BÒ GIAO DUC VA DÀO
TAO
DAI HOC
QUÓC GIÀ HA
NOI
TRUÒNG
DAI HOC
KHOA
HOC XÀ
HÒI VA
NHÀN VÀN
Bùi Gòng
udii
QUAN
NIÉM
CUA NHO 6IÀ0
VE
CON
NGUdl VA
DÀO TAO CON
NGUlÒn
Chuyén ngành
: Lich
sur
triet hoc-
Ma
so
: 5.01.01
LUAN VAN THAC SY KHOA HOC
TRIÉT
HOC

cho Nho giào chù trong dén con
nguòi
7
b.
Nho giào quan
nièm ve
ban
chat
con nguòi
13
2.
Quan niem cùa Nho giào ve càc mòi quan he
cùa con
ngiròi
trong xà
ho!
20
a, Quan
niém ve
càc mòi quan
he
cùa con nguòi trong xà
hoi
20
b.
Tinh
chat va
vai trò cùa càc quan
nièm
trén.

PhucTng
thùc dào tao con nguòi cùa Nho
giào
63
Phan két
luàn
69
Tài
liéu
tham khào 73
PHAN MÒ DAU
/-
Ly do
chon
de tài
Nghi quyét Bó chinh tri so
01/NQ
- TW ngày 28/3/1992 eó
doan
vié't:
" Trong
nhùng
nàm
qua,
nói dung dào tao dòi ngù cdn
bò ly luàn hdu nhu chi
ho
hep trong càc ho món khoa hoc
Màc - Lenin,
chua

trong nhùng nàm gdn
day
viéc nghién
eùu
va
giang day món lich su Triét hoc dang là van
de co
y
nghìa
to
lòn
trong
qua trình
dói mài
cóng
tac gidng day ly luàn
>
Màc -
Lenin
trong càc
truòng
Dai hoc
va
Cao dàng chuyén
nghièp.
Nho
i^iào
là
mot
hoc

yé'u
cùa hoc
chuyé't
Nho giào.
Nho giào du nhàp
va
tón lai
à nuòc
ta non 2()()() nàm dà
eó tac dung to
lón
dòi vói xà hói
va
con nguòi Viét Nam trong
lich su dóng thòi
eùng
de'
lai nhùng dnh
huòng
khà sàu dàm dén
xà hói
va
con nguòi Viét Nam ngày nay, vi vày nghién eùu quan
nièm
ve
con nguòi
va
dào tao con nguòi cùa Nho giào eó y
nghia
càp

cuón
sàeh
ve
lich su nhu: "Lich su tu
tuòng
Trung quóe","Lieh su
triét hoc Trung Quóe", "Dai
cuong
triét hoc Trung Quòc - Nho
giào",
"Lich su tu tuong
Vièt
Nam ",
"Khòng
tiì",
"Nhà
giào ho
Khóng"và
trong
mot .so
chuyén khao nhu"Nho giào xua
va
nay",
"Nho giào tai Viét Nam " eùng nhiéu bài nghién
eùu
dàng tai
trén càc tap
ehi
"Nghién eùu triét hoc", "Nghién eùu ly luàn",
Tap

eùng nhu nhùng quan nièm dò dói
vói
Viét
Nam.
3 - Muc dich
va nhièm
vu cùa de tài
De
tài nhàm di vào tìm hiéu nhùng quan nièm cùa nho
giào xoay quanh vàn
de
con nguòi. bàn chat con nguòi. mòi
quan
he giua
con nguòi va con nguòi trong xa
hòi,
nhung quan
nièm
ve
dào tao con nguòi
cùa
Nho
giào.
Két
hop
ly luàn
cùa
Nho giào vói thuc tién
a
Vièt Nam

lién
quan néu ién quan niem
cùa
càc nhà nho ve
Imn
chat con
ngucri,
2.
Tu
viec
nghién eùu
càc mài quan
fie dao
due,
cììinh
tri,
càc mài quan
fie
trong
"tam
cUo'ng"
"ngii
t/aw/ng"
de
t/iày
rò
moi quan
fie giUa ngUi/i vm ngU(/i
duo'c
/chài

giào
due va
dào tao con
nguùi
trong giai doan hién
nay.
4, Cài
miri cùa
de tài
De
tài trinh
bay
mot càch tàp trung
va he
thóng
nhung quan dièm cùa mot so nhà nho
tièu
bièu
ve
con
nguòi
va
dào tao con nguòi.
Phàn tich càc uu dié'm
va
khuyé't dié'm trong quan nièm
cùanhà nho
mot
càch khàeh quan.
5.

