ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HOÀNG THỊ ANH
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN THÁI NGUYÊN - 2008
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
MỞ ĐẦU ..................................................................................................................................................................... 1
NỘI DUNG ............................................................................................................................................................10
Chương 1: LÝ THUYẾT VỀ HÌNH TƯỢNG TÁC GIẢ. NGUYỄN
KHẢI VÀ TRUYỆN NGẮN CỦA ÔNG THỜI KỲ ĐỔI MỚI .........10
1.1. Lý thuyết về hình tượng tác giả ..............................................................................................10
1.1.1. Tác giả và hình tượng tác giả trong văn học ....................................................10
1.1.1.1. Khái niệm tác giả văn học ...................................................................................10
1.1.1.2. Hình tượng tác giả trong văn học ..................................................................13
1.1.1.3. Nội dung và biểu hiện của hình tượng tác giả trong văn học
................................................................................................................................................................... 16
1.1.2. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của việc nghiên cứu hình tượng tác . 22
1.1.2.1. Ý nghĩa lý luận ..............................................................................................................22
1.1.2.2. Ý nghĩa thực tiễn .........................................................................................................23
1.2. Nguyễn Khải và truyện ngắn của ông thời kỳ đổi mới .......................................24
1.2.1. Vài nét về Nguyễn Khải và hành trình sáng tác của nhà văn .............24
1.2.2. Truyện ngắn Nguyễn Khải thời kỳ đổi mới ......................................................28
Chương 2: CÁI NHÌN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN
CỦA NGUYỄN KHẢI THỜI KỲ ĐỔI MỚI ..............................................33
2.1. Cái nhìn hiện thực tỉnh táo ..........................................................................................................34
2.2. Cái nhìn sắc sảo, tinh tế .................................................................................................................44
2.3. Cái nhìn giàu tính phân tích .......................................................................................................53
Chương 3: GIỌNG ĐIỆU VÀ SỰ TỰ THỂ HIỆN CỦA TÁC GIẢ
THÀNH HÌNH TƯỢNG .................................................................................................67
3.1. Giọng điệu trần thuật - nét đặc sắc của hình tượng tác giả trong
truyện ngắn của Nguyễn Khải thời kỳ đổi mới ...............................................67
3.1.1. Giọng điệu xót xa, cảm thông chia sẻ ....................................................................69
3.1.2. Giọng điệu hài hước, hỏm hỉnh, tự trào ...............................................................75
3.1.3. Giọng điệu tranh biện ..........................................................................................................80
3.1.3. Giọng điệu chiêm nghiệm, triết lý ............................................................................88
Nguyễn Khải" [32, tr.61]. Với ngòi bút hiện thực đặc sắc, năng lực quan sát và
óc phân tích sắc sảo, Nguyễn Khải đã đem đến cho người đọc những trang
văn mang hơi thở của cuộc sống đất nước và con người đương thời.
Nguyễn Khải sáng tác ở nhiều thể loại: truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch, ký,
tạp văn và đều có những tác phẩm có giá trị ở tất cả các thể loại đó.
Trong nửa thế kỷ cầm bút, ông để lại cho đời khoảng bảy chục truyện
ngắn. Sự kết tinh nghệ thuật và độ "chín" của văn nghiệp Nguyễn Khải được
ghi nhận rõ rệt nhất là ở những truyện ngắn ông viết thời kỳ đổi mới. Làm nên
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
2
đặc sắc riêng của thế giới nghệ thuật Nguyễn Khải trong truyện ngắn thời kỳ
đổi mới là hình tượng tác giả. Hình tượng tác giả là cái được biểu hiện ra
trong tác phẩm một cách đặc biệt. Nhà thơ Đức I.W.Goethe nói: "Mỗi nhà
văn, bất kể muốn hay không, đều miêu tả chính mình trong tác phẩm của
mình một cách đặc biệt". Viện sĩ Nga V.Vinôgrađôp đã khẳng định: "Hình
tượng tác giả là cơ sở, là trung tâm của phong cách ngôn ngữ". Việc nghiên
cứu hình tượng tác giả trong truyện ngắn Nguyễn Khải thời kỳ đổi mới là một
hướng tiếp cận văn học từ phương diện thi pháp. Cách tiếp cận này giúp
chúng ta có thêm một góc nhìn mới để phát hiện và khám phá vào chiều sâu
tác phẩm của Nguyễn Khải.
