ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
*********
ĐOÀN TRUNG HỮU
NGHIÊN CỨU
VĂN BIA CHÙA QUẬN BA ĐÌNH
THÀNH PHỐ HÀ NỘI
CHUYÊN NGÀNH HÁN NÔM
MÃ SỐ: 60.22.40 LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN
HÀ NỘI - 2008
HÀ NỘI - 2008
LỜI CẢM ƠN
Luận văn này được hoàn thành với sự hướng dẫn và chỉ bảo tận tình của
PGS. TS. Trịnh Khắc Mạnh, sự giúp đỡ và dạy dỗ của các thầy cô giáo khoa Văn
cùng các thầy cô giáo Bộ môn Hán Nôm của Khoa và của Viện Nghiên cứu Hán
Nôm, cùng sự động viên của bạn bè. Nhân đây, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành
đến thầy Trịnh Khắc Mạnh và tất cả các thầy cô giáo cùng bạn bè đã giúp đỡ tôi
trong suốt thời gian qua.
Đoàn Trung Hữu LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.
Các số liệu và kết quả của luận văn là trung thực, chưa từng được ai công
bố trong bất cứ công trình nào khác.
Ký tên
Đoàn Trung Hữu MỤC LỤC
2.1.2. Quá trình phát triển của văn bia ở Việt Nam theo không gian 44
2.1.3. Giới thiệu văn bia chùa quận Ba Đình 47
2.2. Phân bố văn bia chùa quận Ba Đình 47 2.2.1. Phân bố văn bia theo không gian (phường) 47
2.2.2. Phân bố theo thời gian 49
2.3. Đặc điểm văn bia chùa quận Ba Đình 54
2.3.1. Tác giả biên soạn 54
2.3.2. Đặc điểm trang trí trên bia chùa quận Ba Đình 57
Tiểu kết chƣơng 2 60
Chƣơng 3. Tìm hiểu giá trị văn bia chùa quận Ba Đình 62
3.1. Góp phần tìm hiểu tín ngưỡng tôn giáo - Tục lập Hậu Phật và gửi giỗ ở các chùa
quận Ba Đình 62
3.2. Góp phần tìm hiểu lịch sử quận Ba Đình và vị trí thành Thăng Long 65
3.3. Góp phần tìm hiểu lịch sử tư tưởng chính trị, tôn giáo, xã hội Việt Nam thời phong kiến 66
3.4. Góp phần tìm hiểu quá trình hình thành và phát triển của các chùa ở quận Ba Đình 71
Tiểu kết chƣơng 3 75
C. Phần kết luận 76
Danh mục Tài liệu tham khảo 79
D. Phần phụ lục 87
Phụ lục 1. Danh mục văn bia chùa quận Ba Đình theo phường 87
Phụ lục 2. Danh mục văn bia chùa quận Ba Đình theo tên chùa 102
Phụ lục 3. Phiên âm và dịch nghĩa 15 bia chùa quận Ba Đình ………………………… 117
Phụ lục 4. Một số ảnh thác bản văn bia chùa quận Ba Đình …………………………… 152
1
Trong lộ trình nghiên cứu văn hóa dân tộc, nghiên cứu văn bản Hán
Nôm nói chung và nghiên cứu văn khắc - văn bia nói riêng là một trong
những cơ sở đáng tin cậy. Do sự phát triển đặc thù của Phật giáo ở Việt
Nam, có thể nói văn bia chùa là một trong những cứ liệu xác thực nhất để
tiếp cận nghiên cứu lịch sử, văn hóa, phong tục tập quán…của một địa
phương, một vùng. Vì vậy, tìm hiểu văn bia chùa, là cách tiếp cận có triển
vọng tìm hiểu sâu sắc văn hóa dân tộc.