de
càp
tòi cùngchi
nhàm muc dich làm
sàng
tó
và'n
de
trén.
7
'
y nghìa ly luàn
va
thuc tién cùa de tài
De
tài này góp phdn tìm hiéu van
de
con nguòi
va
dào
tao con nguòi trong dao Nho
ma gioì
hoc thuàt dang tranh luàn
dóng
thòì
góp phdn tìm hiéu anh huong cùa nho giào dói vói xà
hòi
va
con nguòi Viét Nam hièn nay.
Luàn vàn eó

con nguòi.
+ Nguyén nhàn thòi dai
+ Nguyén nhàn truyén thóng
+ Nguyén nhàn hoc thuàt
b.
Nho
giào
quan nièm
ve
bàn
chat
con nguòi
$2.
Quan nièm
cùa
Nho gido ve càc mài quan he cùa con
nguài trong xd hói
a - Quan nièm cùa Nho giào
ve
càc mòi quan he cùa con
nguòi trong xà hòi
b - Tinh
chat va
vai trò cùa càc quan nièm trén.
Chuong
II - Quan niem dào tao con
ngiròi
cùa Nho giào
$1
- Dai

ban
chat
con nguòi
$2.
Quan nièm cùa Nho gido
ve
cdc mòi quan he cùa con
nguùi trong xd hói
a - Quan niém cùa Nho giào
ve
càc mòi quan
he
cùa con
nguòi trong xà hói
b -
Tmh
chat
va
vai trò cùa càc quan niém trén.
Chucmg
II • Quan niem dào tao con nguòi cùa Nho giào
$1
- Dói
tUóng
dào tao
$2 - Muc tièu dào tao con
ngUÙi
cùa Nho gido
a - Ké sì
b - Ké dai trugng phu

mot
thòi ky lich su
là'u dai
bàt ddu
tu
su suy
tàn cùa
nhàGhu tu
nàm 781 dén nàm 221
truòc
cóng nguyén.
Day
eùng là thòì ky suy tàn cùa
che
dò chiém hùu nò
le
Trung
Hoa eó dai.
Tu
khi
nhà6hu
suy tàn, ngói Thìén tu khòng
con
vùng
ben,
chi
là hình thùc, càc nuòc
chu
hdu tranh gìành nhau quyén
Igi,

lai
tu
thòi Xuàn Thu. quy
mò càc euóe chién tranh ddn ddn duae
mó
ròng,
so Idn
chién
tranh ngày
càng già
tàng,
cuòc
chién tranh giùa Tan
va
Tàn là 18
làn,
Tà'n
- Sa dai chién 3
làn;
Ngó - Sa dành
làn
nhau 23
Idn,
Ngò
- Viét 8 làn, Té - Lo 34 làn, Tóng - Trinh giao
bmh
tòi 39
Idn.
So
làn càc cuòc chién tranh này qua thàt là khùng khièp.

cót
nguòi ehé't
ma
làm cui nà'u). Thàt là
cành
dia ngue
trdn gìan. Lich su eùng
con
ghì: Thòi Xuàn Thu eó 36 vu bé tói
gié't ehé't vua chua, 52 vu bàn ré dà't nuòc, ednh chu hdu trón
sang nuòc khàc khòng sao ké' xìé't.
Chién tranh kéo
dai
trén
duòi
nàm
thè
ky ày eó
mot
khòng hai trong lich su Trung Hoa
co
dai dà
gay
bao canh
Idm
than dòi khó, canh chém gié't, chia ly, dau thuang trong
moi
nhà,
moi nguòi làm cho ky cuong phép nuòc khòng
con,

