ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

VŨ THỊ HỒNG LÊ
Tư tưởng Hồ Chí Minh về nâng cao đạo đức
cách mạng và đấu tranh chống chủ nghĩa cá
nhân

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

liên tục giành những thắng lợi ngày càng to lớn, làm thay đổi địa vị của dân tộc Việt
Nam trên chính trƣờng thế giới. Bên cạnh việc rèn luyện nâng cao đạo đức cách
mạng, tƣ tƣởng của Ngƣời còn thể hiện rất rõ là ngƣời cách mạng cần đấu tranh để
quét sạch chủ nghĩa cá nhân, tệ quan liêu và tham nhũng- một vấn đề vẫn còn nóng
hổi cho đến ngày nay.
Hồ Chí Minh là bậc "đại trí, đại nhân, đại dũng" là điển hình của mẫu ngƣời
phát triển toàn diện về thể lực, đạo đức, trí tuệ, tài năng, là hình mẫu sinh động của
con ngƣời hiện tại và tƣơng lai, là ngƣời chí công vô tƣ, cả cuộc đời phục vụ Tổ
quốc, phục vụ nhân dân không có một chút tƣ lợi, cá nhân.

2
Cho nên, nghiên cứu, giới thiệu, phổ biến tƣ tƣởng về nâng cao đạo đức cách
mạng và đấu tranh chống chủ nghĩa cá nhân của một ngƣời đặc biệt nhƣ Hồ Chí
Minh là điều cực kì cần thiết, bổ ích. Việc làm này không chỉ có ý nghĩa về mặt lý
luận mà còn làm cho mọi ngƣời hiểu và tiếp thu tƣ tƣởng quan trọng này của
Ngƣời, trên cơ sở đó noi gƣơng Ngƣời, phấn đấu vƣơn lên hoàn thiện bản thân
mình, tạo điều kiện, tiền đề cho sự phát triển xã hội.
Hiện nay, dƣới tác động của cơ chế thị trƣờng, bên cạnh mặt tích cực góp phần
thúc đẩy tăng trƣởng nền kinh tế thì có tác động tiêu cực không nhỏ đến đạo đức
ngƣời cán bộ nói riêng và toàn dân nói chung nhƣ coi nặng giá trị vật chất, coi nhẹ
giá trị tinh thần; coi nặng lợi ích cá nhân, coi nhẹ lợi ích tập thể. Điều này đang làm
méo mó sự phát triển toàn diện nhân cách, làm mất lòng tin của nhân dân vào một
bộ phận cán bộ, đảng viên. Vì vậy, việc nghiên cứu tƣ tƣởng của Ngƣời về vấn đề
nâng cao đạo đức cách mạng là một việc làm vô cùng cần thiết, đặc biệt là với thế
hệ trẻ - những ngƣời đã, đang và sẽ phải gánh vác những trọng trách to lớn, khó
khăn, nặng nề và vô cùng phức tạp của đất nƣớc.
Chính vì thế, tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX - Đảng ta nhấn mạnh rằng
đối với thế hệ trẻ, chăm lo giáo dục, bồi dƣỡng, đào tạo phát triển toàn diện về
chính trị, tƣ tƣởng, đạo đức, lối sống, văn hoá, sức khoẻ, nghề nghiệp; giải quyết
việc làm, phát triển tài năng và sức sáng tạo, phát huy vai trò xung kích trong sự

của tác giả Vũ Quốc Hùng: Đấu tranh phòng chống quan liêu, tham nhũng dưới
ánh sáng tư tưởng Hồ Chí Minh. Tác giả Nguyễn Linh Khiếu trong tạp chí cộng sản
số 22 tháng 11/2005 có bài tư tưởng nâng cao đạo đức cách mạng quét sạch chủ
nghĩa cá nhân của Hồ Chí Minh
3. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
Đề tài đi sâu vào nghiên cứu tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng và
chống chủ nghĩa cá nhân, về vấn đề giáo dục đạo đức cho thanh niên, học sinh trung
học phổ thông ở Hà Nội hiện nay.

