ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ SON
YẾU TỐ KÌ ẢO TRONG TRUYỆN NGẮN
NGUYỄN HUY THIỆP
LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Lý luận văn học
Hà Nội, 2013
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
NGUYỄN THỊ SON
truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp là “giọt vàng ròng ngời sáng”, là “người tái tạo
truyện ngắn ở Việt Nam vào những năm cuối thế kỷ XX này và hiện đại, phương
Đông và toàn nhân loại” [25; 472].
Mỗi một truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp ra đời lại trở thành một đề tài
“nóng” cho nhiều cuộc tranh luận, phê bình văn chương. Truyện của Nguyễn Huy
Thiệp được dịch ra nhiều thứ tiếng: tiếng Anh, tiếng Pháp và nhiều hơn cả là Bắc
Âu. Văn của Nguyễn Huy Thiệp đặc biệt thu hút giới nghiên cứu, phê bình: “Từ
khoảng giữa năm 1987 đến 1989 đã có khoảng 70 bài viết về sáng tác của nhà văn
này” [62; 120]. Từ đó đến nay, năm nào trên các báo trong và ngoài nước cũng có
bài nghiên cứu, phê bình, giới thiệu, cảm nhận về các sáng tác của Nguyễn Huy
Thiệp. Một số lượng không nhỏ các khóa luận đại học và luận văn sau đại học hàng
năm lấy sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp làm đề tài nghiên cứu. Nhiều cuốn sách lý
luận văn học lấy văn chương của Nguyễn Huy Thiệp làm ví dụ điển hình cho nghệ
thuật viết truyện ngắn hiện đại… Có thể khẳng định gần 30 năm nay đề tài về
truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp luôn mới và cho đến nay, truyện ngắn Nguyễn Huy
Thiệp vẫn còn nhiều “mảng trắng, vùng trũng” hấp dẫn giới phê bình nghiên cứu
“lấp đầy”.
Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp chứa đựng nhiều điều lý thú về cả nội dung
lẫn nghệ thuật. Trên bình diện lý luận phê bình, truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp
được khảo sát, nghiên cứu từ nhiều góc độ, nhiều phương diện khác nhau. Có thể kể
đến một số khía cạnh đã được giới nghiên cứu phát hiện, phân tích:
- Chất trữ tình trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp
- Màu sắc hiện sinh trong sáng tác Nguyễn Huy Thiệp
- Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp nhìn từ góc độc tiếp nhận – văn học
- Biểu tượng như một phương thức phản ánh
- Vấn đề “thiên tính nữ”
- Hiện tượng con người cô độc
- Nghệ thuật ba-rốc
- Vấn đề folklore hiện đại
- Vấn đề lịch sử Việt Nam trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp…
phẩm đặc sắc của Nguyễn Huy Thiệp, đã và đang giành được rất nhiều sự quan tâm
của độc giả, giới phê bình trong và ngoài nước. Tuy nhiên, riêng về yếu tố kì ảo
trong sáng tác Nguyễn Huy Thiệp thì những nhận xét, nghiên cứu đó chỉ mang tính
chất gợi mở, bước đầu đi vào những nhận định khái quát chứ chưa đi sâu nghiên
cứu một cách hệ thống.