Nguyễn Khải và các truyện ngắn của ông thời kỳ đổi mới đã được tìm
hiểu nghiên cứu ở một số phương diện. Song chưa có một chuyên luận nào đi
sâu nghiên cứu hình tượng tác giả - một trong những phương diện quan trọng
của thi pháp Nguyễn Khải. Việc nghiên cứu hình tượng tác giả trong truyện
ngắn của ông thời kỳ đổi mới là một việc làm cần thiết, góp phần thiết thực
vào việc tìm hiểu phong cách nghệ thuật Nguyễn Khải và làm sáng rõ hơn
những đóng góp của nhà văn đối với nền văn học nước nhà.
1.2. Nguyễn Khải là một trong số các nhà văn có tác phẩm được đưa vào
giảng dạy trong nhà trường phổ thông. Trong chương trình Sách giáo khoa cũ
thể về Nguyễn Khải cả ở sự nghiệp sáng tác, giá trị tác phẩm cùng phong cách
riêng của ông. Hầu hết các tác giả đều khẳng định: Nguyễn Khải là một trong
những nhà văn tiêu biểu nhất của nền văn học Việt Nam từ sau 1945.
Chiếm số lượng nhiều nhất là các bài viết về từng tác phẩm cụ thể hoặc
đi vào các phương diện sáng tác của Nguyễn Khải. Các bài viết về Nguyễn
Khải có giá trị của nhiều nhà nghiên cứu phê bình đăng trên các báo, tập san,
tạp chí... đã được tập hợp lại trong công trình Nguyễn Khải - về tác gia và
tác phẩm (do Hà Công Tài và Phan Diễm Phương tuyển chọn và giới thiệu).
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
4
Những truyện ngắn thời kỳ đổi mới của Nguyễn Khải đã tạo được sự chú
ý của công chúng độc giả. Các bài viết đã khẳng định những đặc điểm cơ bản
trong sáng tác của Nguyễn Khải: khả năng phát hiện vấn đề, ý thức tìm tòi lật
xới hiện thực, kiểu nhân vật tư tưởng, sở trường tổ chức đối thoại, nghệ thuật
kể chuyện hấp dẫn... Ở đây, chúng tôi chỉ xin được đề cập đến những bài viết
có liên quan đến vấn đề hình tượng tác giả trong những truyện ngắn Nguyễn
Khải thời kỳ đổi mới.
Trong cuốn Nhà văn Việt Nam 1945-1975 (tập II) nhà nghiên cứu Phan
Cự Đệ đã chỉ ra phong cách văn xuôi hiện thực tỉnh táo trong sáng tác của
Nguyễn Khải. Theo ông, sức hấp dẫn của truyện ngắn Nguyễn Khải là nhờ ở
những chi tiết tâm lý sâu sắc và chi tiết sự việc sống động:" Truyện ngắn và
truyện vừa có màu sắc trí tuệ của Nguyễn Khải vẫn tạo nên một sức hấp dẫn
đặc biệt nhờ ở tính thời sự nhạy bén của các sự kiện và ý nghĩa lâu dài của
các vấn đề đặt ra, nhờ ở những chi tiết tâm lý sâu sắc và chi tiết sự việc sống
động - những chi tiết đó lấp lánh rải rác trong các truyện của anh- nhờ ở lối
kể chuyện linh hoạt trong đó có sự kết hợp khiếu quan sát tinh tế của nghệ sĩ
trên mặt trận tư tưởng" [41,tr.51]. Như vậy, cái nhìn nghệ thuật thể hiện trong
hệ thống chi tiết - một trong những yếu tố đặc trưng của hình tượng tác giả đã
được nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ khẳng định và coi như một dấu hiệu tạo nên
1988 - 1999 đến thời gian gần đây, khơi vào hai cái mạch chính: Một là cuộc
sống hôm nay của những người chung quanh, bạn bè đồng nghiệp quen biết,
cùng tuổi tác và tâm sự. Hai là số phận của những người thân trong gia đình
họ hàng nội ngoại của tác giả, những ông cậu, bà mợ mà tâm tư tình cảm của
Nguyễn Khải còn nhiều quyến luyến" [31,tr.116]. Viết về những người thân
trong gia đình họ hàng, Nguyễn Khải gửi gắm trong đó nhiều tâm tư tình cảm
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
6
của mình. Thông qua những nhân vật này, hình tượng tác giả hiện lên rõ và
sâu sắc.