4
4. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN VĂN
4.1. Mục đích
Làm rõ những nội dung cơ bản của tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về nâng cao đạo
đức cách mạng và đấu tranh chống chủ nghĩa cá nhân, nhằm khẳng định giá trị khoa
học của tƣ tƣởng đó và vận dụng vào việc giáo dục, bồi dƣỡng thế hệ cách mạng
cho đời sau.
4.2. Nhiệm vụ
Để đạt đƣợc mục đích trên, đề tài phải giải quyết những nhiệm vụ sau:
- Làm rõ nội dung của tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về nâng cao đạo đức cách mạng
và đấu tranh chống chủ nghĩa cá nhân.
- Nêu lên những vấn đề đang đặt ra trong thực tiễn xây dựng đất nƣớc hiện nay
nhƣ công cuộc đấu tranh chống quan liêu, tham nhũng và những biểu hiện khác của
chủ nghĩa cá nhân, cũng nhƣ vấn đề giáo dục, bồi dƣỡng thế hệ cách mạng cho
đời sau.
- Trên cơ sở đó vận dụng tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về nâng cao đạo đức cách
mạng, đấu tranh chống chủ nghĩa cá nhân vào giáo dục đạo đức cho thanh niên, học
sinh trung học phổ thông hiện nay.
5. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
5.1. Cơ sở lý luận
Trong quá trình nghiên cứu, đề tài vận dụng các quan điểm của chủ nghĩa Mác


6
CHƢƠNG I
QUAN ĐIỂM CỦA HỒ CHÍ MINH
VỀ NÂNG CAO ĐÕSAẠO ĐỨC CÁCH MẠNG

1.1. TƢ TƢỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ ĐẠO ĐỨC CÁCH MẠNG
Tƣ tƣởng và đạo đức Hồ Chí Minh đƣợc hình thành, phát triển trên cơ sở chủ
nghĩa Mác - Lênin, là sự kết tinh những truyền thống tốt đẹp của dân tộc ta và tinh
hoa văn hoá của nhân loại, là tài sản vô giá của Đảng và nhân dân ta; là tấm gƣơng
sáng để mọi ngƣời Việt Nam học tập và noi theo
Đạo đức mới, đạo đức cách mạng do Chủ tịch Hồ Chí Minh đề xƣớng và cùng
với Đảng dày công xây dựng , bồi đắp là đạo đức mang bản chất của giai cấp công
nhân, kết hợp với những truyền thống tốt đẹp của dân tộc và những tinh hoa đạo
đức của nhân loại Nội dung khái niệm đạo đức cách mạng đã đƣợc Ngƣời thể
nghiệm trong suốt cuộc đời của mình mà Ngƣời vừa là tác giả sáng tạo lý thuyết,
vừa là nhà thực hành mẫu mực. Đạo đức cách mạng theo Ngƣời không chỉ dừng lại
đạo đức cá nhân, gia đình mà còn là đạo đức xã hội.
Theo Hồ Chí Minh, gọi là đạo đức cách mạng vì đó là đạo đức phục vụ cách
mạng, đạo đức mà ngƣời cách mạng cần phải có. Đó là đạo đức đƣợc nảy sinh và
phát triển trong cuộc đấu tranh cách mạng đầy khó khăn, gian khổ và hi sinh của
nhân dân ta. “Đạo đức cách mạng là bất kỳ ở cƣơng vị nào, bất kỳ làm công việc gì
đều không sợ khó, không sợ khổ; nhận rõ phải trái, giữ vững lập trƣờng; quyết tâm
suốt đời phục vụ cho Đảng, cho cách mạng. Đặt lợi ích của Đảng và nhân dân lao
động lên trên, lên trƣớc lợi ích riêng của cá nhân mình, hết lòng phục vụ nhân dân.
Ra sức học tập chủ nghĩa Mác - Lênin, luôn luôn dùng tự phê bình và phê bình để
nâng cao tƣ tƣởng và cải tiến công tác của mình và cùng đồng chí tiến bộ. Vì có học
tập lý luận Mác - Lênin mới củng cố đƣợc đạo đức cách mạng, giữ vững lập trƣờng,