2.1 Những nghiên cứu về yếu tố kì ảo
Trên thế giới, từ trước tới nay, truyện kì ảo, văn học kì ảo và nghiên cứu về
văn học kì ảo được độc giả, nghiên cứu quan tâm khá nhiều. Riêng về khái niệm kì
ảo trong văn học, phần lớn các nhà nghiên cứu định nghĩa trong mối liên hệ với
những khái niệm về cái thực và cái tưởng tượng. Louis Vax trong công trình Nghệ
thuật và Văn chương kì ảo có đưa ra định nghĩa: “Truyện kì ảo… thích giới thiệu
cho ta những con người giống như chúng ta, sống trong thế giới thực mà ta đang
sống, họ đột nhiên bị đối diện với cái không thể giải thích được” [41; 113]. Roger
Cailois trong Giữa trung tâm của các kì ảo nhận xét: “Mọi cái kì ảo đều là sự cắt
đứt với trật tự vào trong lòng tính hợp pháp không thể phân hủy của cái thường
nhật” [41; 113]. Castex viết trong Truyện kể kì ảo Pháp nhấn mạnh: “Cái kì ảo…
được đặc trưng bởi… một sự xâm nhập đường đột của cái bí ẩn và khuôn khổ của
cuộc sống thực” [40; 113]. Như vậy, có thể nhận thấy dù ba định nghĩa dù cố tình
hay không đều nhấn mạnh đến cái “bí ẩn”, “cái không thể giải thích”, “không thể
thừa nhận”, nó đột nhập vào “cuộc sống thực” hoặc “thế giới thực” hoặc thêm nữa
vào “tính hợp pháp, không thể phân hủy cái thường nhật”. Chúng tôi coi công trình
Dẫn luận về văn chương kì ảo của Tzevan Todorov như là những gợi mở, là lý
thuyết nền tảng giúp người viết hoàn thiện thêm về yếu tố kì ảo trong truyện ngắn
của Nguyễn Huy Thiệp.
Ở Việt Nam, trong bài viết Về khái niệm cái kì ảo và văn học kì ảo trong
nghiên cứu văn học, Lê Nguyên Long đã đưa ra rất nhiều định nghĩa khác nhau về
Cái kì ảo và gắn với nó là Văn học kì ảo. Lê Nguyên Long cũng đã khẳng định “Cái
kì ảo là một hình thái thẩm mĩ nhận được sự quan tâm đặc biệt của giới nghiên cứu
văn học thế giới trong vòng mấy thập kỉ trở lại đây” [68]. Trong bài nghiên cứu này,
Lê Nguyên Long đã đi sâu nghiên cứu các khái niệm Cái kì ảo và Văn học kì ảo,
tố kì ảo trong truyện ngắn Việt Nam hiện đại từ sau 1975 lại quan niệm rằng: “Ở
tầm vĩ mô, yếu tố kì ảo thể hiện một quan niệm mới của các nhà văn về thế giới, là
sự mở rộng và chiếm lĩnh hiện thực hết sức sinh động. Còn ở tầm vi mô, yếu tố kì
ảo chính là các hình thức nghệ thuật cụ thể như: đối thoại tâm linh, cổ tích hóa, liêu
trai hóa, tôn giáo hóa, huyền thoại hóa ” [34].
Xem văn học kì ảo là một dòng chảy phản ánh sự phức tạp vào sinh động của
văn xuôi đương đại, tác giả Bùi Thanh Truyền, trong bài viết Sự hồi sinh của yếu tố
kì ảo trong văn xuôi đương đại Việt Nam, đã phân tích các nguyên nhân xã hội, lịch
sử của sự hồi sinh này. Theo tác giả, yếu tố kì ảo đã và đang được quan tâm hơn khi
tần suất xuất hiện ngày càng lớn. Nó không đơn thuần là một thủ pháp nghệ thuật
mới lạ tạo cảm giác li kì cho người đọc mà nó đã trở thành một chất liệu để nhà văn
thể hiện tư tưởng của mình. Trong bài viết này, Bùi Thanh Truyền cũng đã hệ thống
lại thời kì vắng bóng văn học kì ảo, người ta không muốn chấp nhận những tác
phẩm có yếu tố kì ảo, e ngại, lánh xa bởi họ coi nó dễ dàng hướng đến những quan
điểm phản khoa học lỗi thời. Nhưng ngay giai đoạn văn học sau đó, văn học kì ảo
trở lại hồi sinh thậm chí phát triển rầm rộ với sự chào đón nồng nhiệt của nhiều tác
giả và độc giả. Xu hướng này đã khẳng định các nhà văn Việt Nam đang dần quay
lưng với sự hiện thực hóa thuần túy qua lối tư duy đơn giản để tìm đến những suy
nghĩ phức tạp và đa dạng hơn để thể hiện hiện thực. Sở dĩ có xu hướng này, theo
Bùi Thanh Truyền, nguyên nhân quan trọng ở đây chính là quan niệm về hiện thực
và đối tượng phản ánh của các nhà văn ngày càng mở rộng hơn và nhà văn không
chỉ tái hiện sự thực “giống như thật” mà cao hơn thế nó là vẻ đẹp huyền thoại của
sự tái hiện tự nhiên theo cách nhìn độc đáo của nhân vật về sự thật. Như vậy, trong
bài viết này, “yếu tố kì ảo” đã được Bùi Thanh Truyền cắt nghĩa một cách tương đối
mềm dẻo. Tuy nhiên, ở một mặt nào đó bài viết còn mang tính liệt kê, tác giả chưa
đi sâu vào cắt nghĩa “yếu tố kì ảo” từ góc độ bản thể luận của tác phẩm văn học,
chưa đi sâu vào cấu trúc, cơ chế tạo nghĩa của cái kì ảo.