dai
hmh
thành nén nhùng he thóng tnét hoc khà
hoàn chinh nhu : Mae
già
, phàp
già.
Dao
già .
Nho
già
v.v
Trong
dò
nói bàt là Nho
già mot
phàì tàp trung giai quyét
nhiéu và'n
de ve
con nguòi.
- Nguyén nhàn truyén thóng:
Mot
nguyén nhàn nùa khìé'n Nho giào quan tàm dén và'n
de
connguòì
va
dào tao con nguòi là nguyén nhàn truyén thóng.
Né'u nhu càc truòng phàì Trié't hoc phuang Tày tàp trung giai
quyét và'n
de

nhà't cùa nhàn
loaì.
Nò
nói
Ién
duòng lóì tri nuòc an dàn cùa
mot
dàng quàn
vuong trong
dò
nhòm trù nhàn
smh
néu ién vai trò quan trong
cùa nhà vua
va
mòi quan he Vua - dàn. Néu
Ién
tmh càch cùa
nguòi dùng ddu dà't nuòc, óng Vua phàì kìé'm dié'm cóng vièc
mình làm truòc
tròi
dà't, truòc dàn. Ùng vua phàì am hiéu niém
vuì,
hanh phùc eùng nhu nhùng diéu bàt hanh, dau khó cùa dàn
ma
dóng vién giào due nguòi dàn
de'
dem lai cuòc
song
tòt

va
con nguòi.
Tàc phàm kinh dich, (chu dich) néu
Ién
mòi quan
he
giùa
con nguòi vài
thè'gioì
xung quanh.
Kinh dich dat càn
bàn
a tugng
va
so.
Ngay con
so chàng
nhùng chi nhàm vào hièn tugng tu nhién,
ma
nhàm vào ed vàn
mang con nguòi, vàn mang cùa hàu
due
con nguòi. Nhùng bién
eó quan trong trong lich su
va
cà vàn ménh cùa quóe
già
eùng duge nò
de
càp.

thuc té',
kè
nói sai su
thà't
thuòng sg nguòi khàc vach
tran.
Cho nén khi
nói nane
lòi nói cùa
chùne
tó ra lo
làns.
Nguge lai nguòi thàt thì luong thìén "nguòi lành lòi it", càch
xem doàn nguòi qua bé ngoài qua ngón ngù này eó già tri (6.79)
Nhu vày tàe phàm Kinh Dich, eùng dà bàn dén con nguòi,
con nguòi trong móì quan he vói tròi dà't, con nguòi vài
so
phàn cùa mình.
Nguyén nhàn hoc thuàt
Càc hoc thuvèt triét hoc
Trunu
Hoa eó
dai lue
bàv
mò
déu
de
càp vàn
de
con nguòi

Thuyét "kìém ài" néu
Ién
nguón
góc
cùa
ehié'n
tranh
va
màu thuàn xà hói là do nguòi ta khòng yéu thuang nhau.
Vi
vày,
phàì yéu thuang nguòi khàc,
"vi
yéu nguòi Tà't duge nguòi yéu",
"vi
nguòi eùng là
vi
mình".
-
Mot
phàì cùa dao
già,
ma Duong
Chu là tiéu bié'u thì bàn
nhiéu dén
Igì
ieh cà nhàn
va
làm thè' nào
de'

song làu ma
là thoà man due
vong, do vày ho chù truang tièu dao hón nhién huàng thu .
Lào
tu
cho ràng con nguòi phàì làm theo
qui luàt
cùa
tir
nhién
va
xà
bòi
thì theo "nhàn dao"
va
"Thién dao". Òng phù
12
nhàn
che'
dò phàn chia trèn duòi, sang hèn, tra lai xà bòi truòc
khi xuà't hién nhà nuòc , ma
uòc
"nuòc nho dàn it" moi nguòi
déu vuì ve àn ngon màc dep, con nguòi tra lai trang thàì tu nhién
chat
phàe, "vó danh".
Phàì phàp
già,
eó nguón góc
tu