7

phải trau dồi đạo đức cách mạng “Có gì sung sƣớng vẻ vang hơn là trau dồi đạo
đức cách mạng để góp phần xứng đáng vào sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội và
giải phóng loài ngƣời”[16, tr 284].
1.2. BIỂU HIỆN CỦA ĐẠO ĐỨC CÁCH MẠNG
Nghiên cứu di sản tƣ tƣởng đạo đức Hồ Chí Minh, nhất là qua các tác phẩm,
bài viết, bài nói của Ngƣời, chúng ta thấy Ngƣời đề ra những chuẩn mực đạo đức cụ
thể đối với từng đối tƣợng: cán bộ, đảng viên, công nhân, nông dân, phụ nữ, thanh
niên. Ngƣời cổ vũ cái tốt, cái hay; đồng thời chỉ ra cái sai, cái xấu, cái dở để tránh.
Bao giờ Ngƣời cũng phân biệt mặt tốt với mặt xấu, cái thiện với cái ác trong động
cơ cũng nhƣ trong hành động của mỗi con ngƣời trong mối quan hệ vô cùng đa
dạng, để làm rõ những vấn đề đạo đức cần phải xây dựng cho cán bộ, đảng viên và
các tầng lớp nhân dân.
Từ rất sớm, Hồ Chí Minh đã quan niệm đạo đức cách mạng là gốc của ngƣời
cách mạng. Trong tác phẩm “Đƣờng kách mệnh” Hồ Chí Minh đã trình bày đầu tiên
là “tƣ cách một ngƣời cách mạng” trong đó ngƣời đã nêu 23 tƣ cách với ba mối
quan hệ: tự mình, đối ngƣời, làm việc.
Theo Ngƣời, muốn cách mạng thắng lợi thì ngƣời cán bộ phải có đạo đức. Sự
nghiệp cách mạng Việt Nam là sự giành độc lập và tiến lên chủ nghĩa xã hội. Đó là
sự nghiệp to lớn nhƣng rất khó khăn và lâu dài. Sự nghiệp đó đòi hỏi sự phấn đấu
tích cực, bền bỉ dẻo dai của mỗi ngƣời và nhiều thế hệ nối tiếp. Vì vậy, ngƣời cách
mạng phải có đạo đức mới hoàn thành đƣợc nhiệm vụ vẻ vang.
Hồ Chí Minh ví đạo đức cách mạng nhƣ gốc của cây, nhƣ nƣớc của sông.
Ngƣời viết “Cũng nhƣ sông có nguồn thì mới có nƣớc, không có nguồn thì sông
cạn. Cây phải có gốc, không có gốc thì cây héo. Ngƣời cách mạng phải có đạo đức,
không có đạo đức thì dù tài giỏi mấy cũng không lãnh đạo đƣợc nhân dân”
[12, tr 252]. Ngƣời hiểu rõ hơn ai hết sức mạnh to lớn của đạo đức cách mạng. Theo
Ngƣời, “làm cách mạng để cải tạo xã hội cũ thành xã hội mới là một sự nghiệp vẻ
vang nhƣng nó cũng là một nhiệm vụ rất nặng nề, một cuộc đấu tranh rất phức tạp,

9

10
- Đối với mình: Đừng tự mãn, tự túc; nếu tự mãn, tự túc thì không tiến bộ.
Phải tìm học hỏi cầu tiến bộ. Đừng kiêu ngạo, học lấy điều hay của ngƣời ta. Phải
siêng năng, tiết kiệm.
- Đối với đồng chí mình: phải thân ái với nhau, nhƣng không che đậy những
điều dở. Học cái hay, sửa chữa cái dở. Không nên tranh giành ảnh hƣởng của nhau,
không nên ghen ghét đố kỵ và khinh rẻ. Bỏ lối hiếu danh, hiếu vị.
- Đối với công việc: trƣớc hết phải suy nghĩ cho kỹ, có việc làm trƣớc mắt
thành công nhƣng thất bại về sau. Có việc địa phƣơng này làm có lợi nhƣng lại có
hại cho địa phƣơng khác. Những cái nhƣ thế phải tránh phải có kế hoạch bƣớc đầu
làm thế nào? bƣớc thứ hai làm thế nào? bƣớc thứ ba làm thế nào? thành công thì thế
nào? nếu thất bại thì thế nào? mỗi ngày sáng dậy tự hỏi mình ngày hôm nay phải
làm gì? tối đi ngủ phải tự hỏi mình ngày hôm nay đã làm gì? phải cẩn thận, cẩn thận
không phải là nhút nhát, do dự.
- Đối với nhân dân: phải nhớ Đoàn thể làm việc cho dân, Đoàn thể mạnh hay
yếu là ở dân. Dân nghe theo là mình mạnh. Hiểu nguyện vọng của dân, sự cực khổ
của dân. Hiểu tâm lý của dân, học sáng kiến của dân. Nhƣng có những việc dân
không muốn mà mình phải làm nhƣ tản cƣ, nộp thuế, những việc ấy phải giải thích
cho dân rõ. Phải tôn kính dân, phải làm cho dân tin, phải làm gƣơng cho dân, muốn
cho dân phục phải đƣợc dân tin, muốn cho dân tin phải thanh khiết.Về lãnh đạo, Hồ
Chí Minh dạy cán bộ cần phải đi đƣờng lối quần chúng. Có việc thì hỏi ý kiến nhân
dân, bàn bạc với nhân dân, giải thích cho nhân dân hiểu rõ chính sách của ta để
nhân dân vui lòng nghe theo ta và làm theo. Theo Hồ Chí Minh, vì trí tuệ và kinh
nghiệm của quần chúng vô cùng phong phú. Cho nên, để định ra chủ trƣơng, chính
sách đúng đắn, chúng ta phải chịu khó điều tra, nghiên cứu để hiểu tình hình và
nguyện vọng của quần chúng, và sau đó đề ra chủ trƣơng, chính sách, rồi phải tuyên
truyền, giải thích cho quần chúng và lãnh đạo quần chúng thi hành. Qua việc thi
hành đó mà nghe ý kiến của quần chúng, học tập kinh nghiệm của quần chúng để bổ
sung, sửa chữa hoặc phát triển chính sách, rồi lại đem vào quần chúng để thi hành
nữa