Tác giả Đào Thuỷ Nguyên trong cuốn Phương pháp tiếp cận sáng tác
của Nguyễn Khải trong giảng dạy văn học Việt Nam hiện đại [29] đã lưu ý
tới cái nhìn xoáy sâu vào nhiều vấn đề của đời sống con người đương thời:
con người trong thời gian và lịch sử; con người trong các khả năng lựa chọn
và thích ứng; con người trong quan hệ gia đình; con người trong mâu thuẫn và
tiếp nối giữa các thế hệ...
Cũng đề cập đến hình tượng tác giả, Nguyễn Thị Bình trong bài viết
Nguyễn Khải và tư duy tiểu thuyết đã chỉ ra một hình tượng người kể
chuyện đặc biệt trong sáng tác của Nguyễn Khải: "Có một người kể chuyện
đóng vai tác giả là nhà văn, nhà báo, là "chú Khải", "ông Khải"...cùng với rất
nhiều chi tiết tiểu sử như biểu hiện nhu cầu nhà văn muốn nói về mình,muốn
coi mình là đối tượng của văn chương(...) Nhân vật này góp phần tạo ra
giọng điệu tự nhiên, chân thành mà vẫn phóng túng trên các trang văn
Nguyễn Khải" [4,tr.141]. Vương Trí Nhàn cũng cho rằng: "Trong những
trường hợp thành công nhất của mình, Nguyễn Khải hiện ra như một người kể
chuyện thông minh, la cà khắp nơi chia sẻ với mọi người mọi vui buồn khi
quan sát việc đời" [31,tr.120].
Nhà nghiên cứu Đoàn Trọng Huy trong bài viết Vài đặc điểm phong
cách nghệ thuật Nguyễn Khải đã nhận ra tính chất đa giọng điệu trong sáng
phẩm của ông rất phong phú. Hầu hết các nhà nghiên cứu đều khẳng định
Nguyễn Khải là một nhà văn sắc sảo, đề cập đến nhiều vấn đề của đời sống,
có nhiều tìm tòi, sáng tạo và đổi mới trong cách viết.
Các bài viết, các ý kiến đề cập đến truyện ngắn Nguyễn Khải thời kỳ đổi
mới đều chỉ ra những điểm mới trong cách thể hiện của tác giả từ cách nhìn,
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
8
giọng điệu cho đến ngôn ngữ. Nhìn chung các bài viết đều khẳng định:
Truyện ngắn thời kỳ đổi mới của Nguyễn Khải góp phần quan trọng trong
việc đổi mới nền văn học nước nhà.
2. Mặc dù các nhà nghiên cứu đã đề cập đến một số khía cạnh của thi
pháp hình tượng tác giả trong tác phẩm của Nguyễn Khải nhưng vẫn chưa có
một chuyên luận nào đi sâu tìm hiểu hình tượng tác giả trong truyện ngắn thời
kỳ đổi mới của Nguyễn Khải. Trên tinh thần tiếp thu, phát triển ý kiến của
những người đi trước, chúng tôi mạnh dạn góp phần nghiên cứu làm sáng tỏ
vấn đề: Hình tượng tác giả trong truyện ngắn của Nguyễn Khải thời kỳ
đổi mới.
