình tượng tác giả là dạng thức tồn tại đặc thù của chủ thể giao tiếp nghệ thuật.
Trong đó cái “tôi” trong nhân cách mỗi người thể hiện trong giao tiếp. Cơ sở
tại trong tác phẩm” [10]. M.B Khrapchencô trong công trình: “Cá tính sáng
tạo của nhà văn và sự phát triển văn học” cũng cho rằng sự biểu hiện của hình
tượng tác giả trong tác phẩm nghệ thuật còn do đặc trưng thể loại quy định.
Hình tượng tác giả là dấu ấn chủ thể sáng tạo in đậm trong tác phẩm thấm
trong toàn bộ cơ chế và yếu tố tạo thành tác phẩm. Cho nên nó có thể thể hiện
trong từng yếu tố của chính thể nghệ thuật. Nhưng chúng ta cần phải chú ý: khi
nói về hình tượng tác giả cần phải thấy tính giãn cách của nó với các yếu tố trực
tiếp của tác phẩm. Mặc dù chúng ta có thể tìm thấy rất nhiều dấu hiệu của nó
trong nhân vật hay trong người kể chuyện của tác phẩm nhưng nhất định không
được đồng nhất, đơn giản. Người phát ngôn trong tác phẩm văn học không
được đem ra đồng nhất với tác giả, dù có rất nhiều điểm thống nhất nhưng
người kể chuyện trong tác phẩm chỉ là người đứng ra trực tiếp kể chuyện cho
tác giả. Do đó hình tượng tác giả không thể là hình tượng người kể chuyện mà
là một con người mà tác giả quy nạp ra từ tác phẩm.
Vấn đề hình tượng tác giả được khẳng định từ nhiều góc độ khác nhau
trong lí luận văn học. Sự phân biệt một cách chính xác giữa tác giả và hình
tượng tác giả trong sáng tác của nhà văn sẽ tránh được những nhầm lẫn đáng
tiếc, khi tìm hiểu ý nghĩa và vẻ đẹp của văn chương.
Hình tượng tác giả là một phạm trù thể hiện cách tự ý thức của tác giả về
vai trò xã hội và văn học của mình trong tác phẩm. Đó là yếu tố nghệ thuật tồn
tại trong bản thân văn bản, trong thế giới nghệ thuật của nhà văn. Nó góp phần
xác định phong cách riêng của từng tác giả.
Hình tượng tác giả trong tiểu thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải
Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Duyến
19
1.1.1.3. Nội dung và biểu hiện của hình tượng tác giả trong văn học
Cho đến nay, sự hiểu biết về hình tượng tác giả trong sáng tác văn học là
nghệ thuật. Nó cũng là điều kiện tiên quyết tạo nên phong cách nghệ thuật mà
nhà văn sáng tạo nên, thể hiện từ hình tượng nhân vật, ngôn ngữ, giọng điệu
đến hệ thống đề tài. Việc khám phá cái nhìn nghệ thuật của mỗi nhà văn giúp
người nghiên cứu có thể hình dung ra hình tượng tác giả hiện diện trong tác
phẩm mà nhà văn xây dựng. Do vậy hình tượng tác giả không chỉ được biểu
hiện qua cái nhìn nghệ thuật, giọng điệu nghệ thuật mà còn được thể hiện rất rõ
qua ngôn từ nghệ thuật.
* Giọng điệu nghệ thuật là một yếu tố đặc trưng của hình tượng tác giả
trong tác phẩm: Giọng điệu không đơn giản là âm thanh có âm sắc đặc thù để
nhận ra người nói mà nó thể hiện thái độ, lập trường, cách nhìn của chủ thể phát
ngôn về đối tượng được nói đến và đối tượng lời văn ấy hướng vào. Giọng điệu
là sản phẩm mang tính cá biệt độc đáo, kết tinh sự thăng hoa sáng tạo của nhà
văn. Nó là một phương diện quan trọng bộc lộ hình tượng tác giả. Nói khác đi,
hình tượng tác giả, cái nhìn của nhà văn được thể hiện hết sức rõ nét qua giọng
điệu. Nó cũng là một yếu tố cốt yếu tạo nên phong cách nghệ thuật. Giọng điệu
cho ta hiểu sâu hơn sự phong phú của chủ thể sáng tạo. Vì thế, với người tiếp
cận, giọng điệu là chìa khóa đi vào tác phẩm, thông qua giọng điệu mà thâm
nhập vào thế giới tinh thần của tác giả, khám phá phong cách và khái quát lên
hình tượng tác giả.