12
lao động ngày càng tiến bộ về vật chất và tinh thần, làm cho trong xã hội không có
ngƣời bóc lột ngƣời thế là thiện; nói về mỗi chúng ta, nếu hết lòng phụng sự Tổ
quốc, phục vụ nhân dân thế là thiện; tƣ bản, đế quốc và phong kiến chỉ lo bóc lột
nhân dân thậm chí gây chiến tranh giết hại nhân dân, để làm lợi cho một nhóm ít
ngƣời thế là ác; thực hành chí công vô tƣ, cần, kiệm, liêm, chính thế là thiện. Nếu
phạm phải quan liêu, mệnh lệnh, tham ô, lƣời biếng thế là ác. Ngƣời cho rằng thiện
và ác là hai cái mâu thuẫn, luôn đấu tranh gay gắt vói nhau. Cuộc đấu tranh ấy, phải
trƣờng kỳ và gian khổ, nhƣng cuối cùng ác nhất định bại, thiện nhất định thắng. Đó
là định hƣớng tƣ tƣởng hết sức quan trọng của Hồ Chí Minh, giúp cho mỗi ngƣời
Việt Nam hiểu rõ đƣợc cái thiện, cái ác trong thời đại cách mạng mới, vững tin vào
chiến thắng của cái thiện, cái tốt với cái ác, cái xấu xa cũng nhƣ vào thắng lợi cuối
cùng của sự nghiệp cách mạng vẻ vang của Đảng và dân tộc. Từ đó tích cực vƣơn
lên rèn luyện, tu dƣỡng làm cho phần thiện nảy nở để đẩy lùi cái ác,góp phần hoàn
thiện và phát triển đạo đức của con ngƣời toàn diện Việt Nam.
1.2.2. Trung với nước, hiếu với dân
Đây là phẩm chất bao trùm nhất, quan trọng nhất của con ngƣời cách mạng
Việt Nam.Trung - hiếu là những khái niệm có trong đạo đức truyền thống đƣợc Hồ
Chí Minh vận dụng và đƣa vào đó nội hàm hoàn toàn mới. Theo Ngƣời, phạm trù
này hiện nay đƣợc hiểu là trung là trung thành với sự nghiệp dựng nƣớc, giữ nƣớc
và xây dựng đất nƣớc của nhân dân. Theo Ngƣời : Trung là trung thành tuyệt đối
với Tổ quốc, với nhân dân, với cách mạng, với Đảng; là đối với chính phủ phải
tuyệt đối trung thành; nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vƣợt qua,
kẻ thù nào cũng đánh thắng; là sẵn sàng chiến đấu hy sinh vì độc lập tự do của Tổ
quốc, vì chủ nghĩa xã hội.
Hồ Chí Minh quan niệm rằng: trung với nƣớc biểu hiện mối quan hệ giữa cá
nhân với cộng đồng, xã hội; thể hiện trách nhiệm đối với sự nghiệp dựng nƣớc và
giữ nƣớc, với con đƣờng đi lên của đất nƣớc. Ở đây, nƣớc là của nhân dân và nhân
dân là chủ của đất nƣớc.

gì có lợi cho dân ta phải hết sức làm, việc gì có hại cho dân ta phải hết sức tránh”