3. Mục đích nghiên cứu
Đi sâu tìm hiểu và lý giải nét riêng về hình tượng tác giả trong truỵện
ngắn Nguyễn Khải thời kỳ đổi mới như: cái nhìn nghệ thuật, giọng điệu, sự tự
thể hiện của tác giả thành hình tượng, chúng tôi hy vọng góp một phần nhỏ
vào việc nghiên cứu văn chương nghệ thuật Nguyễn Khải và khẳng định vị trí
của ông trong nền văn học hiện đại Việt Nam
4. Phạm vi nghiên cứu
Luận văn sẽ đi sâu tìm hiểu, nghiên cứu hình tượng tác giả trong truyện
ngắn Nguyễn Khải thời kỳ đổi mới. Tuy nhiên trong quá trình nghiên cứu,
chúng tôi cũng đề cập đến một số tác phẩm Nguyễn Khải ở giai đoạn trước để
so sánh và khẳng định những luận điểm của mình.
5. Phương pháp nghiên cứu
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
10
NỘI DUNG
Chương 1
LÝ THUYẾT VỀ HÌNH TƯỢNG TÁC GIẢ. NGUYỄN KHẢI
VÀ TRUYỆN NGẮN CỦA ÔNG THỜI KỲ ĐỔI MỚI
1.1. Lý thuyết về hình tượng tác giả
1.1.1. Tác giả và hình tượng tác giả trong văn học
1.1.1.1. Khái niệm tác giả văn học
Tác giả là một trong những khái niệm cơ bản được sử dụng nhiều nhất
trong lịch sử văn học và phê bình văn học. Cho đến nay, vấn đề tác giả còn
chưa được nghiên cứu nhiều. "Có thể nói, lý luận về tác phẩm và tác giả đang
trong giai đoạn xây dựng và cho đến nay chưa có một lý luận có đầy đủ cơ sở
về hai khái niệm này" [37,tr.125]. Trong Từ điển thuật ngữ văn học các tác
giả đã đưa ra định nghĩa về tác giả văn học: "Nhìn bề ngoài, tác giả làm ra
văn bản ngôn từ: bài thơ, bài văn, bài báo, tác phẩm văn học. Về thực chất
tác giả văn học làm ra cái mới, người sáng tạo ra các giá trị văn học mới. Sự
bắt buộc mô phỏng, theo đuôi thời thượng hoặc sáng tác không có bản sắc
không làm nên tác giả văn học đích thực" [5, tr.235]. Tác giả là người làm ra
tác phẩm. Về mặt xã hội, tác giả văn học là người có ý kiến riêng về đời sống
và thời cuộc. Đó là người phát biểu một tư tưởng mới, quan niệm mới về các
hiện tượng đời sống. Về đặc trưng, tác giả văn học là người xây dựng thành
Giữa người viết và người đọc có sự tri âm. Cao Bá Quát từng nói: "Xưa nay
nỗi khổ của người ta không gì bằng chữ tình, mà cái khó ở đời không gì bằng
sự gặp gỡ".
Nhưng nhiều khi điều tác giả nói ra và điều người đọc tiếp nhận không
phải lúc nào cũng trùng hợp. Đôi khi vẫn xuất hiện hiện tượng người đọc
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
12
đánh giá tác phẩm hoàn toàn theo cảm nhận chủ quan của mình. Nhiều trường
hợp như vậy đã từng xảy ra trong văn học nhiều nước trên thế giới, thậm chí
đối với cả sáng tác của các nhà văn lỗi lạc. Chính vì vậy mà trong tiểu luận
Tác giả là gì? Michel Poucatult đã cho rằng: "Song song với sự biến hoá
không ngừng của xã hội, chức năng tác giả được ngoại hiện vào một khoảnh
khắc của quá trình ấy sẽ biến mất". Theo ông, tác giả chẳng qua là "một biện
pháp dùng để ngăn trở sự tự do hư cấu, tự do chi phối và cấu tạo lại tác phẩm
mà thôi" [37,tr.126]. Một khi các quy ước ấy thay đổi thì tác giả cũng như
một người đọc.