chù truang dói mài
che
dò chinh tri theo con
ducVng
phàp tri. Òng
néu ra ly luàn "chung ngbièm " làm chuàn
mire
cho nén phàp tri :
"Dòi khàc thì vièc khàc, vièc khàc thì phàp dò phài khàc".
Cùng
nhu Tuàn Tu óng néu
Ién
bàn chat con nguòi là tu tu
tu
Igì,
phàì dinh ra phàp luàt, huàng thuang phat
de'
duy tri tràt
tu xà hòi. "ai giù phàp luàt càn tbàn thì thuang, ai
trai lénh
thì
phat". Tà't cà
nhìing
duòng lóì tu tuong cùa càc phàì trén déu
khòng thè' giài quyét duge nhùng
be'
tàe cùa xà bòi thòi Xuàn
Thu - chién quòc lue bay giò càng cho thà'y xà bòi dang khùng
boàng ve
duòng lòi òn dinh tràt

ma
càc nhà tu tuong Nho giào truòc hé't là Khòng Tu muón chù
truang
làp
lai phàp
che',
ky cuong cùa nhà Chu vói nói dung mài
cho phù hgp. Òng làp ra hoc thuyé't, ma truòng day hoc, dì chu
du càc noi trong nuòc, tranh luàn vài càc phài khàc
de'
tuyén
truyén tu tuong cua mình. Ong xày dung
mot
hoc thuyét
co
he
thóng
ve
nhàn - nghìa -
le
- tri - tin
ma
day nguòi, là'y cuong
thuòng
ma
han
che'
nhàn due
de'
giù tràt tu a trong xà bòi.

nén. vi vày khi bàn dén con nguòi, càc nhà Nho
dà bàn dén bàn
chat
con nguòi.
b - Nho giào quan niém ve bdn chat con nguài
Khi nghién
ciru
dén con nguòi, càc nhà nho khòng
ihé
khòng bàn dén bàn
chat
con nguòi.
Ve
vàn
de
này, càc nha nho
14
eó nhiéu y kìé'n khàc nhau,
co
khi trao dói, tranh luàn
mot
càch gay gàt vói nhau.
Khòng Tu nguòi sàng làp hoc thuyé't Nho giào, nguòi
som
phàt hièn ra con
ngWòì
eùng là nguòi ddu tién da bàn dén bàn
ehà't
con nguòi. Khóng Tu chù y dén "Tinh" cùa con nguòi
va

mòi xa nhau. Ong cho ràng "tinh tuong càn dà, tàp tuong
vién
già
(1 - 268) tue là bàn tinh thì gdn nhau, do tàp tue di dén xa nhau.
Nhu vày Khòng Tu cho ràng bàn tinh con nguòi vón gdn
nhau,
giòng
nhau, nhung do diéu
kièn,
hoàn cành, lòi
song
tàp
quàn
ma
dì dén khàc nhau, xa ,nbau. Vày su khàc nhau, xa nhau
à'y là do hoàn cành tàp quàn. Diéu dò eó
mot
dié'm nào
dò
gìóng
trié't hoc Màc -
Lenin
sau này là dòi
song
xà hòi, tón tai xà bòi
quyét dinh y thùc tu tuang con nguòi. Khòng Tu nói tinh a
day
eò nghTa là tmh tbièn bay tmh àe, nhung dà ggì tmh là cài tròi
phù cho thì tmh tàt là phài thién. Ta phài bièu rò chù tmh cùa
Khòng giào dùng khàc nghTa chù tmh nguòi ta thuòng dùng.

cho ràng nguòi Thugng tri a trong hoàn cành xà'u nhu thè nào
eung khòng thay dói nhàn tinh nhu eùng chung cha
vói
bgn àe,
bgn nguòi xà'u, eung chàng bi sa ngà, nhàn tinh khòng thay dòi,
con ke
ha ngu
d
trong mòi truòng tòt lành cùng khó
ma
thay dói
tình càch nhu ké truy
lac,
dàu
o
gdn voi nguòi bién due cùng
chàng dugc
cai
boa.
Han
che'
dò cùa Khòng Tu eùng là do Khóng Tu xuà't tbàn
tu
tdng
lòp
qui
toc
cho dù
già
dmb óng là qui