14
[11, tr 56]. Trong bài 6 điều không nên và 6 điều nên làm, Hồ Chí Minh đã viết:
“gốc có vững cây mới bền, xây lầu thắng lợi trên nền nhân dân” [11, tr 410] . Đó là
một sự tổng kết mang tính chân lý về mối quan hệ giữa nƣớc với dân.
Khi đất nƣớc đã giành đƣợc độc lập thì trung, hiếu là phải ra sức bảo vệ và xây
dựng, phát triển đất nƣớc. Đồng thời phải chăm lo đến đời sống mọi mặt của nhân
dân từ “những việc nhỏ nhƣ tƣơng, cà, mắm muối cần thiết cho đời sống hàng ngày
“đến đổi nền kinh tế, văn hoá lạc hậu của nƣớc ta thành một nền kinh tế, văn hoá
tiên tiến” nhằm phục vụ tốt hơn việc nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nhân
dân. Hơn nữa, theo Hồ Chí Minh thực hiện trung hiếu trong thời kỳ Đảng cầm
quyền là phải luôn luôn giữ gìn Đảng ta thật trong sạch, phải xứng đáng là ngƣời
lãnh đạo, ngƣời đầy tớ thật trung thành của nhân dân.
Trung với nƣớc, hiếu với dân là phải có lòng yêu thƣơng với con ngƣời.
Hồ Chí Minh cho rằng, tình thƣơng yêu con ngƣời là một trong những phẩm
chất đạo đức cao đẹp. Ngƣời đòi hỏi cán bộ, đảng viên phải trở thành những tấm
gƣơng có sức cảm hoá, có tính gƣơng mẫu trong mọi hoạt động và luôn luôn chú ý
đến phẩm chất yêu thƣơng con ngƣời, nhất là tình yêu thƣơng đồng bào, đồng chí,
luôn luôn bao dung độ lƣợng, kể cả với những ngƣời trót lầm đƣờng lạc lối nhằm
đánh thức lƣơng tri, đánh tức phần thiện trong con ngƣời họ. Ngƣời tin tƣởng rằng:
“Năm ngón tay còn có ngón ngắn ngón dài. Nhƣng ngắn dài đều hợp lại nơi bàn tay.
Trong mấy triệu ngƣời cũng có ngƣời thế này thế khác, nhƣng thế này hay thế khác
đều dòng dõi tổ tiên ta. Vậy nên ta phải khoan hồng đại độ. Ta phải nhận rằng đã là
con Lạc cháu Hồng thì ai cũng có ít hay nhiều lòng ái quốc. Đối với những đồng
bào lạc lối lầm đƣờng, ta phải lấy lòng nhân ái mà cảm hoá họ. Có nhƣ thế mới
thành đại đoàn kết, có đại đoàn kết thì tƣơng lai chắc sẽ vẻ vang” [11, tr 246-247].
Đặc biệt, trong cuộc kháng chiến trƣờng kỳ, gian khổ của dân tộc, cán bộ, đảng viên
phải không ngừng bồi dƣỡng nâng cao đạo đức cách mạng. Cán bộ phải thƣơng đội
viên, cán bộ có thân đội viên nhƣ chân tay, thì đội viên mới thân cán bộ nhƣ ruột

cần, kiệm, liêm, chính nhƣng không bao giờ làm mà bắt nhân dân phải tuân theo để
phụng sự quyền lợi cho chúng. Ngày nay chúng ta đề ra cần, kiệm ,liêm ,chính cho