Quận Ba Đình là một trong những nơi tập trung nhiều chùa cổ của Hà
Nội, số lượng văn bia nơi đây có thể khai thác, tìm hiểu và nghiên cứu
nhiều mặt, góp phần nghiên cứu lịch sử văn hóa quận Ba Đình nói riêng và
văn hóa Thăng Long - Hà Nội nói chung. Văn bia chùa Hà Nội đã được
nhiều nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu, nhưng theo chúng tôi, vẫn chưa có
một công trình nghiên cứu về văn bia chùa quận Ba Đình một cách có hệ
thống và chuyên biệt.
Qua những điểm trình bày ở trên, chúng tôi cho rằng việc nghiên cứu
Văn bia chùa quận Ba Đình là việc cần thiết và có ý nghĩa. Với những lý do
trên, chúng tôi chọn đề tài: Nghiên cứu văn bia chùa quận Ba Đình làm đề
tài Luận văn Thạc sĩ Ngữ văn - Chuyên ngành Hán Nôm.
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
Văn bia nói chung trong đó có văn bia chùa đã được nhiều người quan
tâm và nghiên cứu từ trước đến nay trong phạm vi cả nước. Với đề tài này,
chúng tôi chia tất cả các bài nghiên cứu về văn bia thành hai loại: loại thứ
nhất là nghiên cứu về văn bia nói chung và loại thứ hai là nghiên cứu về
văn bia Hà Nội. Trong mỗi loại này đều chia làm hai dạng: Dạng thứ nhất
đó là các tuyển tập, đề tài, luận án nghiên cứu về văn bia và văn bia chùa có
3 tính chất hệ thống về một thời đại, một địa phương, một lĩnh vực cụ thể
trong đời sống xã hội. Dạng thứ hai đó là các bài viết nghiên cứu trên các
- Luận văn Thạc sĩ Khoa học Ngữ văn của Nguyễn Thị Hường với đề
tài Nghiên cứu văn bia chữ Nôm.
- Luận văn Thạc sĩ Khoa học Ngữ văn của Đỗ Thị Bích Tuyển với đề
tài Nghiên cứu về hệ thống văn bia chợ ở Việt Nam.
- Luận văn Thạc sĩ Khoa học Ngữ văn của Trần Thu Hường với đề tài
Văn bia đình làng Bắc bộ thế kỷ XVII.
Đồng thời có rất nhiều bài nghiên cứu văn bia được đăng trên các tạp
chí như Tạp chí Hán Nôm, Thông báo Hán Nôm học, ở đây chỉ xin nêu ra
một số bài viết:
- PGS. TS Trịnh Khắc Mạnh với bài Đặc điểm thể loại văn bia Việt
Nam đăng trong Tạp chí Hán Nôm, số 4, 1993 nghiên cứu dựa trên các văn
bia Việt Nam trong đó có bia chùa để đi đến kết luận là văn bia là một thể
văn trong hệ thống thể loại văn học cổ và bia đá đã được coi như là một
trong những loại hình văn bản trong sáng tác văn học nghệ thuật.
- TS. Đinh Khắc Thuân có bài Đặc trưng văn bản bia Lý - Trần và vấn
đề niên đại của bia A Nậu tự tam bảo điền bi trong Tạp chí Hán Nôm số 4,
2003.
- PGS. TS Trịnh Khắc Mạnh - TS. Trương Đức Quả có bài Về những
thác bản văn khắc chữ Nôm ở Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm trong
5 Tạp chí Hán Nôm số 2 (19), 1994, giới thiệu những bài thơ, bài văn khắc
bằng chữ Nôm trong bộ thác bản văn khắc Hán Nôm hiện đang lưu giữ ở
Thư viện Viện nghiên cứu Hán Nôm, đồng thời tuyển dịch một số bài văn
bia chùa như Ngự đề Nhạc Lâm tự thi (N
0
1959), Thiên đài thạch trụ
(N
0
Qua sự trình bày nêu trên cho thấy những công trình nghiên cứu khoa
học hoặc những bài viết nghiên cứu về văn bia của một thời đại hoặc giới
thiệu, thông báo, thống kê về văn bia của một chùa hay một địa phương
nhưng hoàn toàn chưa có một công trình nghiên cứu văn bia chùa quận Ba
Đình, TP. Hà Nội một cách có hệ thống.