*Ngôn từ nghệ thuật cũng là một phương diện quan trọng thể hiện hình
tượng tác giả: Ngôn từ là yếu tố thứ nhất, là hình thức biểu hiện của văn học.
Trong tác phẩm văn học bao giờ cũng có các yếu tố như: chủ đề, tư tưởng, nhân
vật, cốt truyện…đều được hiện diện qua ngôn từ. Ngôn từ nghệ thuật chính là
công cụ nghệ thuật, là phương diện để tác giả thể hiện quan điểm nghệ thuật.
Nói cách khác, ngôn từ nghệ thuật luôn đi liền với nội dung, luôn hàm chứa
trong đó tư tưởng, tình cảm, quan niệm, thái độ của tác giả, với một cái nhìn,
một giọng điệu và cả cá tính của tác giả. Với người nghệ sĩ, sáng tạo nghệ thuật
luôn đòi hỏi họ phải có một tiếng nói riêng, mà ngôn từ nghệ thuật chính là yếu
Hình tượng tác giả trong tiểu thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải
ngôi thứ nhất hay ngôi thứ ba thì nhân vật người kể chuyện cũng là nơi để tác
giả gửi gắm những suy ngẫm của bản thân về thế giới xung quanh. Vì thế, nhân
Hình tượng tác giả trong tiểu thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải
Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Duyến
22
vật người kể chuyện thường có liên quan mật thiết với tác giả. Và nghiên cứu
hình tượng tác giả của một nhà văn khó có thể không chú ý đến nhân vật người
kể chuyện.
Nghiên cứu hình tượng tác giả chủ yếu tập trung ở phương diện nào còn
tùy thuộc vào từng tác giả và thể loại văn học. Hình tượng tác giả rất gần với cá
tính sáng tạo và phong cách của nhà văn nhưng chúng không phải là một. Tìm
hiểu hình tượng tác giả là con đường giúp ta đi sâu khám phá thế giới nghệ
thuật của nhà văn, vừa cho ta khái quát được nét độc đáo trong phong cách tác
giả.
1.2. Tiểu thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải.
1.2.1 Nguyễn Khải và hành trình sáng tác của nhà văn
Nguyễn Khải tên khai sinh là Nguyễn Mạnh Khải. Ông sinh ngày 3 tháng
2 năm 1930 tại Hà Nội trong một gia đình quan lại, nhưng ông không được thừa
hưởng cái giàu sang, no đủ của gia đình mình do thân phận của con vợ lẽ.