16
cán bộ thực hiện làm gƣơng cho nhân dân theo để lợi cho ích nƣớc cho dân”
[11, tr 321].
Cần, kiệm, liêm, chính là cụm khái niệm chỉ những đức tính cần thiết của
ngƣời có trách nhiệm ở các thời. Ban đầu chúng thuộc phạm trù luân lý, đạo đức
của Nho giáo, qua chiều dài lịch sử, nó đã có chỗ đứng nhất định trong tƣ tƣởng và
tâm lý của nhân dân Việt Nam. Đến Hồ Chí Minh, Ngƣời đã bổ sung thêm nội dung
và mở rộng thêm đối tƣợng thực hiện, dùng vào việc dạy cán bộ và nhân dân ta. Cần,
kiệm, liêm ,chính là bốn đức tính căn bản nhất của đạo đức con ngƣời.
Ngay trong tác phẩm “Đường kách mệnh” viết năm 1927, “cần , kiệm” đã
đƣợc Hồ Chí Minh nhắc tới và coi đó là yêu cầu số một của tƣ cách một ngƣời cách
mạng. Ngƣời mong mỏi tha thiết mỗi ngƣời Việt Nam, nhất là cán bộ, đảng viên phải
lấy “cần, kiệm, liêm, chính” làm phƣơng châm sống trong cuộc sống mới.
Đến tháng 3 năm 1947, do nhu cầu của kháng chiến, kiến quốc, Chủ tịch Hồ
Chí Minh đã kêu gọi thi đua xây dựng “đời sống mới là cần kiệm, liêm chính”.
Ngƣời giải thích một cách thiết thực và dễ hiểu:
Cần: đối với cán bộ là làm việc phải đến đúng giờ, chớ đến trễ, về sớm. Làm
cho chóng, cho chu đáo. Việc ngày nào nên làm xong ngày ấy, chớ để chờ ngày
mai. Phải nhớ rằng: dân ta đã lấy tiền mồ hôi nƣớc mắt để trả lƣơng cho ta trong
những thì giờ đó. Ai lƣời biếng tức là lừa gạt dân.
Cần đối với mọi ngƣời tức là siêng năng, chăm chỉ, cố gắng dẻo dai, khi có
đức tính cần cù thì dù khó khăn mấy cũng làm đƣợc.Cần tức là tăng năng suất trong
công tác, bất kỳ công tác gì; chữ cần có hai ý nghĩa: một ý nghĩa là làm việc phải
cần cù, siêng năng, chớ làm biếng, chớ ăn thật làm dối. Một ý nghĩa nữa là phải tìm
mọi cách để ít ngƣời mà làm đƣợc nhiều việc.
Hồ Chí Minh cũng lƣu ý, cần phải đi đôi với chuyên. “Chuyên là dẻo dai, bền
bỉ. Nếu không chuyên, nếu một ngày cần mà mƣời ngày không cần cũng vô ích”

quan liêu vì đó “là kẻ thù nguy hiểm”; “là bạn đồng minh của thực dân, phong
kiến”; nó “làm hỏng công việc của ta”; “làm chậm trễ công cuộc kháng chiến, kiến
quốc”; “phá hoại đạo đức cách mạng của ta”.

18
Nâng cao hiểu biết về “liêm, chính” cũng nhƣ là một nội dung quan trọng
trong giáo dục tri thức đạo đức của Hồ Chí Minh cho con ngƣời Việt Nam.
Liêm: Theo Hồ Chí Minh “liêm là trong sạch”; “liêm tức là không tham ô và
luôn tôn trọng, giữ gìn của công và của nhân dân”. Những ngƣời ở các công sở, từ
làng cho đến Chính phủ trung ƣơng, đều dễ tìm dịp phát tài, hoặc xoay tiền của
Chính phủ, hoặc đục khoét nhân dân. Đến khi lộ ra bị phạt thì mất hết cả danh giá,
mà của phi nghĩa đó thì không đƣợc hƣởng. Vì vậy, những ngƣời trong công sở phải
lấy chữ liêm làm đầu.
Ngƣời cho rằng nếu nhƣ dƣới chế độ phong kiến trƣớc đây chữ liêm chỉ đƣợc
dùng theo nghĩa hẹp để chỉ “những ngƣời làm quan không đục khoét dân gọi là
liêm” còn trong chế độ mới của chúng ta “chữ liêm có nghĩa rộng hơn là: Mọi
ngƣời đều phải liêm”.
Chính: Mình là ngƣời làm việc công, phải có công tâm, công đức. Chớ đem
của công dùng vào việc tƣ. Chớ đem ngƣời tƣ làm việc công. Việc gì cũng phải
công minh chính trực, không nên vì tƣ ân, tƣ huệ hoặc tƣ thù tƣ oán. Mình có quyền
dùng ngƣời thì phải dùng những ngƣời có tài năng, làm đƣợc việc. Chớ vì bà con
bầu bạn mà kéo vào chức nọ, chức kia . Chớ vì sợ mất địa vị mà dìm những kẻ có
tài năng hơn mình . “ Phải trung thành với Chính phủ, với đồng bào. Chớ lên mặt
làm quan cách mạng” [12, tr 104].
Hồ Chí Minh quan niệm về “chính”: “Chính là không tà, nghĩa là thẳng thắn,
đúng đắn. Điều gì không đúng đắn, thẳng thắn nghĩa là tà”; “là việc phải thì dù nhỏ
cũng phải làm, việc trái dù nhỏ cũng tránh”; “ngƣời làm việc công, phải có công
tâm. Chớ đem của công dùng vào việc tƣ, không nên vì tƣ ân, tƣ huệ, tƣ oán”. Cần,
kiệm, liêm là gốc rễ của chính. Nhƣ một cái cây cần có gốc rễ lại cần có nhánh lá,
hoa, quả mơi hoàn toàn, một ngƣời phải cần, kiệm, liêm nhƣng cũng cần phải có

điểm của xã hội suy vong.