3. Đối tƣợng nghiên cứu - Phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Luận văn nghiên cứu, hệ thống các văn bia chùa quận Ba Đình - Hà
Nội hiện sưu tầm được dưới dạng các thác bản văn bia trong kho tư liệu
Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Qua điều tra khảo sát, chúng tôi sưu
tập được 376 thác bản văn bia chùa quận Ba Đình. Đây là đối tượng chính
thực hiện luận văn này.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Luận văn tập trung nghiên cứu một số vấn đề sau:
7 - Thông qua tư liệu văn bia, góp phần nghiên cứu lịch sử quận Ba
Đình, hệ thống quán, đình, đền và chùa ở quận Ba Đình và hệ thống văn bia
ở các chùa.
- Nghiên cứu đặc điểm phân bố văn bia chùa quận Ba Đình về không
gian và thời gian, qua đó nêu lên những đặc trưng văn bia chùa quận Ba
Đình.
- Bước đầu tìm hiểu giá trị nội dung văn bia chùa quận Ba Đình về lịch
sử, văn hóa, phong tục tập quán, trong không gian văn hóa Thăng Long -
Hà Nội.
5. Đóng góp mới của luận văn
Thông qua nguồn tư liệu chủ yếu là các thác bản văn bia chùa quận Ba
Đình hiện đang được lưu giữ tại Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm kết
hợp với đi thực tế để thống kê và trình bày một cách có hệ thống các thác
bản văn bia chùa quận Ba Đình. Qua đó, góp phần nghiên cứu địa lý lịch sử
quận Ba Đình, hệ thống các di tích lịch sử ở trong quận như chùa, đình, đền,
miếu, tháp…
Đồng thời dựa trên các thác bản văn bia, nghiên cứu về đặc điểm phân
bố của văn bia chùa quận Ba Đình theo không gian và thời gian, từ đó nêu
lên những đặc trưng của văn bia chùa quận Ba Đình.
Bước đầu nghiên cứu, tìm hiểu những giá trị về mặt lịch sử, văn hóa,
phong tục tập quán,… thông qua nội dung văn bia chùa quận Ba Đình trong
không gian văn hóa Thăng Long - Hà Nội.
Để làm sáng tỏ một số vấn đề được nêu lên trong luận văn, phần Phụ
lục của luận văn đưa ra danh mục Văn bia chùa quận Ba Đình phân bố theo
không gian và theo thứ tự tên chùa kèm giới thiệu phiên âm và dịch nghĩa
15 bài văn bia.
9 6. Bố cục của luận văn
Ngoài Danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm có 4 phần: Phần mở
đầu, Phần nội dung, Phần kết luận và Phần phụ lục.
- Phần nội dung được chia làm ba chương:
+ Chương I: Tìm hiểu địa lý lịch sử và hệ thống chùa tại quận Ba Đình.
+ Chương II: Khảo sát hệ thống văn bia chùa quận Ba Đình.
+ Chương III: Tìm hiểu giá trị văn bia chùa quận Ba Đình.
- Phần Phụ lục bao gồm:
+ Phụ lục 1: Danh mục văn bia chùa quận Ba Đình theo phường.
+ Phụ lục 2: Danh mục văn bia chùa quận Ba Đình theo tên chùa.
đời
Hà Nội trải qua nhiều tên gọi khác nhau trong lịch sử. Trong thời kỳ
cai trị của người Trung Quốc, Hà Nội từng có tên là huyện Tống Bình, đã
xuất hiện trong sử sách từ những năm 454 - 456 thời Nam Bắc triều của
Copyright: Tài liệu đại học ©