Tóm lại, dù đứng ở những góc nhìn khác nhau, nhưng những nhận định và
nghiên cứu của các tác giả kể trên khá thống nhất với nhau ở quan điểm yếu tố kì ảo
đang dần chiếm giữ vai trò quan trọng hơn trong các sáng tác văn xuôi đương đại
Đầu tiên chúng tôi muốn nói đến bài viết “Những Ngọn gió Hua Tát” của
Nguyễn Huy Thiệp như hình mẫu các truyền thuyết văn học của nhà nghiên cứu Văn
học Nga T.N.Philimonova, nhà nghiên cứu đã cho rằng “Truyền thuyết làm thành
nền tảng của cả một nhóm truyện ngắn – mỗi truyện từ 4 đến 6 trang có một cái tên
chung là Những ngọn gió Hua Tát”. Và trong nhóm truyện này, T.N.Philimonova
khẳng định: “chính nhà văn cũng nói khi thì về huyền thoại, khi thi về truyện cổ.
Huyền thoại được hiểu như là “Các câu truyện cổ, bí ẩn, hoang đường” (huyền –
đen, bí mật”, còn truyện cổ có nghĩa “Những câu truyện từ quá khứ, những truyện
từ quá khứ, những truyện về quá khứ xa xưa” (cổ) [78; 61]. Theo đó, nhà nghiên
cứu kể tên một loạt những truyện ngắn đậm đặc yếu tố kỳ ảo như: Trái tim hổ, Con
thú lớn nhất, Nàng Bua, Tiệc xòe vui nhất, Sói trả thù, Đất quên, Chiếc tù và bị
bỏ quên, Sạ, Nàng Sinh, Nạn dịch… Theo tác giả, bằng cách này hay cách khác,
những nhân vật trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp đều có quan hệ với sự kiện lạ
lùng: Khi thì là sự xuất hiện ở bìa rừng một con hổ khủng khiếp làm cả vùng kinh
hãi (Trái tim hổ); Khi là cuộc tấn công của bầy côn trùng màu đen lạ lùng vào rừng
làm trụi sạch lá cây (Chiếc tù và bị bỏ quên); Đó là một trạn dịch tả cướp đi nhiều
sinh mang một cách không thương tiếc (Nạn dịch)… Như vậy, có thể thấy bài viết
đã bước đầu có những nhận định khá sâu sắc về “yếu tố kì ảo, hiện tượng hoang
đường, siêu nhiên” xuất hiện trong sáng tác của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp.