Việc cảm thụ tác phẩm văn học theo kiểu cảm nhận của cá nhân là điều
bình thường. Thực ra, sự đọc sáng tạo của người đọc có thể mở ra những cách
giải thích ý nghĩa khác nhau, nhưng không làm biến mất văn bản và khách thể
thẩm mỹ ở trong ấy, và do đó không xoá bỏ được yếu tố tác giả như là người
tham gia sự kiện nghệ thuật qua tác phẩm. Bởi vì "Tác giả là trung tâm tổ
chức nội dung và hình thức cái nhìn nghệ thuật trong tác phẩm, là người
mang cảm quan thế giới đặc thù và là trung tâm tổ chức lại ngôn từ theo
nguyên tắc nghệ thuật. Do vậy, hình tượng tác giả, kiểu tác giả là những
phạm trù của thi pháp học hiện đại" [37,tr.126].
Vì lẽ trên, việc tìm hiểu những vấn đề có liên quan đến thời đại sống,
quá trình sáng tác của nhà văn là một việc làm cần thiết. Hoàn cảnh xuất thân,
quê quán, thời gian sống và hành trạng góp phần làm rõ các khía cạnh tư
tưởng, tâm lý trong tác phẩm. Tìm hiểu tác giả trong nghiên cứu văn học như
tượng người phát ngôn văn bản ấy với một giọng điệu nhất định. Theo Từ
điển Thuật ngữ văn học thì hình tượng tác giả là: "Phạm trù thể hiện cách tự
ý thức của tác giả về vai trò xã hội và vai trò văn học của mình trong tác
phẩm, một vai trò được người đọc chờ đợi (...). Hình tượng tác giả trong tác
phẩm văn học gắn với ý thức của tác giả về vai trò xã hội, tư thế văn học rất
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
14
đa dạng của mình" [5,tr.124]. Như vậy, phạm trù tác giả là một trong những yếu
tố quyết định phong cách cá nhân nhà văn và phong cách tác phẩm nghệ thuật.
Hình tượng tác giả cũng là một hình tượng được sáng tạo ra trong tác
phẩm như hình tượng nhân vật nhưng theo một nguyên tắc khác: "Nếu hình
tượng nhân vật xây dựng theo nguyên tắc hư cấu, được miêu tả theo một quan
niệm nghệ thuật về con người và theo tính cách nhân vật, thì hình tượng tác
giả được thể hiện theo nguyên tắc tự biểu hiện sự cảm nhận và thái độ thẩm
mĩ đối với thế giới nhân vật" [37,tr.127].
Nếu như trong giao tiếp, người ta có nhu cầu muốn biểu hiện cái "tôi "
của mình với người đối thoại như là người uyên bác, trí tuệ, giàu lòng vị tha...
theo yêu cầu của xã hội, thì trong văn học cũng vậy, các nhà văn bao giờ cũng
muốn biểu hiện mình như người khám phá cái mới, người có nhãn quan cấp
tiến, có cá tính nghệ sĩ. L.Tônxtôi đã từng nói, đại ý: Nếu trước mắt ta là một
tác giả mới, thì câu hỏi tự nhiên đặt ra là liệu anh ta có thể nói điều gì mới đối
với bạn đọc ? L.Tônxtôi cũng khẳng định rằng, khi đọc tác phẩm văn học,
hứng thú chủ yếu chính là tính cách của tác giả thể hiện trong đó. Một nhà
văn không có gì mới, không có sự sáng tạo nghệ thuật, không có nét riêng, cái
mới thì tác phẩm không gây được sự chú ý của người đọc.