con
nhu
mot so
nguòi chàng
thìén, khóng thè quy tói bàn tinh cùa ho dugc.
Long
yéu thuang
mòi nguòi déu eò. Tinh bò then mói nguòi déu
co.
Su khiém
nhuòng
va le
phài trai ai cùng eò.
Li)ng
yéu thuang dò là nhàn;
tmh bó then dò là nghTa;su khièm
nhucVng
dò là
le;
su phài
trai
dò là
tri,Nhàn,
nghTa, eò trong mói con nguòi chùng ta vày"
(13.144).
16
Nhu vày Manh Tu nhà'n manh bàn
chat
con nguòi là thién.
Tinh thién vón eó a con nguòi. Dà là con nguòi déu mang tinh

cho ràng dóng
nuòc chàng dinh huàng chày
ve
phia Dóng bay phia tày nhung
le nào lai khóng phàn biét phia trén bay phia duòi. Con nguòi
smh ra vón eó tinh thièn cùng nhu nuòc chày
ve
cho trùng
khóng
thè'
khòng chày xuóng chó trùng. Duong nhién
ta\Jàp
lai
thì eó thè' làm cho nò chày ién tàn dinh nùi. tinh
thè
buóe nò
phàì nhu vày. Hoàn cành eó thè' buòe nguòi ta làm diéu xà'u.
"Nhàn, nghTa,
le
,
tri'cnàng a ben
ngoài dò khuón vào ta.
Tà't cà eò
san
trong tinh càch cùa mình" (10.145). Lai
mot Idn
nùa
Manh Tu nhàn manh: Con nguòi vón eó tmh
tbiénnbung
su

co
cùa
mình. Vi nhu vièc ta gieo dai mach,
gieo
gìóng
rói
làp dàt. nèu
17
ehà't
dà't giòng nhau, thòi tìé't gieo trong cùng gìóng nhau, chùng
sé sinh truang manh me. Tòi mùa
he,
tà't cà déu chin.
Nhimg so
lùa
gat dugc thì eó noi nhiéu noi it.
Dò
là
vi
dà't eó chó tòt, chó
xà'u, mua cónaì nhiéu , noi ìt
va
su chàm sòc cùa con nguòi
chàng giòng nhau.
a day
cùng cho thà'y Manh Tu chù y dén
diéu kìén,hoàn cành
va
su giào due eó ànb huàng dén phàm
chat

tàe càn u edm
thù" (14.168) eó nghTa là : "Nguòi eó dao àn no mac à'm,
a
nhàn
rói
ma
khóng eó giào due thì sé gdn
vói
edm thù".
Qua dò cho thà'y
tu
vièc bàn dé'n bàn tinh cùa con nguòi ,
Manh Tu rà't chù trong dé'n vièc giào
diie
con nguòi, coi
giào diie
là bò phàn trong yé'u cùa chinh tri.
Néu Manh Tu dua ra thuyé't tình thìén thì Tuàn Tu
mot
trong nhùng nhà nho tiéu
biéu
cuòi thòi chién quóe lai chù
truang thuyét "tmh àe". Òng nói : "Nhàn chi tmh àe, ky thién già
nguy
già"
eó nghTa là tinh
cija
nguòi là àe, nhùng diéu thièn là
nguòi dat ra.
(7.301).

va
due cùa nguòi ta là thè' nào thì cùa mình cùng vày.
Ràng né'u thè' thì cài thuyé't tà't khóng thì hành dugc, cho nén cài
tinh cùa nguòi ta là muón nàm cài cuc à'y,
ma
lai bào khòng
muón nhiéu thì cùng
vi
nhu bào cài tinh cùa nguòi ta là muón
phù quy
ma
khóng muón cùa cài, muón sàe dep
ma
ghét Tày Thi
vày. Nguòi dòi xua khóng thè', là'y cài tmh cùa nguòi ta làm
muón nhiéu
ma
khóng muón it, cho nén là'y su phùc
bau ma
thuang, là'y
sirgìé't
hai
ma
phat. Dò là bàch vuong déu dóng thè'
cà"
(7.261)
òng cho ràng con nguòi ta ai eó
long
ham
Igi,

due, uón nàn con
nguòi ban
che
tinh de
de
dì dén tinh thién nhu
cày
gó cong phài
dgi
co
cài khuón uón, rói ho nóng
Ién ma
uón mài
tbàng
duae.
19
Mot miéhg
sàt,
miè'ng thép phàì dgi eó mài dua mòi sàe. Cai tmh
àc cùa nguòi ta cùng thè, àt phàì dgi eó thdy, eó phép day bào,
rói sau mai eó
le
nghìa
va
mài là tri. Nguòi ta khòng eó thay, eó
phép thì thién
léch
nguy
hié'm ma
khòng chinh.