Cũng trong cuốn sách trên có bài viết của Thái Hòa với Nghệ thuật Ba-rốc
trong các truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp hay không? đặc biệt nhấn mạnh đến
“chi tiết” trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp. Theo tác giả, sáng tác của Nguyễn
Huy Thiệp có “Những chi tiết thì thật là xum xuê, rậm rạp, bị nén chặt trong một
khuôn khổ nhỏ. Có những chi tiết thực tế có thể quan sát, chứng kiến, có những chi
tiết nửa hư, nửa hoang đường, những mộng mị, có những chi tiết thuộc lịch sử hoặc
dã sử (Kiếm sắc, Vàng lửa, Phẩm tiết)” [78; 94]. Qua việc phân tích một số chi tiết
trong sáng tác của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp, tác giả nhận định: “Trong truyện
của Nguyễn Huy Thiệp, cái thực luôn đi kèm cái ảo, tạo ra sự đối lập: thực đến rợn
người và ảo đến bàng hoàng kinh dị (Tâm hồn mẹ, Chảy đi sông ơi, Con gái thủy
thần, Phẩm tiết, Kiếm Sắc…)” [78; 96]. Theo đó, tác giả cũng nhấn mạnh đến cấu
Ở một khía cạnh bài, bài viết Nguyễn Huy Thiệp, một tài năng mới, Diệp
Minh Tuyền lại nhận định: “Sự kết hợp giữa hiện thực và huyền thoại cũng là
một nét mới trong cách dựng truyện của Nguyễn Huy Thiệp” [130]. Nhưng sự
tiếp thu này ở Nguyễn Huy Thiệp không sống sượng, bởi nhờ trước đó anh đã
vốn có lối tư duy huyền thoại thuần thục biểu hiện trong truyện Những ngọn
gió Hua Tát. Tác giả khẳng định: “Năng lực tưởng tượng mạnh mẽ, tài chọn
lựa chi tiết độc đáo sống động, tính lôgich trong cách bố cục đã giúp nhiều cho
cách dựng truyện đầy biến hóa” [78; 399].
Trong phần giới thiệu một số tác giả truyện ngắn Việt Nam tiêu biểu (1975 –
2007) của cuốn Truyện ngắn – Những vấn đề lý thuyết và thực tiễn thể loại nhà
nghiên cứu Bùi Việt Thắng đã xếp Nguyễn Huy Thiệp là một trong hai cây bút
truyện ngắn tiêu biểu nhất của văn học Việt Nam thời kỳ này cùng với Nguyễn
Minh Châu. Trong phần này dù tác giả chỉ trình bày ý kiến chung chung, nhưng đã
khẳng định có bốn đặc điểm trong phong cách sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp
trong đó có “Cảm hứng huyền thoại”. Với công trình này, nhà nghiên cứu đã đặt
Nguyễn Huy Thiệp vào cùng “trực hệ” với Nam Cao, Nguyễn Minh Châu “Những
nhà văn ở trong một nguồn mạch chung luôn cố gắng khám phá bản chất đời sống
trong cái vô cùng vô tận, trong cái xung đột và đặc biệt là cái phi lý như một lực
gây ra các đảo lộn giá trị cuộc sống” [96; 211]. Có thể nói, những nhận xét trên dù
còn sơ lược, nhưng đã có ít nhiều đả động đến yếu tố kì ảo trong truyện ngắn
Nguyễn Huy Thiệp với “cảm thức huyền thoại”. Đây chính là một trong những từ
khóa gợi mở cho luận văn những vấn đề cơ bản về yếu tố kì ảo trong truyện ngắn
Nguyễn Huy Thiệp.
Giáo trình Văn học Việt Nam sau 1975 của tác giả Mã Giang Lân và Bùi Việt
Thắng đã từng nhận xét: “Nguyễn Huy Thiệp là nhà văn có phong cách đa dạng,
biến ảo. Trong sáng tác của ông, phần giữ được người đọc lâu bền hơn chính là chất
lượng lãng mạn, trữ tình như một mạch nguồn quan trọng. Chùm truyện Chút
thoáng Xuân Hương, Chảy đi sông ơi, Con gái quỷ thần, Muối của rừng,
Thương nhớ đồng quê… Đặc biệt là Những ngọn gió Hua Tát (gồm 10 truyện).