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng hình tượng tác giả là yếu tố quyết định
nên phong cách nhà văn. Chúng ta biết rằng, hình tượng tác giả trong văn học
là cái được biểu hiện trong tác phẩm một cách đặc biệt, không giống với nhân
vật. Vì vậy, nhà thơ Đức I.W.Goethe đã nhận xét: Mỗi nhà văn bất kể muốn
Như vậy có thể nói rằng, vấn đề hình tượng tác giả đã được tiếp cận ở
nhiều góc độ trong lý luận văn học. Đó chính là sự biểu hiện của cái "tôi" thứ
hai của tác giả trong tác phẩm. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
16
1.1.1.3. Nội dung và biểu hiện của hình tượng tác giả trong văn học
Cho đến nay, sự biểu hiện của hình tượng tác giả trong sáng tác văn học
là một vấn đề đã và đang được nghiên cứu trên nhiều góc độ khác nhau. "Có
người xem hình tượng tác giả biểu hiện ở phương diện ngôn ngữ, có người
xem hình tượng tác giả biểu hiện trên tất cả các yếu tố và cấp độ tác phẩm: từ
cách quan sát, cách suy nghĩ, thích cái gì, ghét cái gì trong lập trường đời
sống, đến giọng điệu lời văn. Trong giọng điệu thì không chỉ giọng điệu
người trần thuật mà cả trong giọng điệu nhân vật" [37,tr.129]. Có người cho
rằng hình tượng tác giả biểu hiện ở: cái nhìn nghệ thuật của tác giả, sức bao
quát không gian thời gian, cấu trúc, cốt truyện, nhân vật và giọng điệu.
Như vậy, chúng ta có thể tìm hiểu hình tượng tác giả biểu hiện chủ yếu
ở một số phương diện như: Cái nhìn riêng, độc đáo, nhất quán có ý nghĩa tư
tưởng, đạo đức thẩm mĩ ; giọng điệu của tác giả thâm nhập vào cả giọng điệu
nhân vật và ở sự miêu tả; sự tự thể hiện của tác giả thành hình tượng.
* Cái nhìn nghệ thuật
Cái nhìn nghệ thuật là một trong những yếu tố quan trọng của sự biểu
hiện hình tượng tác giả trong văn học. "Cái nhìn là một năng lực tinh thần
đặc biệt của con người, nó có thể thâm nhập vào sự vật, phát hiện đặc điểm
của nó mà vẫn ở ngoài sự vật, bảo lưu sự toàn vẹn thẩm mĩ của sự vật, do đó
cái nhìn được vận dụng muôn vẻ trong nghệ thuật. Nghệ thuật không thể thiếu
cái nhìn" [37,tr.130].
Nói về cái nhìn nghệ thuật, M.B Khrapchencô nhận xét: "Chân lý cuộc
sống trong sáng tác nghệ thuật không tồn tại bên ngoài cái nhìn nghệ thuật có
thức những món vị ấy một cách đầy tự hào như những công trình nghệ thuật
tuyệt vời mà ông gọi là "đỉnh cao của một dạng văn hoá dân tộc". Nam Cao
trong một loạt truyện: Một bữa no, Trẻ con không được ăn thịt chó, Quên
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
18
điều độ, Sống mòn... viết về miếng ăn với tất cả tâm huyết của mình. Nhưng
ông không bàn luận về miếng ăn như là một thứ thực phẩm. Ông đau đớn đề
cập đến cái phương diện: miếng ăn là miếng nhục. Nhân vật của Nam Cao
thường bị cái đói, cái nghèo đẩy tới chỗ phải vứt bỏ nhân cách, phải chịu bị
lăng nhục vì miếng ăn.
Việc sử dụng từ ngữ trong truyện Kiều của đại thi hào dân tộc Nguyễn
Du cũng thể hiện cái nhìn nghệ thuật của nhà văn. Chúng ta thấy cái cách mà
Nguyễn Du để cho các nhân vật tự xưng với nhau: "Trách lòng hờ hững với
lòng...", "Lấy lòng gọi chút sang đây gọi lòng". Đó là cách xưng hô kiểu nhân
vật của Nguyễn Du. Ông cũng nhìn thấy qua chữ "ai" những con người cá thể
bình thường đầy nhân tính: "Đêm xuân ai dễ cầm lòng cho đang ", "Tấm lòng
ân ái ai ai cũng lòng ". Ông nhìn con người như những giá trị mong manh dễ
hư nát qua từ "chút ": "Thưa rằng chút phận ngây thơ ", "Được rày nhờ chút
thơm rơi", "Rằng tôi bèo bọt chút thân...". Có thể nói Nguyễn Du hiện diện
qua những từ ngữ độc đáo chỉ riêng ông sử dụng một cách có hệ thống. Như
vậy, thông qua cái nhìn nghệ thuật, người đọc sẽ nhận ra con người nghệ sĩ
của tác giả. Mỗi một nhà văn lại có một cái nhìn riêng độc đáo thể hiện một
phong cách riêng. Đi tìm hiểu cái nhìn nghệ thuật của nhà văn biểu hiện trong
thế giới nghệ thuật cũng tức là nhận ra con người nghệ sĩ của tác giả ấy.