20
Thực hành chữ cần đi liền với chữ kiệm. Cần mà không kiệm thì nhƣ một cái
thùng không có đáy. Đồng thời phải chuyên, chống lƣời biếng, chống làm việc thiếu
kế hoạch, thiếu phân công. Phân công phải nhằm vào hai điều: công việc và nhân tài.
Về nhân tài, ngƣời nào có năng lực làm việc gì thì đặt vào việc ấy. Nếu dùng không
đúng, ngƣời giỏi nghề thợ mộc thì giao cho việc thợ rèn, ngƣời giỏi nghề rèn thì giao
cho việc thợ mộc, nhƣ thế thì hai ngƣời đều thất bại cả hai.
Thực hành chữ kiệm thì phải đi liền với chữ cần. Kiệm mà không cần thì
không tăng thêm, không phát triển đƣợc. Đã không tiến tức là thoái. Thời giờ cũng
cần phải tiết kiệm nhƣ của cải, vì “một tấc bóng là một thƣớc vàng”, “thời giờ tức là
tiền bạc”. Ai đƣa thời giờ vứt đi là ngƣời ngu dại. Tiết kiệm phải kiên quyết không
xa xỉ, chống lãng phí, phải biết tổ chức thì mới tiết kiệm đƣợc sức lực, thời giờ và
vật liệu.
Thực hành chữ liêm cũng phải đi đôi với chữ kiệm. Vì xa xỉ mà sinh tham
lam. Phải chống bất liêm. Có nhiều biểu hiện bất liêm: Tham tiền của, tham địa vị,
tham danh tiếng là bất liêm. Dìm ngƣời giỏi, để giữ địa vị và danh tiếng của mình là
đạo vị (đạo là trộm), là trái với chữ liêm. Bất liêm tức là trộm cắp. “Ngƣời mà
không liêm không bằng súc vật” (Khổng Tử). “Ai cũng tham lợi thì nƣớc sẽ nguy”
(Mạnh Tử).
Thực hành chữ chính phải dựa trên nền tảng, gốc rễ của cần, kiệm, liêm. Đó
mới là ngƣời hoàn toàn. Thực hành chữ chính đi liền với chống tà, ác nhƣ lƣời
biếng, xa xỉ, tham lam. Thực hành chữ chính trên ba mặt. Một là, đối với mình thì
chớ tự kiêu, tự đại, luôn cầu tiến bộ, luôn tự kiểm điểm, tự phê bình và hoan nghênh
ngƣời khác phê bình mình. “Mình có đứng đắn, mới tề đƣợc gia, trị đƣợc quốc, bình
đƣợc thiên hạ” (Khổng Tử). Hai là, đối với ngƣời thì phải yêu quý, kính trọng, giúp
đỡ. Chớ nịnh hót ngƣời trên. Chớ xem khinh ngƣời dƣới. Phải học ngƣời và giúp
ngƣời tiến tới. Ba là, đối với việc thì phải để việc nƣớc lên trên, trƣớc việc tƣ, việc
nhà. Việc thiện thì dù nhỏ mấy cũng làm. Việc ác thì dù nhỏ mấy cũng tránh. Bất kỳ

Ngƣời khuyên cán bộ, đảng viên dù “ở bất kì đâu, bất kì làm việc gì, bất kì địa
vị nào và hoàn cảnh nào cũng phải luôn luôn đặt lợi ích của Tổ Quốc, của nhân dân

22
lên trên hết, trƣớc hết, phải giữ vững đạo đức cách mạng là chí công vô tƣ” [12, tr
684]