Cảm quan của nhà văn trong mạch truyện này được bao phủ bởi màu sắc huyền
ngắn Nguyễn Huy Thiệp trên nhiều bình diện như: Thiên tính nữ, đặc điểm truyện
ngắn, hệ thống biểu tượng, nghệ thuật tự sự, màu sắc hiện sinh, người kể chuyện…
Nhìn chung, xung quanh Nguyễn Huy Thiệp còn có nhiều tranh luận, nhiều ý
kiến trái chiều. Bởi lẽ, Nguyễn Huy Thiệp là một hiện tượng độc đáo, có bút pháp
đa dạng không lầm lẫn với ai: Khi là một Nguyễn Huy Thiệp trần trụi trong bút
pháp cố sự (Tướng về hưu, Không có vua), khi là một Nguyễn Huy Thiệp đằm
thắm trong bút pháp trữ tình (Chảy đi sông ơi, Tâm hồn mẹ), khi là một Nguyễn
Huy Thiệp cổ xưa nhưng cũng rất mới lạ trong bút pháp huyền sử (Kiếm sắc, Vàng
lửa) và cũng là một Nguyễn Huy Thiệp trong phong cách thần thoại, cổ tích, hư ảo
(Những ngọn gió Hua Tát, Chảy đi sông ơi). Chính vì hiện tượng độc đáo đó, nên
đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp ở nhiều
góc độ khác nhau. Trên cơ sở kế thừa thành tựu những nghiên cứu trước đó, chúng
tôi đi sâu vào tìm hiểu Yếu tố kì ảo trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp với mong
muốn có cái nhìn sâu sắc, có kiến thức tổng quát, hệ thống về nghệ thuật kì ảo trong
truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp. Đồng thời cho thấy được phong cách độc đáo của
truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp – một phong cách không giống ai trên văn đàn Việt
Nam.
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Chúng tôi xác định đối tượng nghiên cứu cho luận
văn là “Yếu tố kì ảo trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp”.
- Phạm vi nghiên cứu: Chúng tôi tập trung khảo sát toàn bộ truyện ngắn của
Nguyễn Huy Thiệp chủ yếu được in trong cuốn Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp,
NXB Hội nhà văn 2005. Ngoài ra, luận văn còn mở rộng, so sánh đối chiếu với
những tác giả khác để làm nổi bật “Yếu tố kì ảo trong truyện ngắn Nguyễn Huy
Thiệp”.
4. Mục đích nghiên cứu
Lựa chọn đề tài Yếu tố kì ảo trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp chúng tôi
mong muốn đem lại cái nhìn khái quát, hệ thống, khoa học và khách quan nhất để
chỉ ra điểm đặc sắc, sự kế thừa và đặc biệt là những sáng tạo, cách tân của nhà văn
khi sử dụng bút pháp kì ảo trong sáng tác của mình. Đồng thời qua đó góp phần
khái niệm được cho là “hóc búa” thì câu trả lời chính xác lại càng khó khăn hơn bao
giờ hết. Nhưng nếu ta miệt mài nghiên cứu với một thái độ khoa học nghiêm túc thì
mọi khái niệm cũng có thể hiểu được về mặt bản chất. Tương tự như vậy, khi
nghiên cứu yếu tố kì ảo trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp một thao tác đầu
tiên và không thể thiếu đó là tìm hiểu lí thuyết cái kì ảo trên cơ sở tổng thuật các ý
kiến nghiên cứu từ trước về khái niệm này.
1.1.1 Yếu tố kì ảo trong văn học
“Văn học kì ảo có tự bao giờ? Lịch sử tồn tại của nó dài hay ngắn, nó còn trẻ
hay đã già? Đây chính là vấn đề không tìm thấy sự đồng thuận trong ý kiến của giới
nghiên cứu” [79]. Có lẽ vì thế, mọi công trình nghiên cứu về văn học kì ảo luôn trở
nên hấp dẫn đối với giới nghiên cứu văn học thực thụ hơn bao giờ hết. Nhưng một
thực tế khẳng định rằng, trước khi văn học viết được hình thành, khi mà thế giới
siêu nhiên vẫn là sức mạnh thần bí và quyền năng nhất chi phối tư duy và đời sống
con người thì cái kì ảo là yếu tố có mặt nhiều nhất trong hầu hết các sáng tác dân
gian từ thần thoại, truyền thuyết đến truyện cổ tích. Đối với những sáng tác ấy, các
tác giả dân gian đã phản ánh hiện thực qua cái nhìn chân thực từ góc độ tư duy lúc
bấy giờ.