* Giọng điệu trần thuật
Giọng điệu là một trong những yếu tố đặc trưng của hình tượng tác giả
trong tác phẩm. Nếu như trong đời sống có khi ta chỉ nghe giọng nói mà nhận
ra con người, thì trong văn học cũng vậy, giọng điệu giúp ta nhận ra tác giả.
Theo Từ điển văn học thì giọng điệu là "Thái độ, tình cảm, lập trường
thức chết cứng, mà là một sáng tạo sống động" [37,tr.108].
Cảm hứng có mối liên quan mật thiết với giọng điệu. Nếu cảm hứng là
cao cả thì giọng điệu là cao cả, nhà văn sẽ sử dụng các từ cao cả, những từ
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
20
ngữ cổ kính có âm hưởng biểu hiện thống thiết... Nếu nhà văn có cảm hứng
chính luận, phê phán, thì tác phẩm sẽ có giọng điệu lên án, tố cáo và nhà văn
sẽ sử dụng các biện pháp châm biếm, mỉa mai. Yếu tố tình thái, biểu hiện sự
đánh giá của tác giả đối với phát ngôn của mình cũng là yếu tố quan trọng của
hình tượng tác giả. Như vậy giọng điệu tác phẩm phụ thuộc vào cảm hứng
chủ đạo như: anh hùng, bi kịch, cảm thương, lãng mạn. Chẳng hạn, trong
Vang bóng một thời nhà văn Nguyễn Tuân đã tạo được giọng điệu riêng đầy
hấp dẫn. Giọng điệu chủ đạo là giọng điệu trang trọng, cổ kính, thiêng liêng.
Giọng điệu ấy được bắt nguồn từ chính con người cũng như cái nhìn của nhà
văn đối với cuộc đời cho nên lắng sâu. Ẩn sâu bên trong là một tình cảm nồng
ấm, là niềm hoài niệm, tiếc nhớ về một thời xa xưa nay chỉ còn vang bóng.
Chính nhờ giọng điệu này mà Vang bóng một thời có một sức sống vĩnh
viễn với thời gian. Trong Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển
văn học, tác giả M.B.khrapchencô khẳng định: "Những đặc tính cơ bản của
lĩnh vực giọng điệu trong những tác phẩm nghệ thuật của nhà văn, sự ưu tiên
của phong cách cũng có liên quan mật thiết với cảm hứng chủ đạo trong sáng
tác của nhà văn" [10,tr.172].
Như vậy, giọng điệu là một phương diện rất quan trọng của tác phẩm
nghệ thuật. Cùng với những yếu tố nghệ thuật khác, giọng điệu là chìa khoá
để mở cánh cửa văn học đích thực. Nhiều nhà văn thường xây dựng cho mình
một hệ thống giọng điệu độc đáo, phù hợp với cách cảm, cách nghĩ của mình.
Các nhà nghiên cứu đã nói đến giọng điệu của Tônxtôi trong Chiến tranh và
hoà bình "một giọng điệu mềm mại, tỉnh táo, đôn hậu của một người vững tin
vào đạo đức và chân lý. Giọng điệu của L.Tônxtôi vang lên khắp nơi trong tác
Tôi là con chim đến từ núi lạ
Ngứa cổ hót chơi...
Copyright: Tài liệu đại học ©