tò gìà'y tràng, muón viét
den thì dSn viét dò thì dò. Òng muón nói dén bàn chat xà bòi cùa
con nguòi. Con nguòi
song
trong xà bòi
chiù
su tac dóng hoàn
cành xà bòi. Hoàn cành xà bòi cùng tàe dóng dén con nguòi.
Chinh hoàn cành xà bòi là móì truòng
de'
cho con nguòi tra
thành tòt bay xàu, thién àc là hình thành
ve
sau.
Duang Hùng Thòì Tày Hàn cùng bàn dé'n tình nguòi. Òng
cho ràng tinh nguòi ta là thìén àe hón hgp. Sua làm thìén là
nguòi thièn, sua làm àc là nguòi àe.
Nhu vày khi bàn dén con nguòi , càc nhà Nho dà dua ra
nhùng quan niém khàc nhau
ve
tmh nguòi. Tuy néu
Ién
bàn tinh
con nguòi khàc nhau, nhung càc nhà Nho déu eò dièm thóng
20
nhà't ehung là càn phài giào due tinh thièn cho con nguòi . Tuy
nhién càch làm cùa tùng nhà Nho eó su khàc nhau:
Cà Khòng Tu
va
Manh Tu déu nhàn manh giào due, tón

cùa con
ngiròi
trong xà hoi
a - Quan niém ve càc mói quan
he
cùa con nguài trong
xà hòi
Nói
ve
con nguòi khóng thè
kliòng
nói dé'n càc mói
quan he cùa con nguòi trong xà
hòi.
Càc nhà nho là nhùng
nguòi
rat som
bàn nhiéu dén càc mói quan he cùa con nguòi
trong xà bòi. Con nguòi ta
song
trong xà
bòi
vón
co
rat nhiéu
mói quan
he,
song nhà nho chi chù y dén quan he chinh tn, dao
21
due.

càc móì quan he giùa nguòi
va
nguòi trong xà bòi. Nho - giào
chi chù y dé'n càc mói quan bé chinh tri, dao due
ma
khóng
chù y dé'n càc quan he khàc nhu quan
he san
xuà't, quan he
nghé nghièp.
Nhùng nói dung, kìé'n thùc
ma
nho giào ttiiyén dat cùng
ehi tàp trung vào
ehmh
tri dao
due.
Con
nhùng kìé'n thùc khàc
thuòe ve
càc ngành khoa hoc tu nhién nhu Toàn hoc, Thién
vàn.
Dia ly v.v càc ngành khoa hoc ky thuàt nhu chàn
nuòi
tróng
trgt v.v ìt dugc
de
càp. Khòng Tu nói : "Chi eó ké tièu nhàn
mai quan tàm dé'n vièc làm ruóng, làm vuòn".
Vi

due
làm góc cho moi quan
he
chinh tri. Khóng
Tiì
cho ràng né'u óng
vua là nguòi eò
due,
biét dem cài
due
cùa minb toà sàng trong
thìén ha, thì vài
due
dò à'y nguòi dàn lai huàng
ve
óng vua. "Nhu
ai thì hành vièc chinh tri, edm quyén cai tri nuòc nhà
ma
biét
dem cài
due
mình bó
boa
ra thì mgì nguòi déu tùng
phue
theo.
Ty nhu ngói sao Bàc dàu
o mot
chó,
ma

boa ma
tra
nén
tòt
lành"
(1.15).
Trong quan he vài dàn, trong vièc tri dàn, Khòng Tu mong
muón nhà càm quyén khóng nén dùng luàt phàp, hình phat ép
dàn làm cho dàn sg
ma tir
nhà edm quyén phài thi àn bó due,
ma
dem
due
hanh
ma
chi bào dàn, tu nhà càm quyén phàì giù gin
le
nghìa
va
dem dé'n
le
nghi
ma giàng
giài cho dàn. Tu nhién dàn
biét
ho
then, biét càm mé'n
ma
theo