Đầu tiên, đối với truyện thần thoại đó là những sáng tác chân thực, phản ánh
tư duy của con người đối với thế giới. Tác phẩm là sáng tạo của trí tưởng tượng tập
thể toàn dân, phản ánh khái quát khóa hiện thực dưới dạng những vị thần được nhân
cách hóa hoặc những sinh thể có linh hồn. Lúc bấy giờ, trong suy nghĩ của họ, thần
thánh là những nhân vật có thật, tồn tại thật trong đời sống chứ không phải là kì ảo,
do con người tưởng tượng và xây dựng thành những hình tượng nghệ thuật. Đến
truyện cổ tích thì những nhân vật được coi là kì ảo lại phản ánh niềm tin vào thế
giới ngoài vật chất và phản ánh ước mơ của con người vào thế giới đó. Chính vì
vậy, yếu tố kì ảo đã bao trùm lên toàn bộ tác phẩm văn học dân gian. Hầu hết các
truyện dân gian đều nói về thần thánh, ma quỷ, như trong thần thoại đó là cuộc sống
và sức mạnh của các vị thần, truyền thuyết và truyện cổ tích thường là về nguồn gốc
tự nhiên và con người, về thế giới thần tiên. Các nhân vật trong truyện thường là
nhân vật không có thực hoặc nếu có thực trong lịch sử thì cuộc đời lại được các tác
phẩm trên thế giới được các giả đặc biệt lưu tâm đến sự phát triển của hành động, sự
mập mờ các chi tiết giữa hư và thực, sự lưỡng lự của nhân vật bị chìm ngập trong
các trạng thái truyện kể như: Odyssée, Truyện Mười ngày, Don Quichotte, Cái
mũi, Horla,… tất cả đều có những yếu tố kì ảo dù ở những mức độ đậm nhạt khác
nhau.
Có thể nói nền văn học của bất kỳ dân tộc nào cũng có một dòng truyện kì ảo
xuất hiện khá sớm, bắt nguồn từ những ảnh hưởng của nền văn học, tín ngưỡng
chung và riêng trong khu vực và cả những truyền thống folklore lâu đời của đất
nước mình. Ở các nước phương Đông đặc biệt là Trung Quốc và Việt Nam, yếu tố
kì ảo không còn quá mới mẻ và xa lạ, tiêu biểu nhất cho nhóm tác phẩm này trong
giai đoạn văn học trung đại với sự xuất hiện tác phẩm Liêu trai chí dị của Bồ Tùng
Linh, ra đời vào đầu nhà Thanh (cuối thế kỷ XVII). Bộ truyện này được coi là một
kì thư và được đánh giá là đỉnh cao của tiểu thuyết văn ngôn thời cổ đại. Tác phẩm
dựa trên cơ sở tập Liêu trai chí dị - Hội hiệu hội chú hội bình do Trung Hoa thư cục
Thượng Hải biên tập và ấn hành. Đây là tập truyện kể trong dân gian được tác giả
sáng tác như một sự ghi chép những câu chuyện có thật, các nhân vật đan xen nhau
giữa người thực và hồn ma, tiên nữ, những câu chuyện kể rất li kì, ma quái, trong đó
sử dụng nhiều mô típ tình yêu giữa người và ma.