Nhƣ vậy, có thể nói cần, kiệm,liêm, chính, chí công, vô tƣ là cái cần để làm
việc, làm ngƣời, làm cán bộ phụng sự đoàn thể, giai cấp và nhân dân Tổ quốc và
nhân loại” [12, tr 684].
1.2.4. Nhân, nghĩa, trí, dũng, liêm
Nhân, nghĩa, trí, dũng, liêm cũng là những khái niệm đạo đức truyền thống
đƣợc Hồ Chí Minh sử dụng, chắt lọc và đƣa vào những nội dung mới. Ngƣời coi đó
là phẩm chất của ngƣời cách mạng, phẩm chất của đạo đức cách mạng, là đạo đức
cách mạng. “Đạo đức đó không phải là đạo đức thủ cựu. Nó là đạo đức mới, đạo
đức vĩ đại, nó không phải vì danh vọng của cá nhân mà vì lợi ích chung của Đảng,
của dân tộc, của loài ngƣời” [13, tr 184].
Ngƣời giải thích:
Nhân là thật thà, thƣơng yêu, hết lòng giúp đỡ đồng chí và đồng bào. Vì thế,
mà kiên quyết chống lại những ngƣời, những việc có hại đến Đảng, đến nhân dân.
Vì thế mà sẵn lòng chịu cực khổ trƣớc mọi ngƣời, hƣởng hạnh phúc sau thiên hạ. Vì
thế, mà không ham giàu sang, không e cực khổ, không sợ oai quyền. Những ngƣời
đã không ham, không e, không sợ thì việc gì là việc họ đều làm đƣợc.
“Nghĩa là ngay thẳng, không có tƣ tâm, không làm việc bậy, không có việc gì
phải dấu Đảng. Ngoài lợi ích của Đảng không có lợi ích riêng phải lo toan. Lúc
Đảng giao cho việc, thì bất kỳ to nhỏ đều ra sức làm cẩn thận. Thấy việc phải thì
làm , thấy việc phải thì nói. Không sợ ngƣời ta phê bình mình, mà phê bình ngƣời
khác cũng luôn luôn đúng đắn” [11, tr 466].
Trí vì không có việc tƣ túi nó làm mù quáng, cho nên đầu óc trong sạch sáng
suốt, dễ hiểu lý luận. Dễ tìm phƣơng hƣớng. Biết xem ngƣời. Biết xét việc. Vì vậy

Điều có ý nghĩa quan trọng là Hồ Chí Minh đặc biệt nhấn mạnh tới vai trò, vị
trí của đạo đức cách mạng . Vì muốn giải phóng cho dân tộc, giải phóng cho loài
ngƣời là một công việc to tát, mà tự mình không có đạo đức, không có căn bản, tự

24
mình đã hủ hoá, xấu xa thì còn làm nổi việc gì? Đạo đức cách mạng làm nên sức
mạnh vĩ đại chiến thắng kẻ thù. Đạo đức cách mạng là thƣớc đo lòng cao thƣợng
của con ngƣời theo ý nghĩa: “Ai giữ đƣợc đạo đức thì ngƣời đó có lòng cao
thƣợng”.
1.3. CÁC BIỆN PHÁP ĐỂ NÂNG CAO ĐẠO ĐỨC CÁCH MẠNG
Để có đạo đức cách mạng, mỗi ngƣời phải rèn luyện đạo đức cách mạng, phải
đấu tranh bền bỉ hàng ngày mà phát triển củng cố đạo đức ấy. Theo Hồ Chí Minh để
nâng cao sự hiểu biết cho con ngƣời về đạo đức cách mạng, trƣớc hết cần phải làm
cho họ hiểu sâu sắc vai trò cực kỳ quan trọng của đạo đức trong nhân cách cũng nhƣ
trong hoạt động thực tiễn cách mạng. Xuất phát từ điều kiện, hoàn cảnh Việt Nam,
Hồ Chí Minh luôn luôn khẳng định đạo đức là gốc là cái căn bản của ngƣời cách
mạng, bởi theo Ngƣời: Làm cách mạng để cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới là
một sự nghiệp rất vẻ vang; nhƣng nó cũng là một nhiệm vụ rất nặng nề, một cuộc
đấu tranh phức tạp, lâu dài, gian khổ. “Sức có mạnh mới gánh đƣợc nặng và đi đƣợc
xa, ngƣời cách mạng phải có đạo đức cách mạng làm nền tảng mới hoàn thành đƣợc
nhiệm vụ vẻ vang” [16, tr 283]. Ngƣời cách mạng phải có đạo đức, không có đạo
đức thì tài giỏi mấy cũng không lãnh đạo đƣợc nhân dân.
Hồ Chí Minh cho rằng, việc nhận thức đúng đắn và đầy đủ vai trò to lớn của
đạo đức trong quá trình hình thành và phát triển nhân cách cũng nhƣ ý nghĩa sâu
sắc của nó trong định hƣớng giá trị cho hoạt động của con ngƣời Việt Nam trong
thời kỳ cách mạng mới là tiền đề cơ bản để mỗi ngƣời Việt Nam tự giác học tập rèn
luyện, tu dƣỡng và không ngừng nâng cao đạo đức cách mạng nhằm cống hiến ngày
càng nhiều hơn sức lực, trí tuệ cho sự phát triển của đất nƣớc và cách mạng nƣớc
ta.
1.3.1. Tu dưỡng đạo đức suốt đời, nêu gương sáng về đạo đức