Chính vì thế mà tuổi thơ của Nguyễn Khải đã phải trải qua nhiều phen khốn
nhục, sống trong sự ghẻ lạnh, khinh bỉ của gia đình, họ hàng thậm chí cả người
cha đẻ của mình. Từ bé đến 15 tuổi Nguyễn Khải chưa một lần nhìn rõ mặt
người cha- một ông quan tri huyện. Lúc nào gặp cha Nguyễn Khải cũng khúm
núm, len lén sợ hãi như một kẻ có tội. Ông sống với mẹ và em trai trong sự tẻ
nhạt cả về vật chất lẫn tình cảm. Cha Nguyễn Khải làm quan nhưng chỉ là một
ông quan tri huyện đã hết thời nên chẳng thể “trợ cấp” được gì cho cuộc sống
khốn cùng của ba mẹ con Nguyễn Khải khỏi cảnh đói nghèo. Vì thế Nguyễn
Khải đã phải sớm lăn lộn với cuộc sống để nuôi mẹ và em, có thể nói chính
Nguyễn Khải là tác phẩm Xung đột, kết quả chuyến thâm nhập thực tế của nhà
văn vào vùng đạo gốc của Hải Hậu- Nam Định, khoảng cuối năm 1956, khi
Đảng ta tiến hành sửa sai cải cách ruộng đất và bắt đầu cuộc vận động hợp tác
xã nông nghiệp. Với một nhãn quan chính trị nhạy bén, nhà văn đã ghi lại cuộc
đấu tranh quyết liệt của cán bộ, bộ đội và nhân dân ta- cuộc đấu tranh gay gắt,
căng thăng, phức tạp- chống lại bọn phản động đội lốt tôn giáo nổi lên chống
phá cách mạng. Không chỉ phản ánh cuộc đấu tranh giai cấp, Xung đột còn là
Hình tượng tác giả trong tiểu thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải
Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Duyến
24
bức tranh sinh động về đời sống nông thôn vùng công giáo toàn tòng. Với
những trang viết nóng hổi hơi thở của cuộc sống đầy phức tạp và sôi động, với
những nhận xét sắc sảo, tinh tế Xung đột đã báo hiệu một “phong cách văn
xuôi hiện thực tỉnh táo đầy hứa hẹn”.
Tiếp theo Xung đột là hàng loạt tác phẩm của Nguyễn Khải viết về
những vấn đề thời sự của cuộc đấu tranh giữa hai con đường để tiến lên Chủ
Nghĩa Xã Hội ở miền Bắc như: Mùa Lạc. Đứa con nuôi, Ngƣời trở về, Tầm
nhìn xa, Chuyện ngƣời tổ trƣởng máy kéo, Anh đội phó và ngƣời thợ mộc,
Hãy đi xa hơn nữa… Nguyễn Khải hăm hở đến nông trường Điện Biên, mảnh
đất tây Bắc xa xôi của Tổ quốc, nơi ngày đêm đang diễn ra công cuộc lao động,
xây dựng Chủ Nghĩa xã hội- gieo mầm xanh trên những bãi chiến trường đẫm
máu năm xưa. Ông viết về cuộc sống mới đang được xây dựng, về tình yêu, sự
đổi thay và trách nhiệm của con người trong xã hội mới, nhà văn đến với nhân
vật bằng tình yêu thương và thái độ trân trọng, vừa ca ngợi con người nhưng
cũng lại khám phá thế giới tinh thần vốn phức tạp để cải hóa con người.
Nguyễn Khải đi sâu vào miêu tả công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền
Bắc nước ta. Thời kì này cả miền Bắc là một công trường lớn, đâu đâu cũng
xuất hiện những cá nhân tiên tiến và những tập thể anh hùng. Khắc họa thành
Khi giải phóng miền Nam, đất nước thống nhất, cả dân tộc hân hoan
bước vào một chặng đường lịch sử mới. Sự nhạy bén giúp Nguyễn Khải khám
phá ra một hiện thực mới mẻ - hiện thực cuộc sống miền Nam sau ngày giải
phóng. Các tác phẩm: Cách mạng, Gặp gỡ cuối năm, Thời gian của ngƣời…
đề cập đến những thay đổi của cuộc sống sau chiến tranh, nhất là đổi thay trong
nhận thức, tư tưởng tình cảm của những con người vốn đã gắn bó với chế độ
Sài Gòn cũ.
Những tác phẩm của Nguyễn Khải trong giai đoạn này chuyển từ tính
ham tranh luận sang chiêm nghiệm, triết lí. Có lẽ tuổi đời và sự từng trải đã làm
cho suy nghĩ của nhà văn “già” đi, văn của ông theo đó cũng có những chuyển
biến trong tư tưởng và phong cách viết. Sự chuyển biến ấy thể hiện sự vận động
của ngòi bút Nguyễn Khải và cũng nằm trong sự vận động của cả một nền văn
Copyright: Tài liệu đại học ©