Tương tự như văn học Trung Hoa, tại Việt Nam, các câu chuyện có sử dụng
yếu tố kỳ ảo từ xưa đã trở thành niềm say mê của người đọc nhiều thế hệ. Nhà văn
kể chuyện lạ, dùng cái kỳ ảo, khác thường như những biện pháp nghệ thuật để
phúng dụ răn đời và cũng để hấp dẫn, lôi cuốn người đọc. Nối tiếp văn học dân
gian, trong giai đoạn văn học trung đại Việt Nam, xuất hiện khá nhiều tác phẩm
mang yếu tố kì ảo như Lĩnh Nam Chích quái (là một tập hợp các truyền thuyết và
cổ tích dân gian Việt Nam), Việt Điện u linh (là một tập hợp các truyền thuyết về
các vị thần linh Việt Nam ở vào thời xa xưa) cuối thời nhà Trần mang màu sắc thiền
vị Phật giáo. Đặc biệt là Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ, xuất hiện vào thế kỉ
XVI mang màu sắc kì ảo đặc trưng. Tác phẩm phản ánh sâu sắc hiện thực thế kỷ
XVI của Việt Nam khi tình hình xã hội không còn ổn định như thế kỷ trước, mâu
thuẫn giai cấp trở nên gay gắt, quan hệ xã hội bắt đầu phức tạp, các tầng lớp xã hội
viết” vô cùng kì ảo” [79]. Đặc biệt là sau 1975, yếu tố kỳ ảo xuất hiện ngày càng
nhiều và ở hầu hết các thể loại nhưng nổi bật nhất ở truyện ngắn. Hoàng Minh
Tường đã nhiệt tình khẳng định: “Chưa bao giờ truyện ngắn lại tung phá và biến ảo
như thời kỳ này”. Yếu tố kì ảo trong truyện ngắn Việt Nam hiện đại thể hiện quan
niệm của nhà văn tập trung ở một số phương diện như: Quan niệm của con người về
thế giới đa chiều và con người tâm linh; quan niệm về sự hữu hình hóa cái ác và
giấc mơ về những giá trị chân thiện mỹ; cảm hứng nhận thức lại thực tại và chất
triết lý. Một số cây bút mà sáng tác của họ thấm đấm chất kì ảo như: Võ Thị Hảo
với Giàn thiêu; Nguyễn Khắc Trường với Mảnh đất lắm người nhiều ma;
Nguyễn Bình Phương với Ngồi; Hồ Anh Thái với hàng loạt các tiểu thuyết và
truyện ngắn mang màu sắc kì ảo như Cõi người rung chuông tận thế, Mười lẻ một
đêm, Trong sương hồng hiện ra, Tiếng thở dài qua rừng kim tước; Tạ Duy Anh
với Thiên thần sám hối, Đi tìm nhân vật… Và đặc biệt là trong những sáng tác của
Nguyễn Huy Thiệp như: Những ngọn gió Hua Tát, Con gái thủy thần, Chảy đi
sông ơi, Huyền thoại phố phường, Chút Thoáng Xuân Hương, Trương Chi,
Nguyên Thị Lộ…. Nguyễn Huy Thiệp được xem là nhà văn sử dụng yếu tố kì ảo
sớm nhất giai đoạn sau Đổi mới. Sau Nguyễn Huy Thiệp là hàng loạt cây bút có tên
tuổi như Võ Thị Hảo, Lưu Sơn Minh, Quế Hương, Phạm Hải Vân, Hòa Vang…
Bên cạnh những cây bút quen thuộc đó còn xuất hiện các gương mặt mới như
Nguyễn Thị Ấm, Minh Thu, Huy Nam… Như vậy, yếu tố kì ảo thực sự là nhu cầu
của con người trong thập niên cuối cùng của thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI trong việc
phản ánh đời sống khách quan, đời sống tinh thần và tâm linh của con người thời
hiện đại.
Thông qua yếu tố kì ảo, các nhà văn bộc lộ quan niệm về một thế giới đa
chiều, ở đó tồn tại song song những yếu tố khả giải - bất khả giải, duy lý - phi lý, tất
nhiên - ngẫu nhiên… Thế giới ấy không được nhìn nhận một cách an nhiên như
trước mà đã đầy nỗi niềm khắc khoải, âu lo. Nàng Bua trong Những ngọn gió Hua
Tát của Nguyễn Huy Thiệp là ví dụ tiêu biểu. Nàng Bua trở thành “người giàu nhất
bản, nhất Mường” từ sau khi ngẫu nhiên đào được một chum đầy vàng bạc. Nàng
trở thành người đàn bà hạnh phúc “khi lấy một người thợ săn hiền lành, góa bụa và
Những truyện kể kì ảo như chúng tôi đã nhắc đến ở phần lịch sử nghiên cứu vấn
đề. Đó thực chất là những sáng tác mang trí tưởng tượng phóng túng của Fantasy
(cái phóng túng hư huyễn thuần túy) nhưng lại được dịch bằng tiêu đề Những
chuyện kể kì ảo (Contes Fantastique) và từ đó tiến đến định nghĩa “Fantastic”
như một thể loại văn học mà tác giả sử dụng những yếu tố mơ hồ, không xác định
để đưa vào tác phẩm mà người đọc không xác định được đó là thế giới thật hay chỉ
có trong thế giới ảo.
Ngay sau đó, khái niệm “cái kì ảo” bắt đầu gây sự chú ý của giới nghiên cứu
và có khá nhiều cách định nghĩa khác nhau được đưa ra trong đó chứa đựng “yếu tố
kì ảo”. Người đầu tiên đề cập đến vấn đề này là một học giả người Anh tên là
Joseph Addison (1672 – 1719). Trong bài luận bàn về Những khoái cảm của sự
tưởng tượng, Addison đã trực tiếp đề cập đến “Cái kì ảo” như là “lối viết theo kiểu
truyện cổ tích thần kì” (the fairy way of writing), tức là “những sáng tác hiện đại
viết theo cách thức bắt chước những câu chuyện cổ tích và những khúc ballad có
tính chất siêu nhiên cổ xưa” [68]. Ở đây, Addison đã nhấn mạnh đến “cái lạ lùng và
tính chất khác thường” của những nhân vật được miêu tả trong tác phẩm. Luận giải
của Addison về sự tưởng tượng có tính chất “đặt nền móng cho những tiểu luận mĩ
học thế kỉ XVIII bàn về cái kì ảo như là một diễn ngôn về cái siêu phàm (sublime)
trong văn chương với các tác giả Hurd, Aikin, Coleridge, Radcliffe, Scott, cho đến
những tiểu luận của các nhà nghiên cứu về sau, từ Mac Donald bàn về sự tưởng
tượng kì ảo (fantastic imagination) cho tới cái lạ lùng (uncanny) trong nghiên cứu
của S.Freud, hay “sự do dự” (hésitation) như là bản chất của cái kì ảo theo quan
niệm của Todorov…”[68].
Tiếp đó là hàng loạt nhà nghiên cứu văn học trên thế giới bàn và đưa ra
những khái niệm khác nhau về “cái kì ảo”. Theo D.Lodge “Fantastic rất đơn giản
là cái đối lập với cái thực”. Còn trong từ điển giải nghĩa tiếng Pháp đã định nghĩa
“Cái kì ảo là sản phẩm của trí tưởng tượng được tạo ra nhờ khả năng suy tưởng, ở
đó siêu nhiên chiếm ưu thế”. Castex viết trong Truyện kể kì ảo ở Pháp lại cho rằng:
“Cái kì ảo được tạo ra từ những giấc mơ, sự mê tín, sự hài hòa, hối hận, sự kích
thích quá độ của trí não hay tâm linh, từ sự mê đắm và từ tất cả các hiện tượng
phương diện từ ngữ, có thể hiểu "văn học kì ảo” có nguồn gốc từ chữ "Fantasie",
chỉ những tác phẩm mang tính phóng túng, không tuân theo quy luật. Xuất phát từ
những tiền đề về tâm lý, xã hội, có thể hiểu “cái kì ảo” chính là sản phẩm của trí
tưởng tượng, là phương thức tư duy nghệ thuật được biểu hiện bằng những năng
lực, yếu tố có tính siêu nhiên, nằm ngoài tư duy lý tính của con người. Nó tham gia
vào sự phát triển của cốt truyện và tạo nên những phản ứng nhận thức của người
tiếp nhận một cách mạnh mẽ. Các nhà lãng mạn chủ nghĩa đã mở rộng nghĩa của từ
này là "ảo, kì ảo, tưởng tượng". Trong giới nghiên cứu văn học của Việt Nam cũng
đã xuất hiện một số thuật ngữ hay được sử dụng như "cái huyễn tưởng", "cái truyền
kì" và phần lớn đã thống nhất cách dịch "cái kì ảo", đi liền với nó là khái niệm "văn
học kì ảo".
Tuy nhiên, “văn học kì ảo” hoàn toàn không được nhắc đến trong một cuốn
từ điển chính cơ bản nào ở Việt Nam, ngay cả cuốn Từ điển thuật ngữ văn học do
Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên cũng không có cụm từ
Copyright: Tài liệu đại học ©